अथातः क्षुद्र रोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athātaḥ kṣudra rogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Suśruta-saṃhitā·4·4.20
Suśruta-saṃhitā 4.20
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राजगल्लिकामामां जलौकोभिरुपाचरेत् शुक्तिश्रघ्न्यवक्षारकल्कैश्चालेपयेद्भिषक्
tatrājagallikāmāmāṃ jalaukobhirupācaret śuktiśraghnyavakṣārakalkaiścālepayedbhiṣak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्यामालाङ्गलकिपाठाकल्कैर्वाऽपि विचक्षणः पक्वां व्रणविधानेन यथोक्तेन प्रसाधयेत्
śyāmālāṅgalakipāṭhākalkairvā'pi vicakṣaṇaḥ pakvāṃ vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्धालजीं यवप्रख्यां पनसीं कच्छपीं तथा पाषाणगर्दभं चैव पूर्वं स्वेदेन योजयेत्
andhālajīṃ yavaprakhyāṃ panasīṃ kacchapīṃ tathā pāṣāṇagardabhaṃ caiva pūrvaṃ svedena yojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनःशिलातालकुष्ठदारुकल्कैः प्रलेपयेत् परिपाकगतान् भित्त्वा व्रणवत् समुपाचरेत्
manaḥśilātālakuṣṭhadārukalkaiḥ pralepayet paripākagatān bhittvā vraṇavat samupācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवृतामिन्द्र वृद्धां च गर्दभीं जालगर्दभम् इरिवेल्लीं गन्धनाम्नीं कक्षां विस्फोटकांस्तथा
vivṛtāmindra vṛddhāṃ ca gardabhīṃ jālagardabham irivellīṃ gandhanāmnīṃ kakṣāṃ visphoṭakāṃstathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तजस्य विसर्पस्य क्रियया साधयेद्भिषक् रोपयेत् सर्पिषा पक्वान् सिद्धेन मधुरौषधैः
pittajasya visarpasya kriyayā sādhayedbhiṣak ropayet sarpiṣā pakvān siddhena madhurauṣadhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिप्यप्पिमिउ!ष्णाम्बुनासिक्तमुत्कृत्य स्रावयेद्भिषक् चक्रतैलेन चाभ्यज्य सर्जचूर्णेन चूर्णयेत्
cipyappimiu!ṣṇāmbunāsiktamutkṛtya srāvayedbhiṣak cakratailena cābhyajya sarjacūrṇena cūrṇayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बन्धेनोपचरेच्चैनमशक्यं चाग्निना दहेत् मधुरौषधसिद्धेन ततस्तैलेन रोपयेत्
bandhenopacareccainamaśakyaṃ cāgninā dahet madhurauṣadhasiddhena tatastailena ropayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुनखे विधिरप्येष कार्यो हि भिषजा भवेत् उपाचरेदनुशयीं श्लेष्मविद्र धिवद्भिषक्
kunakhe vidhirapyeṣa kāryo hi bhiṣajā bhavet upācaredanuśayīṃ śleṣmavidra dhivadbhiṣak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदारिकां समभ्यज्य स्विन्नां विम्लाप्य लेपयेत् नगवृत्तिकवर्षाभूबिल्वमूलैः सुपेषितैः
vidārikāṃ samabhyajya svinnāṃ vimlāpya lepayet nagavṛttikavarṣābhūbilvamūlaiḥ supeṣitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रणभावगतायां वा कृत्वा संशोधनक्रियाम् रोपणार्थं हितं तैलं कषायमधुरैः शृतम्
vraṇabhāvagatāyāṃ vā kṛtvā saṃśodhanakriyām ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रच्छानैर्वा जलौकोभिः स्राव्याऽपक्वा विदारिका अजकर्णैः सपालाशमूलकल्कैः प्रलेपयेत्
pracchānairvā jalaukobhiḥ srāvyā'pakvā vidārikā ajakarṇaiḥ sapālāśamūlakalkaiḥ pralepayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वां विदार्य शस्त्रेण पटोलपिचुमर्दयोः कल्केन तिलयुक्तेन सर्पिर्मिश्रेण लेपयेत्
pakvāṃ vidārya śastreṇa paṭolapicumardayoḥ kalkena tilayuktena sarpirmiśreṇa lepayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बद्ध्वा च क्षीरवृक्षस्य कषायैः खदिरस्य च व्रंणं प्रक्षालयेच्छुद्धां ततस्तां रोपयेत् पुनः
baddhvā ca kṣīravṛkṣasya kaṣāyaiḥ khadirasya ca vraṃṇaṃ prakṣālayecchuddhāṃ tatastāṃ ropayet punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेदोऽबुदविधानेन साधयेच्छर्करार्बुदम् कच्छूं विचर्चिकां पामां कुष्ठवत् समुपाचरेत्
medo'budavidhānena sādhayeccharkarārbudam kacchūṃ vicarcikāṃ pāmāṃ kuṣṭhavat samupācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लेपश्च शस्यते सिक्थशताह्वागौरसर्षपैः वचादार्वीसर्षपैर्वा तैलं वा नक्तमालजम्
lepaśca śasyate sikthaśatāhvāgaurasarṣapaiḥ vacādārvīsarṣapairvā tailaṃ vā naktamālajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सारतैलमथाभ्यङ्गे कुर्वीत कटुकैः शृतम् पाददार्यां सिरां विद्ध्वा स्वेदाभ्यङ्गौ प्रयोजयेत्
sāratailamathābhyaṅge kurvīta kaṭukaiḥ śṛtam pādadāryāṃ sirāṃ viddhvā svedābhyaṅgau prayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधूच्छिष्टवसामज्जसर्जचूर्णघृतैः कृतः यवाह्वगैरिकोन्मिश्रैः पादलेपः प्रशस्यते
madhūcchiṣṭavasāmajjasarjacūrṇaghṛtaiḥ kṛtaḥ yavāhvagairikonmiśraiḥ pādalepaḥ praśasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादौ सिक्त्वाऽरनालेन लेपनं ह्यलसे हितम् कल्कीकृतैर्निम्बतिलकासीसालैः ससैन्धवैः
pādau siktvā'ranālena lepanaṃ hyalase hitam kalkīkṛtairnimbatilakāsīsālaiḥ sasaindhavaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लाक्षारसोऽभया वाऽपि कार्यं स्याद्र क्तमोक्षणम् सिद्धं रसे कण्टकार्यास्तैलं वा सार्षपं हितम्
lākṣāraso'bhayā vā'pi kāryaṃ syādra ktamokṣaṇam siddhaṃ rase kaṇṭakāryāstailaṃ vā sārṣapaṃ hitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कासीसरोचनशिलाचूर्णैर्वा प्रतिसारणम् उत्कृत्य दग्ध्वा स्नेहेन जयेत् कदरसंज्ञकम्
kāsīsarocanaśilācūrṇairvā pratisāraṇam utkṛtya dagdhvā snehena jayet kadarasaṃjñakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्र लुप्ते सिरां मूर्ध्नि स्निग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत् कल्कैः समरिचैर्दिह्याच्छिलाकासीसतुत्थकैः
indra lupte sirāṃ mūrdhni snigdhasvinnasya mokṣayet kalkaiḥ samaricairdihyācchilākāsīsatutthakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुटन्नटदारुकल्कैर्लेपनं वा प्रशस्यते प्रच्छयित्वाऽवगाढं वा गुञ्जाकल्कैर्मुहुर्मुहुः
kuṭannaṭadārukalkairlepanaṃ vā praśasyate pracchayitvā'vagāḍhaṃ vā guñjākalkairmuhurmuhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लेपयेदुपशान्त्यर्थं कुर्याद्वाऽपि रसायनम् मालतीकरवीराग्निनक्तमालविपाचितम्
lepayedupaśāntyarthaṃ kuryādvā'pi rasāyanam mālatīkaravīrāgninaktamālavipācitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तैलमभ्यञ्जने शस्तमिन्द्र लुप्तापहं परम् अरूंषिकां हृते रक्ते सेचयेन्निम्बवारिणा
tailamabhyañjane śastamindra luptāpahaṃ param arūṃṣikāṃ hṛte rakte secayennimbavāriṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिह्यात् सैन्धवयुक्तेन वाजिविष्ठारसेन तु हरितालनिशानिम्बकल्कैर्वा सपटोलजैः
dihyāt saindhavayuktena vājiviṣṭhārasena tu haritālaniśānimbakalkairvā sapaṭolajaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यष्टीनीलोत्पलैरण्डमार्कवैर्वा प्रलेपयेत् इन्द्र लुप्तापहं तैलमभ्यङ्गे च प्रशस्यते सिरां दारुणके विद्ध्वा स्निग्धस्विन्नस्य मूर्धनि
yaṣṭīnīlotpalairaṇḍamārkavairvā pralepayet indra luptāpahaṃ tailamabhyaṅge ca praśasyate sirāṃ dāruṇake viddhvā snigdhasvinnasya mūrdhani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवपीडं शिरोबस्तिमभ्यङ्गं च प्रयोजयेत् क्षालने कोद्र वतृणक्षारतोयं प्रशस्यते
avapīḍaṃ śirobastimabhyaṅgaṃ ca prayojayet kṣālane kodra vatṛṇakṣāratoyaṃ praśasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपरिष्टात् प्रवक्ष्यामि विधिं पलितनाशनम् मसूरिकायां कुष्ठघ्नलेपनादिक्रिया हिता
upariṣṭāt pravakṣyāmi vidhiṃ palitanāśanam masūrikāyāṃ kuṣṭhaghnalepanādikriyā hitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तश्लेष्मविसर्पोक्ता क्रिया वा संप्रशस्यते जतुमणिं समुत्कृत्य मषकं तिलकालकम्
pittaśleṣmavisarpoktā kriyā vā saṃpraśasyate jatumaṇiṃ samutkṛtya maṣakaṃ tilakālakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षारेण प्रदहेद्युक्त्या वह्निना वा शनैः शनैः न्यच्छे व्यङ्गे सिरामोक्षो नीलिकायां च शस्यते
kṣāreṇa pradahedyuktyā vahninā vā śanaiḥ śanaiḥ nyacche vyaṅge sirāmokṣo nīlikāyāṃ ca śasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथान्यायं यथाभ्यासं लालाट्यादिसिराव्यधः घृष्ट्वा दिह्यात्त्वचं पिष्ट्वा क्षीरिणां क्षीरसंयुताम्
yathānyāyaṃ yathābhyāsaṃ lālāṭyādisirāvyadhaḥ ghṛṣṭvā dihyāttvacaṃ piṣṭvā kṣīriṇāṃ kṣīrasaṃyutām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलातिबलयष्ट्याह्वरजनीर्वा प्रलेपनम् पयस्यागुरुकालीयलेपनं वा सगैरिकम्
balātibalayaṣṭyāhvarajanīrvā pralepanam payasyāgurukālīyalepanaṃ vā sagairikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षौद्रा ज्ययुक्तया लिम्पेद्दंष्ट्रया शूकरस्य च कपित्थराजादनयोः कल्कं वा हितमुच्यते
kṣaudrā jyayuktayā limpeddaṃṣṭrayā śūkarasya ca kapittharājādanayoḥ kalkaṃ vā hitamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यौवने पिडकास्वेष विशेषाच्छर्दनं हितम् लेपनं च वचारोध्रसैन्धवैः सर्षपान्वितैः
yauvane piḍakāsveṣa viśeṣācchardanaṃ hitam lepanaṃ ca vacārodhrasaindhavaiḥ sarṣapānvitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुस्तुम्बुरुवचालोध्रकुष्ठैर्वा लेपनं हितम् पद्मिनीकण्टके रोगे छर्दयेन्निम्बवारिणा
kustumburuvacālodhrakuṣṭhairvā lepanaṃ hitam padminīkaṇṭake roge chardayennimbavāriṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनैव सिद्धं सक्षौद्रं सर्पिःपानं प्रदापयेत् निम्बारग्वधयोः कल्को हित उत्सादने भवेत्
tenaiva siddhaṃ sakṣaudraṃ sarpiḥpānaṃ pradāpayet nimbāragvadhayoḥ kalko hita utsādane bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिवृत्तिं घृताभ्यक्तां सुस्विन्नामुपनाहयेत् ततोऽभ्यज्य शनैश्चर्म चानयेत् पीडयेन्मणिम्
parivṛttiṃ ghṛtābhyaktāṃ susvinnāmupanāhayet tato'bhyajya śanaiścarma cānayet pīḍayenmaṇim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रविष्टे च मणौ चर्म स्वेदयेदुपनाहनैः त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा वातघ्नैः साल्वणादिभिः
praviṣṭe ca maṇau carma svedayedupanāhanaiḥ trirātraṃ pañcarātraṃ vā vātaghnaiḥ sālvaṇādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दद्याद्वातहरान् बस्तीन् स्निग्धान्यन्नानि भोजयेत् वपाटिकां जयेदेवं यथादोषं चिकित्सकः
dadyādvātaharān bastīn snigdhānyannāni bhojayet vapāṭikāṃ jayedevaṃ yathādoṣaṃ cikitsakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरुद्धप्रकशे नाडीं लौहीमुभयतोमुखीम् दारवीं वा जतुकृतां घृताभ्यक्तां प्रवेशयेत्
niruddhaprakaśe nāḍīṃ lauhīmubhayatomukhīm dāravīṃ vā jatukṛtāṃ ghṛtābhyaktāṃ praveśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिषेके वसामज्जशिशुमारवराहयोः चक्रतैलं तथा योज्यं वातघ्नद्र व्यसंयुतम्
pariṣeke vasāmajjaśiśumāravarāhayoḥ cakratailaṃ tathā yojyaṃ vātaghnadra vyasaṃyutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्र्! यहात्त्र्यहात् स्थूलतरां सम्यङ्नाडीं प्रवेशयेत् स्रोतो विवर्धयेदेवं स्निग्धमन्नं च भोजयेत्
tr! yahāttryahāt sthūlatarāṃ samyaṅnāḍīṃ praveśayet sroto vivardhayedevaṃ snigdhamannaṃ ca bhojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भित्त्वा वा सेवनीं मुक्त्वा सद्यःक्षतवदाचरेत् सन्निरुद्धगुदं रोगं वल्मीकं वह्निरोहिणीम्
bhittvā vā sevanīṃ muktvā sadyaḥkṣatavadācaret sanniruddhagudaṃ rogaṃ valmīkaṃ vahnirohiṇīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्याख्याय यथायोगं चिकित्सितमथाचरेत् विसर्पोक्तेन विधिना साधयेदग्निरोहिणीम्
pratyākhyāya yathāyogaṃ cikitsitamathācaret visarpoktena vidhinā sādhayedagnirohiṇīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्निरुद्धगुदे योज्या निरुद्धप्रकशक्रिया शस्त्रेणोत्कृत्य वल्मीकं क्षाराग्निभ्यां प्रसाधयेत्
sanniruddhagude yojyā niruddhaprakaśakriyā śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyāṃ prasādhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधानेनार्बुदोक्तेन शोधयित्वा च रोपयेत् वल्मीकं तु भवेद्यस्य नातिवृद्धममर्मजम्
vidhānenārbudoktena śodhayitvā ca ropayet valmīkaṃ tu bhavedyasya nātivṛddhamamarmajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र संशोधनं कृत्वा शोणितं मोक्षयेद्भिषक् कुलत्थिकाया मूलैश्च गुडूच्या लवणेन च
tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā śoṇitaṃ mokṣayedbhiṣak kulatthikāyā mūlaiśca guḍūcyā lavaṇena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आरेवतस्य मूलैश्च दन्तीमूलैस्तथैव च श्यामामूलैः सपललैः शक्तुमिश्रैः प्रलेपयेत्
ārevatasya mūlaiśca dantīmūlaistathaiva ca śyāmāmūlaiḥ sapalalaiḥ śaktumiśraiḥ pralepayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुस्निग्धैश्च सुखोष्णैश्च भिषक् तमुपनाहयेत् पक्वं वा तद्विजानीयाद्गतीः सर्वा यथाक्रमम्
susnigdhaiśca sukhoṣṇaiśca bhiṣak tamupanāhayet pakvaṃ vā tadvijānīyādgatīḥ sarvā yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिज्ञाय ततश्छित्त्वा प्रदहेन्मतिमान् भिषक् संशोध्य दुष्टमांसानि क्षारेण प्रतिसारयेत्
abhijñāya tataśchittvā pradahenmatimān bhiṣak saṃśodhya duṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रणं विशुद्धं विज्ञाय रोपयेन्मतिमान् भिषक् सुमना ग्रन्थयश्चैव भल्लातकमनःशिले
vraṇaṃ viśuddhaṃ vijñāya ropayenmatimān bhiṣak sumanā granthayaścaiva bhallātakamanaḥśile
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालानुसारी सूक्ष्मैला चन्दनागुरुणी तथा एतैः सिद्धं निम्बतैलं वल्मीके रोपणं हितम्
kālānusārī sūkṣmailā candanāguruṇī tathā etaiḥ siddhaṃ nimbatailaṃ valmīke ropaṇaṃ hitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाणिपादोपरिष्टात्तु छिद्रै र्बहुभिरावृतम् वल्मीकं यत् सशोफं स्याद्वर्ज्यं तत्तु विजानता
pāṇipādopariṣṭāttu chidrai rbahubhirāvṛtam valmīkaṃ yat saśophaṃ syādvarjyaṃ tattu vijānatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धात्र्! याः स्तन्यं शोधयित्वा बाले साध्याऽहिपूतना पटोलपत्रत्रिफलारसाञ्जनविपाचितम्
dhātr! yāḥ stanyaṃ śodhayitvā bāle sādhyā'hipūtanā paṭolapatratriphalārasāñjanavipācitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीतं घृतं नाशयति कृच्छ्रामप्यहिपूतनाम् त्रिफलाकोलखदिरकषायं व्रणरोपणम्
pītaṃ ghṛtaṃ nāśayati kṛcchrāmapyahipūtanām triphalākolakhadirakaṣāyaṃ vraṇaropaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कासीसरोचनातुत्थहरितालरसाञ्जनैः लेपोऽम्लपिष्टो बदरीत्वग्वा सैन्धवसंयुता
kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanaiḥ lepo'mlapiṣṭo badarītvagvā saindhavasaṃyutā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपालतुत्थजं चूर्णं चूर्णकाले प्रयोजयेत् चिकित्सेन्मुष्ककच्छूं चाप्यहिपूतनपामवत्
kapālatutthajaṃ cūrṇaṃ cūrṇakāle prayojayet cikitsenmuṣkakacchūṃ cāpyahipūtanapāmavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुदभ्रंशे गुदं स्विन्नं स्नेहाभ्यक्तं प्रवेशयेत् कारयेद्गोफणाबन्धं मध्यच्छिद्रे ण चर्मणा
gudabhraṃśe gudaṃ svinnaṃ snehābhyaktaṃ praveśayet kārayedgophaṇābandhaṃ madhyacchidre ṇa carmaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनिर्गमार्थं वायोश्च स्वेदयेच्च मुहुर्मुहुः क्षीरे महत्पञ्चमूलं मूषिकां चान्त्रवर्जिताम्
vinirgamārthaṃ vāyośca svedayecca muhurmuhuḥ kṣīre mahatpañcamūlaṃ mūṣikāṃ cāntravarjitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्त्वा तस्मिन् पचेत्तैलं वातघ्नौषधसंयुतम् गुदभ्रंशमिदं कृच्छ्रं पानाभ्यङ्गात् प्रसाधयेत्
paktvā tasmin pacettailaṃ vātaghnauṣadhasaṃyutam gudabhraṃśamidaṃ kṛcchraṃ pānābhyaṅgāt prasādhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.