Suśruta-saṃhitā 4.15

अथातो मूढगर्भचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto mūḍhagarbhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातोऽन्यत् कष्टतममस्ति यथा मूढगर्भशल्योद्धरणम् अत्र हि योनियकृत्प्ली हान्त्रविवरगर्भाशयानां मध्ये कर्म कर्तव्यं स्पर्शेन उत्कर्षणापकर्षणस्थाना-पवर्तनोत्कर्तनभेदनच्छेदनपीडनर्जूकरणदारणानि चैकहस्तेन गर्भं गर्भिणीं चाहिंसता तस्मादधिपतिमापृच्छ्य परं च यत्नमास्थायोपक्रमेत

nāto'nyat kaṣṭatamamasti yathā mūḍhagarbhaśalyoddharaṇam atra hi yoniyakṛtplī hāntravivaragarbhāśayānāṃ madhye karma kartavyaṃ sparśena utkarṣaṇāpakarṣaṇasthānā-pavartanotkartanabhedanacchedanapīḍanarjūkaraṇadāraṇāni caikahastena garbhaṃ garbhiṇīṃ cāhiṃsatā tasmādadhipatimāpṛcchya paraṃ ca yatnamāsthāyopakrameta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र समासेनाष्टविधा मूढगर्भगतिरुद्दिष्टा स्वभावगता अपि त्रयः सङ्गाभवन्तिशिरसो वैगुण्यादंसयोर्जघनस्य वा

tatra samāsenāṣṭavidhā mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā svabhāvagatā api trayaḥ saṅgābhavantiśiraso vaiguṇyādaṃsayorjaghanasya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवति तु गर्भे सूतिकागर्भनिर्हरणे प्रयतेत निर्हर्तुमशक्ये च्यावनान् मन्त्रानुपशृणुयात् तान् वक्ष्यामः

jīvati tu garbhe sūtikāgarbhanirharaṇe prayateta nirhartumaśakye cyāvanān mantrānupaśṛṇuyāt tān vakṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इहामृतं च सोमश्च चित्रभानुश्च भामिनि उच्चैःश्रवाश्च तुरगो मन्दिरे निवसन्तु ते

ihāmṛtaṃ ca somaśca citrabhānuśca bhāmini uccaiḥśravāśca turago mandire nivasantu te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदममृतमपां समुद्धृतं वै तव लघु गर्भमिमं प्रमुञ्चतु स्त्रि तदनलपवनार्कवासवास्ते सह लवणाम्बुधरैर्दिशन्तु शान्तिम्

idamamṛtamapāṃ samuddhṛtaṃ vai tava laghu garbhamimaṃ pramuñcatu stri tadanalapavanārkavāsavāste saha lavaṇāmbudharairdiśantu śāntim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्ताः पशोर्विपाशाश्च मुक्ताः सूर्येण रश्मयः मुक्तः सर्वभयाद्गर्भ एह्येहि विरमावितः

muktāḥ paśorvipāśāśca muktāḥ sūryeṇa raśmayaḥ muktaḥ sarvabhayādgarbha ehyehi viramāvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औषधानि च विदध्याद्यथोक्तानि मृते चोत्तानाया आभुग्नसक्थ्यावस्त्रा धार कोन्नमितकट्या धन्वननगवृत्तिकाशाल्मलीमृत्स्नघृताभ्यां म्रक्षयित्वा हस्तं योनौ प्रवेश्य गर्भमुपहरेत् तत्र सक्थिभ्यामागतमनुलोममेवाञ्छेत् ए-कसन्क्था प्रतिपन्नस्येतरसक्थि प्रसार्यापहरेत् स्फिग्देशेनागतस्य स्फिग्देशं प्रपीड्योर्ध्वमुत्क्षिप्य सक्थिनी प्रसार्यापहरेत् तिर्यगागतस्य परिघस्येव तिर-श्चीनस्य पश्चादर्धमूर्ध्वमुत्क्षिप्य पूर्वार्धमपत्यपथं प्रत्यार्जवमानीयापहरेत् पा-र्श्वापवृत्तशिरसमंसं प्रपीड्योर्ध्वमुत्क्षिप्य शिरोऽपत्यपथमानीयापहरेत् बाहु-द्वयप्रतिपन्नस्योर्ध्वमुत्पीड्यांसौ शिरोऽनुलोममानीयापहरेत् द्वावन्त्यावसाध्यौ मुढगर्भौ एवमशक्ये शस्त्रमवचारयेत्

auṣadhāni ca vidadhyādyathoktāni mṛte cottānāyā ābhugnasakthyāvastrā dhāra konnamitakaṭyā dhanvananagavṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāṃ mrakṣayitvā hastaṃ yonau praveśya garbhamupaharet tatra sakthibhyāmāgatamanulomamevāñchet e-kasankthā pratipannasyetarasakthi prasāryāpaharet sphigdeśenāgatasya sphigdeśaṃ prapīḍyordhvamutkṣipya sakthinī prasāryāpaharet tiryagāgatasya parighasyeva tira-ścīnasya paścādardhamūrdhvamutkṣipya pūrvārdhamapatyapathaṃ pratyārjavamānīyāpaharet pā-rśvāpavṛttaśirasamaṃsaṃ prapīḍyordhvamutkṣipya śiro'patyapathamānīyāpaharet bāhu-dvayapratipannasyordhvamutpīḍyāṃsau śiro'nulomamānīyāpaharet dvāvantyāvasādhyau muḍhagarbhau evamaśakye śastramavacārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सचेतनं च शस्त्रेण न कथञ्चन दारयेत् दार्यमाणो हि जननीमात्मानं चैव घातयेत्

sacetanaṃ ca śastreṇa na kathañcana dārayet dāryamāṇo hi jananīmātmānaṃ caiva ghātayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविषह्ये विकारे तु श्रेयो गर्भस्य पातनम् न गर्भिण्या विपर्यासस्तस्मात्प्राप्तं न हापयेत्

aviṣahye vikāre tu śreyo garbhasya pātanam na garbhiṇyā viparyāsastasmātprāptaṃ na hāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्त्रियमाश्वास्य मण्डलाग्रेणाङ्गुलीशस्त्रेण वा शिरो विदार्य शिरःकपा-लान्याहृत्य शङ्कुना गृहीत्वोरसि कक्षायां वाऽपहरेत् अभिन्नशिरसमक्षिकूटे गण्डे वा अंससंसक्तस्यांसदेशे बाहू छित्त्वा दृतिमिवाततं वातपूर्णोदरं वा विदार्य निरस्यान्त्राणि शिथिलीभूतमाहरेत् जघनसक्तस्य वा जघनकपालानीति

tataḥ striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅgulīśastreṇa vā śiro vidārya śiraḥkapā-lānyāhṛtya śaṅkunā gṛhītvorasi kakṣāyāṃ vā'paharet abhinnaśirasamakṣikūṭe gaṇḍe vā aṃsasaṃsaktasyāṃsadeśe bāhū chittvā dṛtimivātataṃ vātapūrṇodaraṃ vā vidārya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet jaghanasaktasya vā jaghanakapālānīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंबहुना यद्यदङ्गं हि गर्भस्य तस्य सज्जति तद्भिषक् सम्यग्विनिर्हरेच्छित्त्वा रक्षेन्नारीं च यत्नतः

kiṃbahunā yadyadaṅgaṃ hi garbhasya tasya sajjati tadbhiṣak samyagvinirharecchittvā rakṣennārīṃ ca yatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भस्य गतयश्चित्रा जायन्तेऽनिलकोपतः तत्रानल्पमतिर्वैर्द्यो वर्तेत विधिपूर्वकम्

garbhasya gatayaścitrā jāyante'nilakopataḥ tatrānalpamatirvairdyo varteta vidhipūrvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोपेक्षेत मृतं गर्भं मुहूर्तमपि पण्डितः स ह्याशु जननीं हन्ति निरुच्छ्वासं पशुं यथा

nopekṣeta mṛtaṃ garbhaṃ muhūrtamapi paṇḍitaḥ sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsaṃ paśuṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मण्डलाग्रेण कर्तव्यं छेद्यमन्तर्विजानता वृद्धिपत्रं हि तीक्ष्णाग्रं नारीं हिंस्यात् कदाचन

maṇḍalāgreṇa kartavyaṃ chedyamantarvijānatā vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hiṃsyāt kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथापतन्तीमपरां पातयेत् पूर्ववद्भिषक् हस्तेनापहरेद्वाऽपि पार्श्वभ्यां परिपीड्य वा

athāpatantīmaparāṃ pātayet pūrvavadbhiṣak hastenāpaharedvā'pi pārśvabhyāṃ paripīḍya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धुनुयाच्च मुहुर्नारीं पीडयेद्वांऽसपिण्डिकाम् तैलाक्तयोनेरेवं तां पातयेन्मतिमान् भिषक्

dhunuyācca muhurnārīṃ pīḍayedvāṃ'sapiṇḍikām tailāktayonerevaṃ tāṃ pātayenmatimān bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं निर्हृतशल्यां तु सिञ्चेदुष्णेन वारिणा ततोऽभ्यक्तशरीराया योनौ स्नेहं निधापयेत्

evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñceduṣṇena vāriṇā tato'bhyaktaśarīrāyā yonau snehaṃ nidhāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं मृद्वी भवेद्योनिस्तच्छूलं चोपशाम्यति कृष्णातन्मूलशुण्ठ्येलाहिङ्गुभार्गीः सदीप्यकाः

evaṃ mṛdvī bhavedyonistacchūlaṃ copaśāmyati kṛṣṇātanmūlaśuṇṭhyelāhiṅgubhārgīḥ sadīpyakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचामतिविषां रास्नां चव्यं संचूर्ण्य पाययेत् स्नेहेन दोषस्यन्दार्थं वेदनोपशमाय च

vacāmativiṣāṃ rāsnāṃ cavyaṃ saṃcūrṇya pāyayet snehena doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वाथं चैषां तथा कल्कं चूर्णं वा स्नेहवर्जितम् शाकत्वग्घिङ्ग्वतिविषापाठाकटुकरोहिणीः

kvāthaṃ caiṣāṃ tathā kalkaṃ cūrṇaṃ vā snehavarjitam śākatvagghiṅgvativiṣāpāṭhākaṭukarohiṇīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा तेजोवतीं चापि पाययेत् पूर्ववद्भिषक् त्रिरात्रं पञ्चसप्ताहं ततः स्नेहं पुनः पिबेत्

tathā tejovatīṃ cāpi pāyayet pūrvavadbhiṣak trirātraṃ pañcasaptāhaṃ tataḥ snehaṃ punaḥ pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाययेतासवं नक्तमरिष्टं वा सुसंस्कृतम् शिरीषककुभाभ्यां च तोयमाचमने हितम्

pāyayetāsavaṃ naktamariṣṭaṃ vā susaṃskṛtam śirīṣakakubhābhyāṃ ca toyamācamane hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपद्र वाश्च येऽन्ये स्युस्तान् यथास्वमुपाचरेत् सर्वतः परिशुद्धा च स्निग्धपथ्याल्पभोजना

upadra vāśca ye'nye syustān yathāsvamupācaret sarvataḥ pariśuddhā ca snigdhapathyālpabhojanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदाभ्यङ्गपरा नित्यं भवेत् क्रोधविवर्जिता पयो वातहरैः सिद्धं दशाहं भोजने हितम्

svedābhyaṅgaparā nityaṃ bhavet krodhavivarjitā payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसं दशाहं शेषे तु यथायोगमुपाचरेत् व्युपद्र वां विशुद्धां च ज्ञात्वा च वरवर्णिनीम्

rasaṃ daśāhaṃ śeṣe tu yathāyogamupācaret vyupadra vāṃ viśuddhāṃ ca jñātvā ca varavarṇinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो मासेभ्यो विसृजेत् परिहारतः योनिसन्तर्पणेऽभ्यङ्गे पाने बस्तिषु भोजने

ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyo visṛjet parihārataḥ yonisantarpaṇe'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलातैलमिदं चास्यै दद्यादनिलवारणम् बलामूलकषायस्य दशमूलीशृतस्य च

balātailamidaṃ cāsyai dadyādanilavāraṇam balāmūlakaṣāyasya daśamūlīśṛtasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवकोलकुलत्थानां क्वाथस्य पयसस्तथा अष्टावष्टौ शुभा भागास्तैलादेकस्तदेकतः

yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasastathā aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgāstailādekastadekataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पचेदावाप्य मधुरं गणं सैन्धवसंयुतम् तथाऽगुरुं सर्जरसं सरलं देवदारु च

pacedāvāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutam tathā'guruṃ sarjarasaṃ saralaṃ devadāru ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मञ्जिष्ठां चन्दनं कुष्ठमेलां कालानुसारिवाम् मांसीं शैलेयकं पत्रं तगरं सारिवां वचाम्

mañjiṣṭhāṃ candanaṃ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivām māṃsīṃ śaileyakaṃ patraṃ tagaraṃ sārivāṃ vacām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतावरीमश्वगन्धां शतपुष्पां पुनर्नवाम् तत् साधुसिद्धं सौवर्णे राजते मृन्मयेऽपि वा

śatāvarīmaśvagandhāṃ śatapuṣpāṃ punarnavām tat sādhusiddhaṃ sauvarṇe rājate mṛnmaye'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रक्षिप्य कलशे सम्यक् स्वनुगुप्तं निधापयेत् बलातैलमिदं ख्यातं सर्ववातविकारनुत्

prakṣipya kalaśe samyak svanuguptaṃ nidhāpayet balātailamidaṃ khyātaṃ sarvavātavikāranut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाबलमतो मात्रां सूतिकायै प्रदापयेत् याच गर्भार्थिनी नारी क्षीणशुक्रश्च यः पुमान्

yathābalamato mātrāṃ sūtikāyai pradāpayet yāca garbhārthinī nārī kṣīṇaśukraśca yaḥ pumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातक्षीणे मर्महते मथितेऽभिहते तथा भग्ने श्रमाभिपन्ने च सर्वथैवोपयुज्यते

vātakṣīṇe marmahate mathite'bhihate tathā bhagne śramābhipanne ca sarvathaivopayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदाक्षेपकादीन् वै वातव्याधीनपोहति हिक्कां कासमधीमन्थं गुल्मं श्वासं च दुस्तरम्

etadākṣepakādīn vai vātavyādhīnapohati hikkāṃ kāsamadhīmanthaṃ gulmaṃ śvāsaṃ ca dustaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षण्मासानुपयुज्यैतदन्त्रवृद्धिमपोहति प्रत्यग्रधातुः पुरुषो भवेच्च स्थिरयौवनः

ṣaṇmāsānupayujyaitadantravṛddhimapohati pratyagradhātuḥ puruṣo bhavecca sthirayauvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञामेतद्धि कर्तव्यं राजमात्राश्च ये नराः सुखिनः सुकुमाराश्च धनिनश्चापि ये नराः

rājñāmetaddhi kartavyaṃ rājamātrāśca ye narāḥ sukhinaḥ sukumārāśca dhaninaścāpi ye narāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलाकषायपीतेभ्यस्तिलेभ्यो वाऽप्यनेकशः तैलमुत्पाद्य तत्क्वाथशतपाकं कृतं शुभम्

balākaṣāyapītebhyastilebhyo vā'pyanekaśaḥ tailamutpādya tatkvāthaśatapākaṃ kṛtaṃ śubham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवाते निभृतागारे प्रयुञ्जीत यथाबलम् जीर्णेऽस्मिन् पयसा स्निग्धमश्नीयात्षष्टिकौदनम्

nivāte nibhṛtāgāre prayuñjīta yathābalam jīrṇe'smin payasā snigdhamaśnīyātṣaṣṭikaudanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन विधिना द्रो णमुपयुज्यान्नमीरितम् भुञ्जीत द्विगुणं कालं बलवर्णान्वितस्ततः

anena vidhinā dro ṇamupayujyānnamīritam bhuñjīta dviguṇaṃ kālaṃ balavarṇānvitastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वपापैर्विनिर्मुक्तः शतायुः पुरुषो भवेत् शतं शतं तथोत्कर्षो द्रो णे द्रो णे प्रकीर्तितः

sarvapāpairvinirmuktaḥ śatāyuḥ puruṣo bhavet śataṃ śataṃ tathotkarṣo dro ṇe dro ṇe prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलाकल्पेनातिबलागुडूच्यादित्यपर्णिषु सैरेयके वीरतरौ शतावर्यां त्रिकण्टके

balākalpenātibalāguḍūcyādityaparṇiṣu saireyake vīratarau śatāvaryāṃ trikaṇṭake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलानि मधुके कुर्यात् प्रसारिण्यां च बुद्धिमान् नीलोत्पलं वरीमूलं गव्ये क्षीरे विपाचयेत्

tailāni madhuke kuryāt prasāriṇyāṃ ca buddhimān nīlotpalaṃ varīmūlaṃ gavye kṣīre vipācayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतपाकं ततस्तेन तिलतैलं पचेद्भिषक् बलातैलस्य कल्कांस्तु सुपिष्टांस्तत्र दापयेत्

śatapākaṃ tatastena tilatailaṃ pacedbhiṣak balātailasya kalkāṃstu supiṣṭāṃstatra dāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामेव जानीयादुपयोगं चिकित्सकः बलातैलवदेतेषां गुणांश्चैव विशेषतः

sarveṣāmeva jānīyādupayogaṃ cikitsakaḥ balātailavadeteṣāṃ guṇāṃścaiva viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.