Suśruta-saṃhitā 4.17

अथातो विसर्पनाडीस्तनरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्या विसर्पास्त्रय आदितो ये न सन्निपातक्षतजौ हि साध्यौ साध्येषु तत्पथ्यगणैर्विदध्याद्धृतानि सेकांश्च तथोपदेहान्

sādhyā visarpāstraya ādito ye na sannipātakṣatajau hi sādhyau sādhyeṣu tatpathyagaṇairvidadhyāddhṛtāni sekāṃśca tathopadehān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुस्ताशताह्वासुरदारूकुष्ठवाराहिकुस्तुम्बुरुकृष्णगन्धाः वातात्मके चोष्णगणाः प्रयोज्याः सेकेषु लेपेषु तथा शृतेषु

mustāśatāhvāsuradārūkuṣṭhavārāhikustumburukṛṣṇagandhāḥ vātātmake coṣṇagaṇāḥ prayojyāḥ sekeṣu lepeṣu tathā śṛteṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् पञ्चमूलं खलु कण्टकाख्यमल्पं महच्चाप्यथ वल्लिजं च तच्चोपयोज्यं भिषजा प्रदेहे सेके घृते चापि तथैव तैले

yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyamalpaṃ mahaccāpyatha vallijaṃ ca taccopayojyaṃ bhiṣajā pradehe seke ghṛte cāpi tathaiva taile

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कसेरुशृङ्गाटकपद्मगुन्द्रा ः! सशैवलाः सोत्पलकर्दमाश्च वस्त्रान्तराः पित्तकृते विसर्पे लेपा विधेयाः सघृताः सुशीताः

kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrā ḥ! saśaivalāḥ sotpalakardamāśca vastrāntarāḥ pittakṛte visarpe lepā vidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रीवेरलामज्जकचन्दनानि स्रोतोजमुक्तामणिगैरिकाश्च क्षीरेण पिष्टाः सघृताः सुशीता लेपाः प्रयोज्यस्तनवः सुखाय

hrīveralāmajjakacandanāni srotojamuktāmaṇigairikāśca kṣīreṇa piṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ prayojyastanavaḥ sukhāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रपौण्डरीकं मधुकं पयस्या मञ्जिष्ठिका पद्मकचन्दने च सुगन्धिका चेति सुखाय लेपः पैत्ते विसर्पे भिषजा प्रयोज्यः

prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ payasyā mañjiṣṭhikā padmakacandane ca sugandhikā ceti sukhāya lepaḥ paitte visarpe bhiṣajā prayojyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्यग्रोधवर्गैः परिषेचनं च घृतं च कुर्यात् स्वरसेन तस्य शीतैः पयोभिश्च मधूदकैश्च सशर्करैरिक्षुरसैश्च सेकान्

nyagrodhavargaiḥ pariṣecanaṃ ca ghṛtaṃ ca kuryāt svarasena tasya śītaiḥ payobhiśca madhūdakaiśca saśarkarairikṣurasaiśca sekān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घृतस्य गौरीमधुकारविन्दरोध्राम्बुराजादनगैरिकेषु तथर्षभे पद्मकसारिवासु काकोलिमेदाकुमुदोत्पलेषु

ghṛtasya gaurīmadhukāravindarodhrāmburājādanagairikeṣu tatharṣabhe padmakasārivāsu kākolimedākumudotpaleṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सचन्दनायां मधुशर्करायां द्रा क्षास्थिरापृश्निशताह्वयासु कल्कीकृतासूदकमत्र दत्त्वा न्यग्रोधवर्गस्य तथा स्थिरादेः

sacandanāyāṃ madhuśarkarāyāṃ drā kṣāsthirāpṛśniśatāhvayāsu kalkīkṛtāsūdakamatra dattvā nyagrodhavargasya tathā sthirādeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गणस्य बिल्वादिकपञ्चमूल्याश्चतुर्गुणं क्षीरमथापि तद्वत् प्रस्थं विपक्वं परिषेचनेन पैत्तीर्निहन्यात्तु विसर्पनाडीः

gaṇasya bilvādikapañcamūlyāścaturguṇaṃ kṣīramathāpi tadvat prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittīrnihanyāttu visarpanāḍīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्फोटदुष्टव्रणशीर्षरोगान् पाकं तथाऽस्यस्य निहन्ति पानात् ग्रहार्दिते शोषिणि चापि बाले घृतं हि गौर्यादिकमेतदिष्टम्

visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākaṃ tathā'syasya nihanti pānāt grahārdite śoṣiṇi cāpi bāle ghṛtaṃ hi gauryādikametadiṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजाऽश्वगन्धा सरला सकाला सैकैषिका चाप्यथवाऽजशृङ्गी गोमूत्रपिष्टो विहितः प्रदेहो हन्याद्विसर्पं कफजं स शीघ्रम्

ajā'śvagandhā saralā sakālā saikaiṣikā cāpyathavā'jaśṛṅgī gomūtrapiṣṭo vihitaḥ pradeho hanyādvisarpaṃ kaphajaṃ sa śīghram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालानुसार्यागुरुचोचगुञ्जारास्नावचाशीतशिवेन्द्र पर्ण्यः पालिन्दिमुञ्जातमहीकदम्बा हिता विसर्पेषु कफात्मकेषु

kālānusāryāgurucocaguñjārāsnāvacāśītaśivendra parṇyaḥ pālindimuñjātamahīkadambā hitā visarpeṣu kaphātmakeṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गणस्तु योज्यो वरुणप्रवृत्तः क्रियासु सर्वासु विचक्षणेन संशोधनं शोणितमोक्षणं च श्रेष्ठं विसर्पेषु चिकित्सितं हि

gaṇastu yojyo varuṇapravṛttaḥ kriyāsu sarvāsu vicakṣaṇena saṃśodhanaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ ca śreṣṭhaṃ visarpeṣu cikitsitaṃ hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वांश्च पक्वान् परिशोध्य धीमान् व्रणक्रमेणोपचरेद्यथोक्तम् नाडी त्रिदोषप्रभवा न सिध्येच्छेषाश्चतस्रः खलु यत्नसाध्याः

sarvāṃśca pakvān pariśodhya dhīmān vraṇakrameṇopacaredyathoktam nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रानिलोत्थामुपनाह्य पूर्वमशेषतः पूयगतिं विदार्य तिलैरपामार्गफलैश्च पिष्ट्वा ससैन्धवैर्बन्धनमत्र कुर्यात्

tatrānilotthāmupanāhya pūrvamaśeṣataḥ pūyagatiṃ vidārya tilairapāmārgaphalaiśca piṣṭvā sasaindhavairbandhanamatra kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रक्षालने चापि सदा व्रणस्य योज्यं महद्यत् खलु पञ्चमूलम् हिंस्रां हरिद्रा ं! कटुकां बलां च गोजिह्विकां चापि सबिल्वमूलाम्

prakṣālane cāpi sadā vraṇasya yojyaṃ mahadyat khalu pañcamūlam hiṃsrāṃ haridrā ṃ! kaṭukāṃ balāṃ ca gojihvikāṃ cāpi sabilvamūlām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संहृत्य तैलं विपचेद्व्रणस्य संशोधनं पूरणरोपणं च पित्तात्मिकां प्रागुपनाह्य धीमानुत्कारिकाभिः सपयोघृताभिः

saṃhṛtya tailaṃ vipacedvraṇasya saṃśodhanaṃ pūraṇaropaṇaṃ ca pittātmikāṃ prāgupanāhya dhīmānutkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निपात्य शस्त्रं तिलनागदन्तीयष्ट्याह्वकल्कैः परिपूरयेत्ताम् प्रक्षालने चापि ससोमनिम्बा निशा प्रयोज्या कुशलेन नित्यम्

nipātya śastraṃ tilanāgadantīyaṣṭyāhvakalkaiḥ paripūrayettām prakṣālane cāpi sasomanimbā niśā prayojyā kuśalena nityam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यामात्रिभण्डीत्रिफलासु सिद्धं हरिद्र यो रोध्रकवृक्षयोश्च घृतं सदुग्धं व्रणतर्पणेन हन्याद्गतिं कोष्ठगताऽपि या स्यात्

śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridra yo rodhrakavṛkṣayośca ghṛtaṃ sadugdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyādgatiṃ koṣṭhagatā'pi yā syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाडीं कफोत्थामुपनाह्य सम्यक् कुलत्थसिद्धार्थकशक्तुकिण्वैः मृदूकृतामेष्य गतिं विदित्वा निपातयेच्छस्त्रमशेषकारी

nāḍīṃ kaphotthāmupanāhya samyak kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ mṛdūkṛtāmeṣya gatiṃ viditvā nipātayecchastramaśeṣakārī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दद्याद्व्रणे निम्बतिलान् सदन्तीन् सुराष्ट्रजासैन्धवसंप्रयुक्तान् प्रक्षालने चापि करञ्जनिम्बजात्यक्षपीलुस्वरसाः प्रयोज्याः

dadyādvraṇe nimbatilān sadantīn surāṣṭrajāsaindhavasaṃprayuktān prakṣālane cāpi karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवर्चिकासैन्धवचित्रकेषु निकुम्भतालीतलरूपिकासु फलेष्वपामार्गभवेषु चैव कुर्यात् समूत्रेषु हिताय तैलम्

suvarcikāsaindhavacitrakeṣu nikumbhatālītalarūpikāsu phaleṣvapāmārgabhaveṣu caiva kuryāt samūtreṣu hitāya tailam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाडीं तु शल्यप्रभवां विदार्य निर्हृत्य शल्यं प्रविशोध्य मार्गम् संशोधयेत् क्षौद्र घृतप्रगाढैस्तिलैस्ततो रोपणमाशु कुर्यात्

nāḍīṃ tu śalyaprabhavāṃ vidārya nirhṛtya śalyaṃ praviśodhya mārgam saṃśodhayet kṣaudra ghṛtapragāḍhaistilaistato ropaṇamāśu kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुम्भीकखर्जूरकपित्थबिल्ववनस्पतीनां च शलाटुवर्गैः कृत्वा कषायं विपचेत्तु तैलमावाप्य मुस्तासरलाप्रियङ्गूः

kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāṃ ca śalāṭuvargaiḥ kṛtvā kaṣāyaṃ vipacettu tailamāvāpya mustāsaralāpriyaṅgūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुगन्धिकामोचरसाहिपुष्पं रोध्रं विदध्यादपि धातकीं च एतेन शल्यप्रभवा तु नाडी रोहेद्व्रणो वा सुखमाशु चैव

sugandhikāmocarasāhipuṣpaṃ rodhraṃ vidadhyādapi dhātakīṃ ca etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohedvraṇo vā sukhamāśu caiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृशदुर्बलभीरूणां नाडी मर्माश्रिता च या क्षारसूत्रेण तां च्छिन्द्यान्न तु शस्त्रेण बुद्धिमान्

kṛśadurbalabhīrūṇāṃ nāḍī marmāśritā ca yā kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyānna tu śastreṇa buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषण्या गतिमन्विष्य क्षारसूत्रानुसारिणीम् सूचीं निदध्याद्गत्यन्ते तथोन्नम्याशु निर्हरेत्

eṣaṇyā gatimanviṣya kṣārasūtrānusāriṇīm sūcīṃ nidadhyādgatyante tathonnamyāśu nirharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत्रस्यान्तं समानीय गाढं बन्धं समाचरेत् ततः क्षारबलं वीक्ष्य सूत्रमन्यत् प्रवेशयेत्

sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhaṃ bandhaṃ samācaret tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyat praveśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षाराक्तं मतिमान् वैद्यो यावन्न छिद्यते गतिः भगन्दरेऽप्येष विधिः कार्यो वैद्येन जानता

kṣārāktaṃ matimān vaidyo yāvanna chidyate gatiḥ bhagandare'pyeṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्बुदादिषु चोत्क्षिप्य मूले सूत्रं निधापयेत् सूचीभिर्यववक्त्राभिराचितान् वा समन्ततः मूले सूत्रेण बध्नीयाच्छिन्ने चोपचरेद्व्रणम्

arbudādiṣu cotkṣipya mūle sūtraṃ nidhāpayet sūcībhiryavavaktrābhirācitān vā samantataḥ mūle sūtreṇa badhnīyācchinne copacaredvraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या द्विव्रणीयेऽभिहितास्तु वर्त्यस्ताः सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात् घोण्टाफलत्वग्लवणानि लाक्षापूगीफलं चालवणं च पत्रम्

yā dvivraṇīye'bhihitāstu vartyastāḥ sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt ghoṇṭāphalatvaglavaṇāni lākṣāpūgīphalaṃ cālavaṇaṃ ca patram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नुह्यर्कदुग्धेन तु कल्क एष वर्तीकृतो हन्त्यचिरेण नाडीः बिभीतकाम्रास्थिवटप्रवाला हरेणुकाशङ्खिनिबीजमस्यः

snuhyarkadugdhena tu kalka eṣa vartīkṛto hantyacireṇa nāḍīḥ bibhītakāmrāsthivaṭapravālā hareṇukāśaṅkhinibījamasyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाराहिकन्दश्च तथा प्रदेयो नाडीषु तैलेन च मिश्रयित्वा

vārāhikandaśca tathā pradeyo nāḍīṣu tailena ca miśrayitvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धत्तूरजं मदनकोद्र वजं च बीजं कोशातकी शुकनसा मृगभोजिनी च अङ्कोटबीजकुसुमं गतिषु प्रयोज्यं लाक्षोदकाहृतमलासु विकृत्य चूर्णम्

dhattūrajaṃ madanakodra vajaṃ ca bījaṃ kośātakī śukanasā mṛgabhojinī ca aṅkoṭabījakusumaṃ gatiṣu prayojyaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu vikṛtya cūrṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च गोमांसमसीं हिताय कोष्ठाश्रितस्यादरतो दिशन्ति वर्तीकृतं माक्षिकसंप्रयुक्तं नाडीघ्नमुक्तं लवणोत्तमं वा

tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya koṣṭhāśritasyādarato diśanti vartīkṛtaṃ mākṣikasaṃprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamaṃ vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुष्टव्रणे यद्विहितं च तैलं तत् सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात् चूर्णीकृतैरथ विमिश्रितमेभिरेव तैलं प्रयुक्तमचिरेण गतिं निहन्ति

duṣṭavraṇe yadvihitaṃ ca tailaṃ tat sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt cūrṇīkṛtairatha vimiśritamebhireva tailaṃ prayuktamacireṇa gatiṃ nihanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष्वेव मूत्रसहितेषु विधाय तैलं तत् साधितं गतिमपोहति सप्तरात्रात् पिण्डीतकस्य तु वराहविभावितस्य मूलेषु कन्दशकलेषु च सौवहेषु

eṣveva mūtrasahiteṣu vidhāya tailaṃ tat sādhitaṃ gatimapohati saptarātrāt piṇḍītakasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलं कृतं गतिमपोहति शीघ्रमेतत् कन्देषु चामरवरायुधसाह्वयेषु भल्लातकार्कमरिचैर्लवणोत्तमेन सिद्धं विडङ्गरजनीद्वयचित्रकैश्च

tailaṃ kṛtaṃ gatimapohati śīghrametat kandeṣu cāmaravarāyudhasāhvayeṣu bhallātakārkamaricairlavaṇottamena siddhaṃ viḍaṅgarajanīdvayacitrakaiśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यान्मार्कवस्य च रसेन निहन्ति तैलं नाडीं कफानिलकृतामपचीं व्रणांश्च स्तन्ये गते विकृतिमाशु भिषक् तु धात्रीं पीतां घृतं परिणतेऽहनि वामयेत्तु

syānmārkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ kaphānilakṛtāmapacīṃ vraṇāṃśca stanye gate vikṛtimāśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītāṃ ghṛtaṃ pariṇate'hani vāmayettu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निम्बोदकेन मधुमागधिकायुतेन वान्तागतेऽहनि च मुद्गरसाशना स्यात् एवं त्र्! यहं चतुरहं षडहं वमेद्वा सर्पिः पिबेत्त्रिफलया सह संयुतं वा

nimbodakena madhumāgadhikāyutena vāntāgate'hani ca mudgarasāśanā syāt evaṃ tr! yahaṃ caturahaṃ ṣaḍahaṃ vamedvā sarpiḥ pibettriphalayā saha saṃyutaṃ vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भार्गीं वचामतिविषां सुरदारु पाठां मुस्तादिकं मधुरसां कटुरोहिणीं च धात्री पिबेत्तु पयसः परिशोधनार्थमारग्वधादिषु वरं मधुना कषायम्

bhārgīṃ vacāmativiṣāṃ suradāru pāṭhāṃ mustādikaṃ madhurasāṃ kaṭurohiṇīṃ ca dhātrī pibettu payasaḥ pariśodhanārthamāragvadhādiṣu varaṃ madhunā kaṣāyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यमेतदुपदिष्टमतो विशेषाद्दोषान् पयोनिपतितान् शमयेद्यथास्वम् रोगं स्तनोत्थितमवेक्ष्य भिषग्विदध्याद्यद्विद्र धावभिहितं बहुशो विधानम्

sāmānyametadupadiṣṭamato viśeṣāddoṣān payonipatitān śamayedyathāsvam rogaṃ stanotthitamavekṣya bhiṣagvidadhyādyadvidra dhāvabhihitaṃ bahuśo vidhānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संपच्यमानमपि तं तु विनोपनाहैः संभोजनेन खलु पाचयितुं यतेत शीघ्रं स्तनो हि मृदुमांसतयोपनद्धः सर्वं प्रकोथमुपयात्यवदीर्यते च

saṃpacyamānamapi taṃ tu vinopanāhaiḥ saṃbhojanena khalu pācayituṃ yateta śīghraṃ stano hi mṛdumāṃsatayopanaddhaḥ sarvaṃ prakothamupayātyavadīryate ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वे तु दुग्धहरिणीः परिहृत्य नाडीः कृष्णं च चूचुकयुगं विदधीत शस्त्रम् आमे विदाहिनि तथैव गते च पाकं धात्र्! याः स्तनौ सततमेव च निर्दुहीत

pakve tu dugdhahariṇīḥ parihṛtya nāḍīḥ kṛṣṇaṃ ca cūcukayugaṃ vidadhīta śastram āme vidāhini tathaiva gate ca pākaṃ dhātr! yāḥ stanau satatameva ca nirduhīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.