Suśruta-saṃhitā 4.28

अथातो मेधायुष्कामीयं रसायनचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto medhāyuṣkāmīyaṃ rasāyanacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेधायुः कामः श्वेतावल्गुजफलान्यातपपरिशुष्काण्यादाय सूक्ष्मचूर्णानि कृ-त्वा गुडेन सहालोड्य स्नेहकुम्भे सप्तरात्रं धान्यराशौ निदध्यात् सप्तरात्रादु-द्धृत्य हृतदोषस्य यथाबलं पिण्डं प्रयच्छेदनुदिते सूर्ये उष्णोदकं चानुपिबेत् भल्लातकविधानवच्चागारप्रवेशः जीर्णौषधश्चापराह्णे हिमाभिरद्भिः परिषिक्त-गात्रः शालीनां षष्टिकानां च पयसा शर्करामधुरेणौदनमश्नीयात् एवं षण-मासानुपयुज्य विगतपाप्मा बलवर्णोपेतः श्रुतनिगादी स्मृतिमानरोगो वर्षश-तायुर्भवति कुष्ठिनं पाण्डुरोगिणमुदरिणं वा कृष्णाया गोर्मूत्रेणालोड्यार्धप-लिकं पिण्डं विगतलौहित्ये सवितरि पाययेत् पराह्णे चालवणेनामलकयूषेण सर्पिष्मन्तमोदनमश्नीयात् एवं मासमुपयुज्य स्मृतिमानरोगो वर्षशतायुर्भवति एष एवोपयोगश्चित्रकमूलानां रजन्याश्च चित्रकमूले विशेषो द्विपलिकं पिण्डं परं प्रमाणं शेषं पूर्ववत्

medhāyuḥ kāmaḥ śvetāvalgujaphalānyātapapariśuṣkāṇyādāya sūkṣmacūrṇāni kṛ-tvā guḍena sahāloḍya snehakumbhe saptarātraṃ dhānyarāśau nidadhyāt saptarātrādu-ddhṛtya hṛtadoṣasya yathābalaṃ piṇḍaṃ prayacchedanudite sūrye uṣṇodakaṃ cānupibet bhallātakavidhānavaccāgārapraveśaḥ jīrṇauṣadhaścāparāhṇe himābhiradbhiḥ pariṣikta-gātraḥ śālīnāṃ ṣaṣṭikānāṃ ca payasā śarkarāmadhureṇaudanamaśnīyāt evaṃ ṣaṇa-māsānupayujya vigatapāpmā balavarṇopetaḥ śrutanigādī smṛtimānarogo varṣaśa-tāyurbhavati kuṣṭhinaṃ pāṇḍurogiṇamudariṇaṃ vā kṛṣṇāyā gormūtreṇāloḍyārdhapa-likaṃ piṇḍaṃ vigatalauhitye savitari pāyayet parāhṇe cālavaṇenāmalakayūṣeṇa sarpiṣmantamodanamaśnīyāt evaṃ māsamupayujya smṛtimānarogo varṣaśatāyurbhavati eṣa evopayogaścitrakamūlānāṃ rajanyāśca citrakamūle viśeṣo dvipalikaṃ piṇḍaṃ paraṃ pramāṇaṃ śeṣaṃ pūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृतदोष एव प्रतिसंसृष्टभक्तो यथाक्रममागारं प्रविश्य मण्डूकपर्णीस्वरसमा-दाय सहस्रसंपाताभिहुतं कृत्वा यथाबलं पयसाऽलोड्य पिबेत् पयोऽनुपानं वा तस्यां जीर्णायां यवान्नं पयसोपयुञ्जीत तिलैर्वा सह भक्षयेत्त्रीन् मासान् पयोऽनुपानं जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः एवमुपयुञ्जानो ब्रह्मवर्चसी श्रुत-निगादी भवति वर्षशत मायुर वाप्नोति त्रिरात्रोपोषितश्च त्रिरात्रमेनां भक्षयेत्-त्रिरात्रादूर्ध्वं पयः सर्पिरिति चोपयुञ्जीत बिल्वमात्रं पिण्डं वा पयसाऽलोड्य पिबेत् एवं द्वादशरात्रमुपयुज्य मेधावी वर्षशतायुर्भवति

hṛtadoṣa eva pratisaṃsṛṣṭabhakto yathākramamāgāraṃ praviśya maṇḍūkaparṇīsvarasamā-dāya sahasrasaṃpātābhihutaṃ kṛtvā yathābalaṃ payasā'loḍya pibet payo'nupānaṃ vā tasyāṃ jīrṇāyāṃ yavānnaṃ payasopayuñjīta tilairvā saha bhakṣayettrīn māsān payo'nupānaṃ jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ evamupayuñjāno brahmavarcasī śruta-nigādī bhavati varṣaśata māyura vāpnoti trirātropoṣitaśca trirātramenāṃ bhakṣayet-trirātrādūrdhvaṃ payaḥ sarpiriti copayuñjīta bilvamātraṃ piṇḍaṃ vā payasā'loḍya pibet evaṃ dvādaśarātramupayujya medhāvī varṣaśatāyurbhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृतदोष एवागारं प्रविश्य प्रतिसंसृष्टभक्तो ब्राह्मीस्वरसमादाय सहस्रसंपाता भिहुतं कृत्वा यथा बलमुपयुञ्जीत जीर्णौषधश्चापराह्णे यवागूमलवणां पिबेत् क्षीरसात्म्यो वा पयसा भुञ्जीत एवं सप्तरात्रमुपयुज्य ब्रह्मवर्चसी मेधावी भ-वति द्वितीयं सप्तरात्रमुपयुज्य ग्रन्थमीप्सितमुत्पादयति नष्टं चास्य प्रादुर्भवति तृतीयं सप्तरात्रमुपयुज्य द्विरुच्चारितं शतमप्यवधारयति एवमेकविंशतिरात्रमु-पयुज्यालक्ष्मीरपक्रामति मूर्तिमती चैनं वाग्देव्यनुप्रविशति सर्वाश्चैनं श्रुतय उपतिष्ठन्ति श्रतुधरः पञ्चवर्षशतायुर्भवति

hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya pratisaṃsṛṣṭabhakto brāhmīsvarasamādāya sahasrasaṃpātā bhihutaṃ kṛtvā yathā balamupayuñjīta jīrṇauṣadhaścāparāhṇe yavāgūmalavaṇāṃ pibet kṣīrasātmyo vā payasā bhuñjīta evaṃ saptarātramupayujya brahmavarcasī medhāvī bha-vati dvitīyaṃ saptarātramupayujya granthamīpsitamutpādayati naṣṭaṃ cāsya prādurbhavati tṛtīyaṃ saptarātramupayujya dviruccāritaṃ śatamapyavadhārayati evamekaviṃśatirātramu-payujyālakṣmīrapakrāmati mūrtimatī cainaṃ vāgdevyanupraviśati sarvāścainaṃ śrutaya upatiṣṭhanti śratudharaḥ pañcavarṣaśatāyurbhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मीस्वरसप्रस्थद्वये घृतप्रस्थं विडङ्गतण्डुलानां कुडवं द्वे द्वे पले वचामृत-योर्द्वादश हरीतक्यामलकविभीतकानि श्लक्ष्णपिष्टान्यावाप्यैकध्यं साधयि-त्वास्वनुगुप्तं निदध्यात् ततः पूर्वविधानेन मात्रां यथाबलमुपयुञ्जीत जीर्णे प-यः सर्पिरोदन इत्याहारः पूर्ववच्चात्र परीहारः एतेनोर्ध्वमधस्तिर्यक् कृमयो निष्क्रमन्ति अलक्ष्मीरपक्रामति पुष्करवर्णः स्थिरवयाः श्रुतनिगादी त्रिवर्ष-शतायुर्भवति एतदेवकुष्ठविषमज्वरापस्मारोन्मादविषभूतग्रहेष्वन्येषु च महाव्याधिषु संशोधनमादिशन्ति

brāhmīsvarasaprasthadvaye ghṛtaprasthaṃ viḍaṅgataṇḍulānāṃ kuḍavaṃ dve dve pale vacāmṛta-yordvādaśa harītakyāmalakavibhītakāni ślakṣṇapiṣṭānyāvāpyaikadhyaṃ sādhayi-tvāsvanuguptaṃ nidadhyāt tataḥ pūrvavidhānena mātrāṃ yathābalamupayuñjīta jīrṇe pa-yaḥ sarpirodana ityāhāraḥ pūrvavaccātra parīhāraḥ etenordhvamadhastiryak kṛmayo niṣkramanti alakṣmīrapakrāmati puṣkaravarṇaḥ sthiravayāḥ śrutanigādī trivarṣa-śatāyurbhavati etadevakuṣṭhaviṣamajvarāpasmāronmādaviṣabhūtagraheṣvanyeṣu ca mahāvyādhiṣu saṃśodhanamādiśanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृतदोष एवागारं प्रविश्य हैमवत्या वचायाः पिण्डमामलकमात्रमभिहुतं प-यसाऽलोड्य पिबेत् जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः एवं द्वादशरात्र मुपयु-ञ्जीत ततोऽस्य श्रोत्रं विव्रियते द्विरभ्यासात् स्मृतिमान् भवति त्रिरभ्यासा-च्छरुतमादत्ते चतुर्द्वादशरात्रमुपयुज्य सर्वं तरति किल्बिषं तार्क्ष्यदर्शनमुत्प-द्यते शतायुश्च भवति द्वे द्वे पले इत रस्या वचाया निष्क्वाथ्य पिबेत् पयसा समानं भोजनं समाः पूर्वेणाशिषश्च

hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya haimavatyā vacāyāḥ piṇḍamāmalakamātramabhihutaṃ pa-yasā'loḍya pibet jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ evaṃ dvādaśarātra mupayu-ñjīta tato'sya śrotraṃ vivriyate dvirabhyāsāt smṛtimān bhavati trirabhyāsā-ccharutamādatte caturdvādaśarātramupayujya sarvaṃ tarati kilbiṣaṃ tārkṣyadarśanamutpa-dyate śatāyuśca bhavati dve dve pale ita rasyā vacāyā niṣkvāthya pibet payasā samānaṃ bhojanaṃ samāḥ pūrveṇāśiṣaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचाशतपाकं वा सर्पिद्रो र्ण!मुपयुज्य पञ्चवर्षशतायुर्भवति गलगण्डापचीश्लीपदस्वरमेदांश्चापहन्तीति

vacāśatapākaṃ vā sarpidro rṇa!mupayujya pañcavarṣaśatāyurbhavati galagaṇḍāpacīślīpadasvaramedāṃścāpahantīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि आयुष्कामरसायनम् मन्त्रौषधसमायुक्तं संवत्सरफलप्रदम्

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi āyuṣkāmarasāyanam mantrauṣadhasamāyuktaṃ saṃvatsaraphalapradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिल्वस्य चूर्णं पुष्ये तु हुतं वारान् सहस्रशः श्रीसूक्तेन नरः कल्ये ससुवर्णं दिने दिने

bilvasya cūrṇaṃ puṣye tu hutaṃ vārān sahasraśaḥ śrīsūktena naraḥ kalye sasuvarṇaṃ dine dine

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पिर्मधुयुतं लिह्यादलक्ष्मीनाशनं परम् त्वचं विहाय बिल्वस्य मूलक्वाथं दिने दिने

sarpirmadhuyutaṃ lihyādalakṣmīnāśanaṃ param tvacaṃ vihāya bilvasya mūlakvāthaṃ dine dine

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राश्नीयात् पयसा सार्धं स्नात्वा हुत्वा समाहितः दशसाहस्रमायुष्यं स्मृतं युक्तरथं भवेत्

prāśnīyāt payasā sārdhaṃ snātvā hutvā samāhitaḥ daśasāhasramāyuṣyaṃ smṛtaṃ yuktarathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हुत्वा बिसानां क्वाथं तु मधुलाजैश्च संयुतम् अमोघं शतसाहस्रं युक्तं युक्तरथं स्मृतम्

hutvā bisānāṃ kvāthaṃ tu madhulājaiśca saṃyutam amoghaṃ śatasāhasraṃ yuktaṃ yuktarathaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवर्णं पद्मबीजानि मधु लाजाः प्रियङ्गवः गव्येन पयसा पीतमलक्ष्मीं प्रतिषेधयेत्

suvarṇaṃ padmabījāni madhu lājāḥ priyaṅgavaḥ gavyena payasā pītamalakṣmīṃ pratiṣedhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलोत्पलदलक्वाथो गव्येन पयसा शृतः ससुवर्णस्तिलैः सार्धमलक्ष्मीनाशनः स्मृतः

nīlotpaladalakvātho gavyena payasā śṛtaḥ sasuvarṇastilaiḥ sārdhamalakṣmīnāśanaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गव्यं पयः सुवर्णं च मधूच्छिष्टं च माक्षिकम् पीतं शतसहस्राभिहुतं युक्तरथं स्मृतम्

gavyaṃ payaḥ suvarṇaṃ ca madhūcchiṣṭaṃ ca mākṣikam pītaṃ śatasahasrābhihutaṃ yuktarathaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचाघृतसुवर्णं च बिल्वचूर्णमिति त्रयम् मेध्यमायुष्यमारोग्यपुष्टिसौभाग्यवर्धनम्

vacāghṛtasuvarṇaṃ ca bilvacūrṇamiti trayam medhyamāyuṣyamārogyapuṣṭisaubhāgyavardhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासामूलतुलाक्वाथे तैलमावाप्य साधितम् हुत्वा सहस्रमश्नीयान्मेध्यमायुष्यमुच्यते

vāsāmūlatulākvāthe tailamāvāpya sādhitam hutvā sahasramaśnīyānmedhyamāyuṣyamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावकांस्तावकान् खादेदभिभूय यवांस्तथा पिप्पलीमधुसंयुक्तान् शिक्षा चरणवद्भवेत्

yāvakāṃstāvakān khādedabhibhūya yavāṃstathā pippalīmadhusaṃyuktān śikṣā caraṇavadbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्वामलकचूर्णानि सुवर्णमिति च त्रयम् प्राश्यारिष्टगृहीतोऽपि मुच्यते प्राणसंशयात्

madhvāmalakacūrṇāni suvarṇamiti ca trayam prāśyāriṣṭagṛhīto'pi mucyate prāṇasaṃśayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतावरीघृतं सम्यगुपयुक्तं दिने दिने सक्षौद्रं ससुवर्णं च नरेन्द्रं स्थापयेद्वशे

śatāvarīghṛtaṃ samyagupayuktaṃ dine dine sakṣaudraṃ sasuvarṇaṃ ca narendraṃ sthāpayedvaśe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोचन्दना मोहनिका मधुकं माक्षिकं मधु सुवर्णमिति संयोगः पेयः सौभाग्यमिच्छता

gocandanā mohanikā madhukaṃ mākṣikaṃ madhu suvarṇamiti saṃyogaḥ peyaḥ saubhāgyamicchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मनीलोत्पलक्वाथे यष्टीमधुकसंयुते सर्पिरासादितं गव्यं ससुवर्णं सदा पिबेत्

padmanīlotpalakvāthe yaṣṭīmadhukasaṃyute sarpirāsāditaṃ gavyaṃ sasuvarṇaṃ sadā pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पयश्चानुपिबेत् सिद्धं तेषामेव समुद्भवे अलक्ष्मीघ्नं सदाऽयुष्यं राज्याय सुभगाय च

payaścānupibet siddhaṃ teṣāmeva samudbhave alakṣmīghnaṃ sadā'yuṣyaṃ rājyāya subhagāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र नोदीरितो मन्त्रो योगेष्वेतेषु साधने शब्दिता तत्र सर्वत्र गायत्री त्रिपदा भवेत्

yatra nodīrito mantro yogeṣveteṣu sādhane śabditā tatra sarvatra gāyatrī tripadā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाप्मानं नाशयन्त्येता दद्युश्चौषधयः श्रियम् कुर्युर्नागबलं चापि मनुष्यममरोपमम्

pāpmānaṃ nāśayantyetā dadyuścauṣadhayaḥ śriyam kuryurnāgabalaṃ cāpi manuṣyamamaropamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतताध्ययनं वादः परतन्त्रावलोकनम् तद्विद्याचार्यसेवा च बुद्धिमेधाकरो गुगिणिः

satatādhyayanaṃ vādaḥ paratantrāvalokanam tadvidyācāryasevā ca buddhimedhākaro gugiṇiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुष्यं भोजनं जीर्णे वेगानां चाविधारणम् ब्रह्मचर्यमहिंसा च साहसानां च वर्जनम्

āyuṣyaṃ bhojanaṃ jīrṇe vegānāṃ cāvidhāraṇam brahmacaryamahiṃsā ca sāhasānāṃ ca varjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.