Suśruta-saṃhitā 4.10

अथातो महाकुष्ठचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto mahākuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुष्ठेषु मेहेषु कफामयेषु सर्वाङ्गशोफेषु च दारुणेषु कृशत्वमिच्छत्सु च मेदुरेषु योगानिमानग्र्यमतिर्विदध्यात्

kuṣṭheṣu meheṣu kaphāmayeṣu sarvāṅgaśopheṣu ca dāruṇeṣu kṛśatvamicchatsu ca medureṣu yogānimānagryamatirvidadhyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुण्णान् यवान्निष्पूतान् रात्रौ गोमूत्रपर्युषितान् महति किलिञ्जे शोषयेत् एवं सप्तरात्रं भावयेच्छोषयेच्च ततस्तान् कपालभृष्टान् शक्तून् कारयित्वा प्रातः प्रातरेव कुष्ठिनं प्रमेहिणं वा सालसारादिकषायेण कण्टकिवृक्षकषायेण वा पाययेद्भल्लातकप्रपुन्नाडावल्गुजार्कचित्रकविडङ्गमुस्त चूर्णचतुर्भाग युक्तान् एव मेव सालसारादिकषायपरिपीतानामारग्वधादिकषायपरिपीतानां वा गवाश्वा शकृद्भूतानां वा यवानां शक्तून् कारयित्वाभल्लातकादीनां चूर्णा-न्यावाप्य खदिराशननिम्बराजवृक्षरोहीतकगुडूचीनामन्यतमस्य कषायेण शर्करामधुमधुरेण द्रा क्षायुक्तेन दाडिमामलकवेतसाम्लेन सैन्धवलवणान्वितेन पाययेत् एष सर्वमन्थकल्पः

kṣuṇṇān yavānniṣpūtān rātrau gomūtraparyuṣitān mahati kiliñje śoṣayet evaṃ saptarātraṃ bhāvayecchoṣayecca tatastān kapālabhṛṣṭān śaktūn kārayitvā prātaḥ prātareva kuṣṭhinaṃ pramehiṇaṃ vā sālasārādikaṣāyeṇa kaṇṭakivṛkṣakaṣāyeṇa vā pāyayedbhallātakaprapunnāḍāvalgujārkacitrakaviḍaṅgamusta cūrṇacaturbhāga yuktān eva meva sālasārādikaṣāyaparipītānāmāragvadhādikaṣāyaparipītānāṃ vā gavāśvā śakṛdbhūtānāṃ vā yavānāṃ śaktūn kārayitvābhallātakādīnāṃ cūrṇā-nyāvāpya khadirāśananimbarājavṛkṣarohītakaguḍūcīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa śarkarāmadhumadhureṇa drā kṣāyuktena dāḍimāmalakavetasāmlena saindhavalavaṇānvitena pāyayet eṣa sarvamanthakalpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावकांश्च भक्ष्यान् धानोलुम्बककुल्माषापूपपूर्णकोशोत्कारिकाशष्कुलिका कुणावीप्रभृतीन् सेवेत यवविधानेन गोधूमवेणुयवानुपयुञ्जीत

yāvakāṃśca bhakṣyān dhānolumbakakulmāṣāpūpapūrṇakośotkārikāśaṣkulikā kuṇāvīprabhṛtīn seveta yavavidhānena godhūmaveṇuyavānupayuñjīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरिष्टानतो वक्ष्यामःपूतीकचव्यचित्रकसुरदारुसारिवादन्तीत्रिवृत्त्रिकटुकानां प्रत्येकं षट्पलिका भागा बदरकुडवस्त्रिफलाकुडव इत्येतेषां चूर्णानि ततः पिप्पलीमधुघृतैरन्तःप्रलिप्ते घृतभाजने प्राक्कृतसंस्कारे सप्तोदककुडवानयोर-जोर्धकुडवमर्धतुलां च गुडस्याभिहितानि चूर्णान्यावाप्य स्वनुगुप्तं कृत्वा य-वपल्ले सप्तरात्रं वासयेत् ततो यथाबलमुपयुञ्जीत एषोऽरिष्टः कुष्ठमेहमेदः पाण्डुरोगश्वयथूनपहन्ति एवं शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ चारिष्टान् कुर्वीत

ariṣṭānato vakṣyāmaḥpūtīkacavyacitrakasuradārusārivādantītrivṛttrikaṭukānāṃ pratyekaṃ ṣaṭpalikā bhāgā badarakuḍavastriphalākuḍava ityeteṣāṃ cūrṇāni tataḥ pippalīmadhughṛtairantaḥpralipte ghṛtabhājane prākkṛtasaṃskāre saptodakakuḍavānayora-jordhakuḍavamardhatulāṃ ca guḍasyābhihitāni cūrṇānyāvāpya svanuguptaṃ kṛtvā ya-vapalle saptarātraṃ vāsayet tato yathābalamupayuñjīta eṣo'riṣṭaḥ kuṣṭhamehamedaḥ pāṇḍurogaśvayathūnapahanti evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau cāriṣṭān kurvīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसवानतो वक्ष्यामःपलाशभस्मपरिस्रुतस्योष्णोदकस्य शीतीभूतस्य त्रयो भागा द्वौ फाणितस्यैकध्यमरिष्टकल्पेन विदध्यात् एवं तिलादीनां क्षारेषु शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ मूत्रेषु चासवान् विदध्यात्

āsavānato vakṣyāmaḥpalāśabhasmaparisrutasyoṣṇodakasya śītībhūtasya trayo bhāgā dvau phāṇitasyaikadhyamariṣṭakalpena vidadhyāt evaṃ tilādīnāṃ kṣāreṣu śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau mūtreṣu cāsavān vidadhyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सुरा वक्ष्यामःशिंशपाखदिरयोः सारमादायोत्पाट्य चोत्तमारणीब्राह्मी-कोशवतीस्तत्सर्वमेकतः कषायकल्पेन विपाच्योदकमाददीत मण्डोदकार्थं किण्वपिष्टमभिषुणुयाच्च यथोक्तम् एवं सुराः शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ च विदध्यात्

atha surā vakṣyāmaḥśiṃśapākhadirayoḥ sāramādāyotpāṭya cottamāraṇībrāhmī-kośavatīstatsarvamekataḥ kaṣāyakalpena vipācyodakamādadīta maṇḍodakārthaṃ kiṇvapiṣṭamabhiṣuṇuyācca yathoktam evaṃ surāḥ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca vidadhyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतोऽवलेहान् वक्ष्यामःखदिरासननिम्बराजवृक्षशालसारक्वाथे तत्सारपि-ण्डाञ्छ्लक्ष्णपिष्टान् प्रक्षिप्य विपचेत् ततो नातिद्र वं नातिसान्द्र मवतार्य त-स्य पाणितलं पूर्णमप्रातराशो मधुमिश्रं लिह्यात् एवं शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ च लेहान् कारयेत्

ato'valehān vakṣyāmaḥkhadirāsananimbarājavṛkṣaśālasārakvāthe tatsārapi-ṇḍāñchlakṣṇapiṣṭān prakṣipya vipacet tato nātidra vaṃ nātisāndra mavatārya ta-sya pāṇitalaṃ pūrṇamaprātarāśo madhumiśraṃ lihyāt evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca lehān kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतश्चूर्णक्रियां वक्ष्यामःशालसारादीनां सारचूर्णप्रस्थमाहृत्यारग्वधादिकषा-यपरिपीतमनेकशः शालसारादिकषायेणैव पाययेत् एवं न्यग्रोधादीनां फलेषु पुष्पेष्वारग्वधादीनां चूर्णक्रियां कारयेत्

ataścūrṇakriyāṃ vakṣyāmaḥśālasārādīnāṃ sāracūrṇaprasthamāhṛtyāragvadhādikaṣā-yaparipītamanekaśaḥ śālasārādikaṣāyeṇaiva pāyayet evaṃ nyagrodhādīnāṃ phaleṣu puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇakriyāṃ kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वमयस्कृतीर्वक्ष्यामःतीक्ष्मलोहपत्राणि तनूनि लवणवर्गप्रदिग्धानि गोमयाग्निप्रतप्तानि त्रिफलाशालसारादिकषायेण निर्वापयेत् षोडशवारान् ततः खदिराङ्गारतप्तान्युपशान्ततापानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेद्धनतान्तवपरि-स्रावितानि ततो यथाबलं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत जीर्णे यथा-व्याध्यनम्लमलवणमाहारं कुर्वीत एवं तुलामुपयुज्य कुष्ठमेहमेदःश्वयथुपा-ण्डुरोगोन्मादापस्मारानपहत्य वर्षशतं जीवति तुलायां तुलायां वर्षशतमुत्कर्षः एतेन सर्वलौहेष्वयस्कृतयो व्याख्याताः

ata ūrdhvamayaskṛtīrvakṣyāmaḥtīkṣmalohapatrāṇi tanūni lavaṇavargapradigdhāni gomayāgniprataptāni triphalāśālasārādikaṣāyeṇa nirvāpayet ṣoḍaśavārān tataḥ khadirāṅgārataptānyupaśāntatāpāni sūkṣmacūrṇāni kārayeddhanatāntavapari-srāvitāni tato yathābalaṃ mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta jīrṇe yathā-vyādhyanamlamalavaṇamāhāraṃ kurvīta evaṃ tulāmupayujya kuṣṭhamehamedaḥśvayathupā-ṇḍurogonmādāpasmārānapahatya varṣaśataṃ jīvati tulāyāṃ tulāyāṃ varṣaśatamutkarṣaḥ etena sarvalauheṣvayaskṛtayo vyākhyātāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवृच्छ्यामाग्निमन्थसप्तलाकेवुकशङ्खिनीतिल्वक त्रिफलापलाशशिंशपानां स्वरसमादाय पालाश्यां द्रो ण्यामभ्यासिच्य खदिराङ्गारतप्तमयः पिण्डं त्रि-सप्तकृत्वो निर्वाप्य तमादाय पुनरासिच्य स्थाल्यां गोमयाग्निना विपचेत् त-तश्चतुर्थभागावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य भूयोऽइग्नतप्तान्ययः पत्राणि प्रक्षिपेत् सिध्यति चास्मिन् पिप्पल्यादिचूर्णभागं द्वौ मधुनस्तावद्घृतस्येति दद्यात् त-तः प्रशान्तमायसे पात्रे स्वनुगुप्तं निदध्यात् ततो यथायोगं शुक्तिं प्रकुञ्चं वो-पयुञ्जीत जीर्णे यथाव्याध्याहारमुपसेवेत एषौषधायस्कृतिरसाध्यं कुष्ठं प्रमेहं वा साधयति स्थूलमपकर्षति शोफमुपहन्ति सन्नमग्निमुद्धरति विशेषेण चो-पदिश्यते राजयक्ष्मिणां वर्षशतायुश्चानया पुरुषो भवति शालसारादिक्वा-थमासिच्य पालाश्यां द्रो ण्यामयोघनांस्तप्तात्निनर्वाप्य कृतसंस्कारे कलशे-ऽभ्यासिच्य पिप्पल्यादिचूर्णभागं क्षौद्रं गुडमिति च दत्त्वास्वनुगुप्तं निदध्यात् एतां महौषधायस्कृतिं मासमर्धमासं वा स्थितां यथाबलमुपयुञ्जीत एवं न्यग्रोधादावारेवतादिषु च विदध्यात्

trivṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṅkhinītilvaka triphalāpalāśaśiṃśapānāṃ svarasamādāya pālāśyāṃ dro ṇyāmabhyāsicya khadirāṅgārataptamayaḥ piṇḍaṃ tri-saptakṛtvo nirvāpya tamādāya punarāsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacet ta-taścaturthabhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya bhūyo'ignataptānyayaḥ patrāṇi prakṣipet sidhyati cāsmin pippalyādicūrṇabhāgaṃ dvau madhunastāvadghṛtasyeti dadyāt ta-taḥ praśāntamāyase pātre svanuguptaṃ nidadhyāt tato yathāyogaṃ śuktiṃ prakuñcaṃ vo-payuñjīta jīrṇe yathāvyādhyāhāramupaseveta eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyaṃ kuṣṭhaṃ pramehaṃ vā sādhayati sthūlamapakarṣati śophamupahanti sannamagnimuddharati viśeṣeṇa co-padiśyate rājayakṣmiṇāṃ varṣaśatāyuścānayā puruṣo bhavati śālasārādikvā-thamāsicya pālāśyāṃ dro ṇyāmayoghanāṃstaptātninarvāpya kṛtasaṃskāre kalaśe-'bhyāsicya pippalyādicūrṇabhāgaṃ kṣaudraṃ guḍamiti ca dattvāsvanuguptaṃ nidadhyāt etāṃ mahauṣadhāyaskṛtiṃ māsamardhamāsaṃ vā sthitāṃ yathābalamupayuñjīta evaṃ nyagrodhādāvārevatādiṣu ca vidadhyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः खदिरविधानमुपदेक्ष्यामःप्रशस्तदेशजातमनुपहतं मध्यमवयसं खदिरं परितः खानयित्वा तस्य मध्यमं मूलं छित्त्वाऽयोमयं कुम्भं तस्मिन्नन्तरे निद-ध्याद्यथा रसग्रहणसमर्थो भवति ततस्तं गोमयमृदाऽवलिप्तमवकीर्येन्धनैर्गो-मयमिश्रैरादीपयेद्यथाऽस्य दह्यमानस्य रसः स्रवत्यधस्तात् तद्यदा जानीयात् पूर्णं भाजनमिति अथैनमुद्धृत्य परिस्राव्य रसमन्यस्मिन् पात्रे निधायानुगुप्तं निदध्यात् ततो यथायोगं मात्रामामलकरसमधुसर्पिर्भिः संसृज्योपयुञ्जीत जीर्णे भल्लातकविधानवदाहारः परिहारश्च प्रस्थे चोपयुक्तए शतं वर्षाणामा-युषोऽभिवृद्धिर्भवति खदिरसारतुलामुदकद्रो णे विपाच्य षोडशांशावशिष्ट-मवतार्यानुगुप्तं निदध्यात् तमामलकरसमधु सर्पिर्भिः संसृज्योपयुञ्जीत एष एव सर्ववृक्षसारेषु कल्पः खदिरसारचूर्णतुलां खदिरसारक्वाथमात्रां वा प्रातः प्रातरुपसेवेत खदिरसारक्वाथसिद्धमाविकं वा सर्पिः

ataḥ khadiravidhānamupadekṣyāmaḥpraśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ khadiraṃ paritaḥ khānayitvā tasya madhyamaṃ mūlaṃ chittvā'yomayaṃ kumbhaṃ tasminnantare nida-dhyādyathā rasagrahaṇasamartho bhavati tatastaṃ gomayamṛdā'valiptamavakīryendhanairgo-mayamiśrairādīpayedyathā'sya dahyamānasya rasaḥ sravatyadhastāt tadyadā jānīyāt pūrṇaṃ bhājanamiti athainamuddhṛtya parisrāvya rasamanyasmin pātre nidhāyānuguptaṃ nidadhyāt tato yathāyogaṃ mātrāmāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta jīrṇe bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraśca prasthe copayuktae śataṃ varṣāṇāmā-yuṣo'bhivṛddhirbhavati khadirasāratulāmudakadro ṇe vipācya ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭa-mavatāryānuguptaṃ nidadhyāt tamāmalakarasamadhu sarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta eṣa eva sarvavṛkṣasāreṣu kalpaḥ khadirasāracūrṇatulāṃ khadirasārakvāthamātrāṃ vā prātaḥ prātarupaseveta khadirasārakvāthasiddhamāvikaṃ vā sarpiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमृतवल्लीस्वरसं क्वाथं वा प्रातः प्रातरुपसेवेत तत्सिद्धं वा सर्पिः अपराह्णे ससर्पिष्कमोदनमामलकयूषेण भुञ्जीत एवं मासमुपयुज्य सर्वकुष्ठैर्विमुच्यत इति

amṛtavallīsvarasaṃ kvāthaṃ vā prātaḥ prātarupaseveta tatsiddhaṃ vā sarpiḥ aparāhṇe sasarpiṣkamodanamāmalakayūṣeṇa bhuñjīta evaṃ māsamupayujya sarvakuṣṭhairvimucyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णतिलभल्लातकतैलामलकरससर्पिषां द्रो णं शालसारादिकषायस्य च त्रिफलात्रिकटुकपरूषफलमज्जविडङ्गफलसारचित्रार्कावल्गुजहरिद्रा द्वयत्रि-वृद्दन्तीद्र वन्तीन्द्र यवयष्टीमधुकातिविषारसाञ्जनप्रियङ्गूणां पालिका भागा-स्तानैकध्यं स्नेहपाकविधानेन पचेत् तत् साधुसिद्धमवतार्य परिस्राव्यानुगुप्तं निदध्यात् तत उपसंस्कृतशरीरः प्रातः प्रातरुत्थाय पाणिशुक्तिमात्रं क्षौद्रे ण प्रतिसंसृज्योपयुञ्जीत जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन सर्पिष्मन्तं खदिरोदकसिद्धं मृद्वोदनमश्नीयात् खदिरोदकसेवी इत्येवं द्रो णमुपयुज्य सर्वकुष्ठै-र्विमुक्तः शुद्धतनुः स्मृतिमान् वर्षशतायुररोगो भवति

kṛṣṇatilabhallātakatailāmalakarasasarpiṣāṃ dro ṇaṃ śālasārādikaṣāyasya ca triphalātrikaṭukaparūṣaphalamajjaviḍaṅgaphalasāracitrārkāvalgujaharidrā dvayatri-vṛddantīdra vantīndra yavayaṣṭīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṅgūṇāṃ pālikā bhāgā-stānaikadhyaṃ snehapākavidhānena pacet tat sādhusiddhamavatārya parisrāvyānuguptaṃ nidadhyāt tata upasaṃskṛtaśarīraḥ prātaḥ prātarutthāya pāṇiśuktimātraṃ kṣaudre ṇa pratisaṃsṛjyopayuñjīta jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena sarpiṣmantaṃ khadirodakasiddhaṃ mṛdvodanamaśnīyāt khadirodakasevī ityevaṃ dro ṇamupayujya sarvakuṣṭhai-rvimuktaḥ śuddhatanuḥ smṛtimān varṣaśatāyurarogo bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र सुरामन्थासवारिष्टांल्लेहांश्चूर्णान्ययस्कृतीः सहस्रशोऽपि कुर्वीत बीजेनानेन बुद्धिमान्

bhavati cātra surāmanthāsavāriṣṭāṃllehāṃścūrṇānyayaskṛtīḥ sahasraśo'pi kurvīta bījenānena buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.