Suśruta-saṃhitā 2.6

अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवास्वप्नाव्यायामालस्यप्रसक्तं शीतस्निग्धमधुरमेद्यद्र वान्नपानसेविनं पुरुषं जानीयात् प्रमेही भविष्यतीति

divāsvapnāvyāyāmālasyaprasaktaṃ śītasnigdhamadhuramedyadra vānnapānasevinaṃ puruṣaṃ jānīyāt pramehī bhaviṣyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य चैवंप्रवृत्तस्यापरिपक्वा एव वातपित्तश्लेष्माणो यदा मेदसा सहैकत्व-मुपेत्य मूत्रवाहिस्रोतांस्यनुसृत्याधो गत्वा बस्तेर्मुखमाश्रित्य निर्भिद्यन्ते तदा प्रमेहाञ्जनयन्ति

tasya caivaṃpravṛttasyāparipakvā eva vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatva-mupetya mūtravāhisrotāṃsyanusṛtyādho gatvā bastermukhamāśritya nirbhidyante tadā pramehāñjanayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां तु पूर्वरूपाणिहस्तपादतलदाहः स्निग्धपिच्छिलगुरुता गात्राणां मधुरशु-क्लमूत्रता तन्द्रा सादः पिपासा दुर्गन्धश्च श्वासस्तालुगलजिह्वादन्तेषु मलोत्पत्तिर्जटिलीभावः केशानां वृद्धिश्च नखानाम्

teṣāṃ tu pūrvarūpāṇihastapādataladāhaḥ snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṃ madhuraśu-klamūtratā tandrā sādaḥ pipāsā durgandhaśca śvāsastālugalajihvādanteṣu malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṃ vṛddhiśca nakhānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राविलप्रभूतमूत्रलक्षणाः सर्व एव प्रमेहा भवन्ति

tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व एव सर्वदोषसमुत्थाः सह पिडकाभिः

sarva eva sarvadoṣasamutthāḥ saha piḍakābhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र कफादुदकेक्षुवालिकासुरासिकताशनैर्लवणपिष्टसान्द्र शुक्रफेनमेहा द-शसाध्याः दोषदूष्याणां समक्रिंयत्वात् पित्तान्नीलहरिद्रा म्लक्षार मञ्जिष्ठा शो-णितमेहाः षड् याप्याः दोषदूष्याणां विषमक्रियत्वात् वातात् सर्पिर्वसाक्षौद्र हस्तिमेहाश्चत्वारोऽसाध्यतमाः महात्ययिकत्वात्

tatra kaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanairlavaṇapiṣṭasāndra śukraphenamehā da-śasādhyāḥ doṣadūṣyāṇāṃ samakriṃyatvāt pittānnīlaharidrā mlakṣāra mañjiṣṭhā śo-ṇitamehāḥ ṣaḍ yāpyāḥ doṣadūṣyāṇāṃ viṣamakriyatvāt vātāt sarpirvasākṣaudra hastimehāścatvāro'sādhyatamāḥ mahātyayikatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वातपित्तमेदोभिरन्वितः श्लेष्मा श्लेष्मप्रमेहाञ्जनयति वातकफशोणित-मेदोभि रन्वितं पित्तं पित्तप्रमेहान् कफपित्तवसामज्जमेदोभिरन्वितो वायुर्वात प्रमेहान्

tatra vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā śleṣmapramehāñjanayati vātakaphaśoṇita-medobhi ranvitaṃ pittaṃ pittapramehān kaphapittavasāmajjamedobhiranvito vāyurvāta pramehān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्वेतमवेदनमुदकसदृशमुदकमेही मेहति इक्षुरसतुल्यमि क्षुवालि कामेही सुरातुल्यं सुरामेही सरुजं सिकतानुविद्धं सिकतामेही शनैः सकफं मृत्स्नं शनैर्मेही विशदं लवणतुल्यं लवणमेही हृष्टरोमा पिष्टरसतुल्यं पिष्टमेही आविलं सान्द्रं सान्द्र मेही शुक्रतुल्यं शुक्रमेही स्तोकं स्तोकं सफेनमच्छं फेनमेही मेहति

tatra śvetamavedanamudakasadṛśamudakamehī mehati ikṣurasatulyami kṣuvāli kāmehī surātulyaṃ surāmehī sarujaṃ sikatānuviddhaṃ sikatāmehī śanaiḥ sakaphaṃ mṛtsnaṃ śanairmehī viśadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī hṛṣṭaromā piṣṭarasatulyaṃ piṣṭamehī āvilaṃ sāndraṃ sāndra mehī śukratulyaṃ śukramehī stokaṃ stokaṃ saphenamacchaṃ phenamehī mehati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं पित्तनिमित्तान् वक्ष्यामःसफेनमच्छं नीलं नीलमेही मेहति सदाहं हरिद्रा भं दरिद्रा मेही अम्लरसगन्धमम्लमेही स्रुतक्षारप्रतिमं क्षारमेही मञ्जिष्ठोदकप्रकाशं मञ्जिष्ठामेही शोणितप्रकाशं शोणितमेही मेहति

ata ūrdhvaṃ pittanimittān vakṣyāmaḥsaphenamacchaṃ nīlaṃ nīlamehī mehati sadāhaṃ haridrā bhaṃ daridrā mehī amlarasagandhamamlamehī srutakṣārapratimaṃ kṣāramehī mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhāmehī śoṇitaprakāśaṃ śoṇitamehī mehati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं वातनिमित्तान् वक्ष्यामःसर्पिःप्रकाशं सर्पिर्मेही मेहति वसाप्रका-शं वसामेही क्षौद्र रसवर्णं क्षौद्र मेही मत्तमातङ्गवदनुप्रबन्धं हस्तिमेही मेहति १२ मक्षिकोपसर्पणमालस्यं मांसोपचयः प्रतिश्यायः शैथिल्यारोचकाविपाकाः कफप्रसेकच्छर्दिनिद्रा कासश्वासाश्चेति श्लेष्मजानामुपद्र वाः वृषणयोरवदरणं बस्तिभेदो मेढ्रतोदो हृदि शूलमम्लीकाज्वरातीसारारोचका वमथुः परिधूपनं दाहो मूर्च्छा पिपासा निद्रा नाशः पाण्डुरोगः पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं चेति पैत्ति-कानां हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रा स्तम्भः कम्पः शूलं बद्धपुरीषत्वं चेति वातजानाम् एवमेते विंशति प्रमेहाः सोपद्र वा व्याख्याताः

ata ūrdhvaṃ vātanimittān vakṣyāmaḥsarpiḥprakāśaṃ sarpirmehī mehati vasāprakā-śaṃ vasāmehī kṣaudra rasavarṇaṃ kṣaudra mehī mattamātaṅgavadanuprabandhaṃ hastimehī mehati 12 makṣikopasarpaṇamālasyaṃ māṃsopacayaḥ pratiśyāyaḥ śaithilyārocakāvipākāḥ kaphaprasekacchardinidrā kāsaśvāsāśceti śleṣmajānāmupadra vāḥ vṛṣaṇayoravadaraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo hṛdi śūlamamlīkājvarātīsārārocakā vamathuḥ paridhūpanaṃ dāho mūrcchā pipāsā nidrā nāśaḥ pāṇḍurogaḥ pītaviṇmūtranetratvaṃ ceti paitti-kānāṃ hṛdgraho laulyamanidrā stambhaḥ kampaḥ śūlaṃ baddhapurīṣatvaṃ ceti vātajānām evamete viṃśati pramehāḥ sopadra vā vyākhyātāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वसामेदोभ्यामभिपन्नशरीरस्य त्रिभिर्दोषैश्चानुगतधातोः प्रमेहिणो दश पि-डका जायन्ते तद्यथाशराविका सर्षपिका कच्छपिका जालिनी विनता पुत्रिणी मसूरिका अलजी विदारिका विद्र धिका चेति

tatra vasāmedobhyāmabhipannaśarīrasya tribhirdoṣaiścānugatadhātoḥ pramehiṇo daśa pi-ḍakā jāyante tadyathāśarāvikā sarṣapikā kacchapikā jālinī vinatā putriṇī masūrikā alajī vidārikā vidra dhikā ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरावमात्रा तद्रू पा निम्नमध्या शराविका गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सार्षपी

śarāvamātrā tadrū pā nimnamadhyā śarāvikā gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca sārṣapī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः जालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता

sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महती पिडका नीला पिडका विनता स्मृता महत्यल्पाचिता ज्ञेया पिडका सा तु पुत्रिणी

mahatī piḍakā nīlā piḍakā vinatā smṛtā mahatyalpācitā jñeyā piḍakā sā tu putriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मसूरसमसंस्थाना ज्ञेया सा तु मसूरिका रक्ता सिता स्फोटवती दारुणा त्वलजी भवेत्

masūrasamasaṃsthānā jñeyā sā tu masūrikā raktā sitā sphoṭavatī dāruṇā tvalajī bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका विद्र धेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्र धिका बुधैः

vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā vidra dherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidra dhikā budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये यन्मयाः स्मृता मेहास्तेषामेतास्तु तत्कृताः गुदे हृदि शिरस्यंसे पृष्ठे मर्मणि चोत्थिताः सोपद्र वा दुर्बलाग्नेः पिडकाः परिवर्जयेत्

ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tatkṛtāḥ gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmaṇi cotthitāḥ sopadra vā durbalāgneḥ piḍakāḥ parivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्स्नं शरीरं निष्पीड्य मेदोमज्जवसायुतः अधः प्रक्रमते वायुस्तेनासाध्यास्तु वातजाः

kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ adhaḥ prakramate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमेहपूर्वरूपाणामाकृतिर्यत्र दृश्यते किंचिच्चाप्यधिकं मूत्रं तं प्रमेहिणमादिशेत्

pramehapūrvarūpāṇāmākṛtiryatra dṛśyate kiṃciccāpyadhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehiṇamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्स्नान्यर्धानि वा यस्मिन् पूर्वरूपाणि मानवे प्रवृत्तमूत्रमत्यर्थं तं प्रमेहिणमादिशेत्

kṛtsnānyardhāni vā yasmin pūrvarūpāṇi mānave pravṛttamūtramatyarthaṃ taṃ pramehiṇamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिडकापीडितं गाढमुपसृष्टमुपद्र वैः मधुमेहिनमाचष्टे स चासाध्यः प्रकीर्तितः

piḍakāpīḍitaṃ gāḍhamupasṛṣṭamupadra vaiḥ madhumehinamācaṣṭe sa cāsādhyaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चापि गमनात् स्थानं स्थानादासनमिच्छति आसनाद्वृणुते शय्यां शयनात् स्वप्नमिच्छति

sa cāpi gamanāt sthānaṃ sthānādāsanamicchati āsanādvṛṇute śayyāṃ śayanāt svapnamicchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा हि वर्णानां पञ्चानामुत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण शबलबभ्रुक-पिलकपोतमेचकादीनां वर्णानामनेकेषामुत्पत्तिर्भवति एवमेव दोषधातुमला-हार विशेषेणोत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण प्रमेहाणां नानाकरणं भवति २६ भवति चात्र सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकुर्वतः मधुमेहत्वमायान्ति तदाऽसाध्या भवन्ति हि

yathā hi varṇānāṃ pañcānāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa śabalababhruka-pilakapotamecakādīnāṃ varṇānāmanekeṣāmutpattirbhavati evameva doṣadhātumalā-hāra viśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa pramehāṇāṃ nānākaraṇaṃ bhavati 26 bhavati cātra sarva eva pramehāstu kālenāpratikurvataḥ madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.