Suśruta-saṃhitā 4.30

अथातो निवृत्तसन्तापीयं रसायनं व्याख्यास्यामः

athāto nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा निवृत्तसन्तापा मोदन्ते दिवि देवताः तथौषधीरिमाः प्राप्य मोदन्ते भुवि मानवाः

yathā nivṛttasantāpā modante divi devatāḥ tathauṣadhīrimāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खलु सप्त पुरुषा रसायनं नोपयुञ्जीरन् तद्यथा अनात्मवानलसो दरिद्र ः! प्रमादी व्यसनी पापकृद् भेषजापमानी चेति सप्तभिरेव कारणैर्न संपद्यते त-द्यथा अज्ञानादनारम्भा दस्थिर चित्तत्वाद्दारिद्र य्दानायत्तत्वादधर्मादौषधालाभाच्चेति

atha khalu sapta puruṣā rasāyanaṃ nopayuñjīran tadyathā anātmavānalaso daridra ḥ! pramādī vyasanī pāpakṛd bheṣajāpamānī ceti saptabhireva kāraṇairna saṃpadyate ta-dyathā ajñānādanārambhā dasthira cittatvāddāridra ydānāyattatvādadharmādauṣadhālābhācceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथौषधीर्व्याख्यास्यामः तत्राजगरी श्वेतकापोती कृष्णकापोती गोनसी वा-राही कन्या छत्रा अतिच्छत्रा करेणु अजा चक्रका आदित्यपर्णी ब्रह्मसुवर्चला श्रावणी महाश्रावणी गोलोमी अजलोमी महावेगवती चेत्यष्टादश सोमस-मवीर्या महौषधयो व्याख्याताः तासां सोमवत् क्रियाशीलस्तुतयः शास्त्रे-ऽभिहिताः तासामागारेऽभिहुतानां याः क्षीरवत्यस्तासां क्षीरकुडवं सकृदे-वोपयुञ्जीत यास्त्वक्षीरा मूलवत्यस्तासां प्रदेशिनीप्रमाणानि त्रीणि काण्डानि प्रमाणमुपयोगे श्वेतकापोती समूलपत्रा भक्षयितव्या गोनस्यजगरीकृषणका-पोतीनां सनखमुष्टिं खण्डशः कल्पयित्वा क्षीरेण विपाच्य परिस्राव्याभि-घारितमभिहुतं च सकृदेवोपयुञ्जीत चक्रकायाः पयः सकृदेव ब्रह्मसुवर्चला सप्तरात्रमुपयोक्तव्या भक्ष्यकल्पने शेषाणां पञ्च पञ्च पलानि क्षीराढकक्वथि-तानि प्रस्थेऽवशिष्टेवतार्य परिस्राव्य सकृदेवोपयुञ्जीत सोमवदाहारविहारौ व्याख्यातौ केवलं नवनीतमभ्यङ्गार्थे शेषं सोमवदानिर्गमादिति

athauṣadhīrvyākhyāsyāmaḥ tatrājagarī śvetakāpotī kṛṣṇakāpotī gonasī vā-rāhī kanyā chatrā aticchatrā kareṇu ajā cakrakā ādityaparṇī brahmasuvarcalā śrāvaṇī mahāśrāvaṇī golomī ajalomī mahāvegavatī cetyaṣṭādaśa somasa-mavīryā mahauṣadhayo vyākhyātāḥ tāsāṃ somavat kriyāśīlastutayaḥ śāstre-'bhihitāḥ tāsāmāgāre'bhihutānāṃ yāḥ kṣīravatyastāsāṃ kṣīrakuḍavaṃ sakṛde-vopayuñjīta yāstvakṣīrā mūlavatyastāsāṃ pradeśinīpramāṇāni trīṇi kāṇḍāni pramāṇamupayoge śvetakāpotī samūlapatrā bhakṣayitavyā gonasyajagarīkṛṣaṇakā-potīnāṃ sanakhamuṣṭiṃ khaṇḍaśaḥ kalpayitvā kṣīreṇa vipācya parisrāvyābhi-ghāritamabhihutaṃ ca sakṛdevopayuñjīta cakrakāyāḥ payaḥ sakṛdeva brahmasuvarcalā saptarātramupayoktavyā bhakṣyakalpane śeṣāṇāṃ pañca pañca palāni kṣīrāḍhakakvathi-tāni prasthe'vaśiṣṭevatārya parisrāvya sakṛdevopayuñjīta somavadāhāravihārau vyākhyātau kevalaṃ navanītamabhyaṅgārthe śeṣaṃ somavadānirgamāditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र युवानं सिंहविक्रान्तं कान्तं श्रुतनिगादिनम् कुर्युरेताः क्रमेणैव द्विसहस्रायुषं नरम्

bhavanti cātra yuvānaṃ siṃhavikrāntaṃ kāntaṃ śrutanigādinam kuryuretāḥ krameṇaiva dvisahasrāyuṣaṃ naram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गदी कुण्डली मौली दिव्यस्रक्चन्दनाम्बरः चरत्यमोघसङ्कल्पो नभस्यम्बुददुर्गमे

aṅgadī kuṇḍalī maulī divyasrakcandanāmbaraḥ caratyamoghasaṅkalpo nabhasyambudadurgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रजन्ति पक्षिणो येन जललम्बाश्च तोयदाः गतिः सौषधिसिद्धस्य सोमसिद्धे गतिः परा

vrajanti pakṣiṇo yena jalalambāśca toyadāḥ gatiḥ sauṣadhisiddhasya somasiddhe gatiḥ parā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वक्ष्यामि विज्ञानमौषधीनां पृथक् पृथक् मण्डलैः कपिलैश्चित्रैः सर्पाभा पञ्चपर्णिनी

atha vakṣyāmi vijñānamauṣadhīnāṃ pṛthak pṛthak maṇḍalaiḥ kapilaiścitraiḥ sarpābhā pañcaparṇinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चारत्निप्रमाणा च विज्ञेयाऽजगरी बुधैः निष्पत्रा कनकाभासा मूले ह्यङ्गुलसंमिता

pañcāratnipramāṇā ca vijñeyā'jagarī budhaiḥ niṣpatrā kanakābhāsā mūle hyaṅgulasaṃmitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पाकारा लोहितान्ता श्वेतकापोतिरुच्यते द्विपर्णिनीं मूलभवामरुणां कृष्णमण्डलाम्

sarpākārā lohitāntā śvetakāpotirucyate dviparṇinīṃ mūlabhavāmaruṇāṃ kṛṣṇamaṇḍalām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्व्यरत्निमात्रां जानीयाद्गोनसीं गोनसाकृतिम् सक्षीरां रोमशां मृद्वीं रसेनेक्षुरसोपमाम्

dvyaratnimātrāṃ jānīyādgonasīṃ gonasākṛtim sakṣīrāṃ romaśāṃ mṛdvīṃ rasenekṣurasopamām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंरूपरसां चापि कृष्णकापोतिमादिशेत् कृष्णसर्पस्वरूपेण वाराही कन्दसंभवा

evaṃrūparasāṃ cāpi kṛṣṇakāpotimādiśet kṛṣṇasarpasvarūpeṇa vārāhī kandasaṃbhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकपात्रा महावीर्या भिन्नाञ्जनसमप्रभा छत्रातिच्छत्रके विद्याद्र क्षोघ्ने कन्दसंभवे

ekapātrā mahāvīryā bhinnāñjanasamaprabhā chatrāticchatrake vidyādra kṣoghne kandasaṃbhave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जरामृत्युनिवारिण्यौ श्वेतकापोतिसंस्थिते कान्तैर्द्वादशभिः पत्रैर्मयूराङ्गरुहोपमैः

jarāmṛtyunivāriṇyau śvetakāpotisaṃsthite kāntairdvādaśabhiḥ patrairmayūrāṅgaruhopamaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्दजा काञ्चनक्षीरी कन्या नाम महौषधी करेणुः सुबहुक्षीरा कन्देन गजरूपिणी

kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma mahauṣadhī kareṇuḥ subahukṣīrā kandena gajarūpiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तिकर्णपलाशस्य तुल्यपर्णा द्विपर्णिनी अजास्तनाभकन्दा तु सक्षीरा क्षुपरूपिणी

hastikarṇapalāśasya tulyaparṇā dviparṇinī ajāstanābhakandā tu sakṣīrā kṣuparūpiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजा महौषधी ज्ञेया शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरा श्वेतां विचित्रकुसुमां काकादन्या समां क्षुपाम्

ajā mahauṣadhī jñeyā śaṅkhakundendupāṇḍurā śvetāṃ vicitrakusumāṃ kākādanyā samāṃ kṣupām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्रकामोषधीं विद्याज्जरामृत्युनिवारिणीम् मूलिनी पञ्चभिः पत्रैः सुरक्तांशुककोमलैः

cakrakāmoṣadhīṃ vidyājjarāmṛtyunivāriṇīm mūlinī pañcabhiḥ patraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्यपर्णिनी ज्ञेया सदाऽदित्यानुवर्तिनी कनकाभा जलान्तेषु सर्वतः परिसर्पति

ādityaparṇinī jñeyā sadā'dityānuvartinī kanakābhā jalānteṣu sarvataḥ parisarpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्षीरा पद्मिनीप्रख्या देवी ब्रह्मसुवर्चला अरत्निमात्रक्षुपका पत्रैर्ह्यङ्गुलसंमितैः

sakṣīrā padminīprakhyā devī brahmasuvarcalā aratnimātrakṣupakā patrairhyaṅgulasaṃmitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्पैर्नीलोत्पलाकारैः फलैश्चाञ्जनसन्निभैः श्रावणी महती ज्ञेया कनकाभा पयस्विनी

puṣpairnīlotpalākāraiḥ phalaiścāñjanasannibhaiḥ śrāvaṇī mahatī jñeyā kanakābhā payasvinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रावणी पाण्डुराभासा महाश्रावणिलक्षणा गोलोमी चाजलोमी च रोमशे कन्दसंभवे

śrāvaṇī pāṇḍurābhāsā mahāśrāvaṇilakṣaṇā golomī cājalomī ca romaśe kandasaṃbhave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसपादीव विच्छिन्नैः पत्रैर्मूलसमुद्भवैः अथवा शङ्खपुष्प्या च समाना सर्वरूपतः

haṃsapādīva vicchinnaiḥ patrairmūlasamudbhavaiḥ athavā śaṅkhapuṣpyā ca samānā sarvarūpataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेगेन महताऽविष्टा सर्पनिर्मोकसन्निभा एषा वेगवती नाम जायते ह्यम्बुदक्षये

vegena mahatā'viṣṭā sarpanirmokasannibhā eṣā vegavatī nāma jāyate hyambudakṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तादौ सर्परूपिण्यो ह्यौषध्यो याः प्रकीर्तिताः तासामुद्धरणं कार्यं मन्त्रेणानेन सर्वदा

saptādau sarparūpiṇyo hyauṣadhyo yāḥ prakīrtitāḥ tāsāmuddharaṇaṃ kāryaṃ mantreṇānena sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महेन्द्र रामकृष्णानां ब्राह्मणानां गवामपि तपसा तेजसा वाऽपि प्रशाम्यध्वं शिवाय वै

mahendra rāmakṛṣṇānāṃ brāhmaṇānāṃ gavāmapi tapasā tejasā vā'pi praśāmyadhvaṃ śivāya vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रेणानेन मतिमान् सर्वा एवाभिमन्त्रयेत् अश्रद्दधानैरलसैः कृतघ्नैः पापकर्मभिः

mantreṇānena matimān sarvā evābhimantrayet aśraddadhānairalasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpakarmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैवासादयितुं शक्याः सोमाः सोमसमास्तथा पीतावशेषममृतं देवैर्ब्रह्मपुरोगमैः

naivāsādayituṃ śakyāḥ somāḥ somasamāstathā pītāvaśeṣamamṛtaṃ devairbrahmapurogamaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निहितं सोमवीर्यासु सोमे चाप्योषधीपतौ देवसुन्दे ह्रदवरे तथा सिन्धौ महानदे

nihitaṃ somavīryāsu some cāpyoṣadhīpatau devasunde hradavare tathā sindhau mahānade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यते च जलान्तेषु मेध्या ब्रह्मसुवर्चला आदित्यपर्णिनी ज्ञेया तथैव हिमसंक्षये

dṛśyate ca jalānteṣu medhyā brahmasuvarcalā ādityaparṇinī jñeyā tathaiva himasaṃkṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यतेऽजगरी नित्यं गोनसी चाम्बुदागमे काश्मीरेषु सरो दिव्यं नाम्ना क्षुद्र कमानसम्

dṛśyate'jagarī nityaṃ gonasī cāmbudāgame kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudra kamānasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करेणुस्तत्र कन्या च छत्रातिच्छत्रके तथा गोलोमी चाजलोमी च महती श्रावणी तथा

kareṇustatra kanyā ca chatrāticchatrake tathā golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसन्ते कृष्णसर्पाख्या गोनसी च प्रदृश्यते कौशिकीं सरिंत तीर्त्वा सञ्जयन्त्यास्तु पूर्वतः

vasante kṛṣṇasarpākhyā gonasī ca pradṛśyate kauśikīṃ sariṃta tīrtvā sañjayantyāstu pūrvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षितिप्रदेशो वल्मीकैराचितो योजनत्रयम् विज्ञेया तत्र कापोती श्वेता वल्मीकमूर्धसु

kṣitipradeśo valmīkairācito yojanatrayam vijñeyā tatra kāpotī śvetā valmīkamūrdhasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलये नलसेतौ च वेगवत्यौषधी ध्रुवा कार्तिक्यां पौर्णमास्यां च भक्षयेत्तामुपोषितः

malaye nalasetau ca vegavatyauṣadhī dhruvā kārtikyāṃ paurṇamāsyāṃ ca bhakṣayettāmupoṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोमवच्चात्र वर्तेत फलं तावच्च कीर्तितम् सर्वाविचेयास्त्वोषध्यः सोमाश्चाप्यर्बुदे गिरौ

somavaccātra varteta phalaṃ tāvacca kīrtitam sarvāviceyāstvoṣadhyaḥ somāścāpyarbude girau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स शृङ्गैर्देवचरितैरम्बुदानीकभेदिभिः व्याप्तस्तीर्थैश्च विख्यातैः सिद्धर्षिसुरसेवितैः

sa śṛṅgairdevacaritairambudānīkabhedibhiḥ vyāptastīrthaiśca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुहाभिर्भीमरूपाभिः सिंहोन्नादितकुक्षिभिः गजालोडिततोयाभिरापगाभिः समन्ततः विविधैर्धातुभिश्चित्रैः सर्वत्रैवोपशोभितः

guhābhirbhīmarūpābhiḥ siṃhonnāditakukṣibhiḥ gajāloḍitatoyābhirāpagābhiḥ samantataḥ vividhairdhātubhiścitraiḥ sarvatraivopaśobhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नदीषु शैलेषु सरःसु चापि पुण्येष्वरण्येषु तथाऽश्रमेषु सर्वत्र सर्वाः परिमार्गितव्याः सर्वत्र भूमिर्हि वसूनि धत्ते

nadīṣu śaileṣu saraḥsu cāpi puṇyeṣvaraṇyeṣu tathā'śrameṣu sarvatra sarvāḥ parimārgitavyāḥ sarvatra bhūmirhi vasūni dhatte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.