Suśruta-saṃhitā 4.35

अथातो नेत्रबस्तिप्रमाणप्रविभागचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्नेहादीनां कर्मणां बस्तिकर्म प्रधानतममाहुराचार्याः कस्मात् अनेक-कर्मकरत्वाद्बस्तेः इह खलु बस्तिर्नानाविधद्र व्यसंयोगाद्दष्णां संशोधनसंश-मनसंग्रहणानि करोति क्षीणशुक्रं वाजीकरोति कृशं बृंहयति स्थूलं कर्शयति चक्षुः प्रीणयति वलीपलितमपहन्ति वयः स्थापयति

tatra snehādīnāṃ karmaṇāṃ bastikarma pradhānatamamāhurācāryāḥ kasmāt aneka-karmakaratvādbasteḥ iha khalu bastirnānāvidhadra vyasaṃyogāddaṣṇāṃ saṃśodhanasaṃśa-manasaṃgrahaṇāni karoti kṣīṇaśukraṃ vājīkaroti kṛśaṃ bṛṃhayati sthūlaṃ karśayati cakṣuḥ prīṇayati valīpalitamapahanti vayaḥ sthāpayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः कुरुते परिवृद्धिं च बस्तिः सम्यगुपासितः

śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा ज्वरातीसारतिमिरप्रतिश्यायशिरोरोगाधिमन्थार्दिताक्षेपकपक्षाघातैका-ङ्गसर्वाङ्गरोगाध्मानोदरयोनिशूलशर्कराशूलवृद्ध्य्पुदंशानाहमूत्रकृच्छ्रगुल्म-वातशोणितवातमूत्रपुरीषोदावर्तशुक्रार्तवस्तन्यनाशहृद्धनुमन्याग्रहशर्कराश्म-रीमूढगर्भप्रभृतिषु चात्यर्थमुपयुज्यते

tathā jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthārditākṣepakapakṣāghātaikā-ṅgasarvāṅgarogādhmānodarayoniśūlaśarkarāśūlavṛddhypudaṃśānāhamūtrakṛcchragulma-vātaśoṇitavātamūtrapurīṣodāvartaśukrārtavastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaśarkarāśma-rīmūḍhagarbhaprabhṛtiṣu cātyarthamupayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र बस्तिर्वाते च पित्ते च कफे रक्ते च शस्यते संसर्गे सन्निपाते च बस्तिरेव हितः सदा

bhavati cātra bastirvāte ca pitte ca kaphe rakte ca śasyate saṃsarge sannipāte ca bastireva hitaḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सांवत्सरिकाष्टद्विरष्टवर्षाणां षडष्टदशाङ्गुलप्रमाणानि कनिष्ठिकानामि-कामध्यमाङ्गुलिपरिणाहान्यग्रेऽध्यर्धाङ्गुलद्व्यङ्गुलार्धतृतीयाङ्गुलसन्निविष्टक-र्णिकानि कङ्कशयेनबर्हिणपक्षनाडीतुल्यप्रवेशानिमुद्गमाषकलायमात्रस्रोतांसि विदध्यान्नेत्राणि तेषु चास्थापनद्र व्यप्रमाणमातुरहस्तसंमितेन प्रसृतेन संमितौ प्रसृतौ द्वौ चत्वारोऽष्टौ च विधेयाः

tatra sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni kaniṣṭhikānāmi-kāmadhyamāṅgulipariṇāhānyagre'dhyardhāṅguladvyaṅgulārdhatṛtīyāṅgulasanniviṣṭaka-rṇikāni kaṅkaśayenabarhiṇapakṣanāḍītulyapraveśānimudgamāṣakalāyamātrasrotāṃsi vidadhyānnetrāṇi teṣu cāsthāpanadra vyapramāṇamāturahastasaṃmitena prasṛtena saṃmitau prasṛtau dvau catvāro'ṣṭau ca vidheyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्षान्तरेषु नेत्राणां बस्तिमानस्य चैव हि वयोबलशरीराणि समीक्ष्योत्कर्षयेद्विधिम्

varṣāntareṣu netrāṇāṃ bastimānasya caiva hi vayobalaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayedvidhim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चविंशतेरूर्ध्वं द्वादशाङ्गुलं मूलेऽङ्गुष्ठोदरपरीणाहम् अग्रेकनिष्ठिकोदर परी-णाहम् अग्रे त्र्! यङ्गुलसन्निविष्टकर्णिकं गृध्रपक्षनाडींतुल्यप्रवेशं कोलास्थिमा-त्रछिद्रं इक्लन्नकलायमात्रछिद्र मित्येके सर्वाणि मूले बस्तिनिबन्धनार्थं द्विक-र्णिकानि आस्थापनद्र व्यप्रमाणं तु विहितं द्वादशप्रसृताः सप्ततेस्तूर्ध्वं नेत्रप्रमाणमेतदेव द्र व्यप्रमाणं तु द्विरष्टवर्षवत्

paścaviṃśaterūrdhvaṃ dvādaśāṅgulaṃ mūle'ṅguṣṭhodaraparīṇāham agrekaniṣṭhikodara parī-ṇāham agre tr! yaṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ gṛdhrapakṣanāḍīṃtulyapraveśaṃ kolāsthimā-trachidraṃ iklannakalāyamātrachidra mityeke sarvāṇi mūle bastinibandhanārthaṃ dvika-rṇikāni āsthāpanadra vyapramāṇaṃ tu vihitaṃ dvādaśaprasṛtāḥ saptatestūrdhvaṃ netrapramāṇametadeva dra vyapramāṇaṃ tu dviraṣṭavarṣavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदुर्बस्तिः प्रयोक्तव्यो विशेषाद्बालवृद्धयोः तयोस्तीक्ष्णः प्रयुक्तस्तु बस्तिर्हिंस्याद् बलायुषी

mṛdurbastiḥ prayoktavyo viśeṣādbālavṛddhayoḥ tayostīkṣṇaḥ prayuktastu bastirhiṃsyād balāyuṣī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रिणनेत्रमष्टाङ्गुलं मुद्गवाहिस्रोतः व्रणमवेक्ष्य यथास्वं स्नेहकषाये विदधीत ११ तत्र नेत्राणि सुवर्णरजतताम्रायोरीतिदन्तशृङ्गमणितरुसारमयानि श्लक्ष्णानि दृढानि गोपुच्छाकृतीन्यृजूनि गुटिकामुखानि च

vriṇanetramaṣṭāṅgulaṃ mudgavāhisrotaḥ vraṇamavekṣya yathāsvaṃ snehakaṣāye vidadhīta 11 tatra netrāṇi suvarṇarajatatāmrāyorītidantaśṛṅgamaṇitarusāramayāni ślakṣṇāni dṛḍhāni gopucchākṛtīnyṛjūni guṭikāmukhāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बस्तयश्च बन्ध्या मृदवो नातिवहला दृढाः प्रमाणवन्तो गोमहिषवराहाजोरभ्राणाम्

bastayaśca bandhyā mṛdavo nātivahalā dṛḍhāḥ pramāṇavanto gomahiṣavarāhājorabhrāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्रालाभे हिता नाडी नलवंशास्थिसंभवा बस्त्यलाभे हितं चर्म सूक्ष्मं वा तान्तवं घनम्

netrālābhe hitā nāḍī nalavaṃśāsthisaṃbhavā bastyalābhe hitaṃ carma sūkṣmaṃ vā tāntavaṃ ghanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बस्तिं निरुपदिग्धं तु शुद्धं सुपरिमार्जितम् मृद्वनुद्धतहीनं च मुहुः स्नेहविमर्दितम्

bastiṃ nirupadigdhaṃ tu śuddhaṃ suparimārjitam mṛdvanuddhatahīnaṃ ca muhuḥ snehavimarditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्रमूले प्रतिष्ठाप्य न्युब्जं तु विवृताननम् बद्ध्वा लोहेन तप्तेन चर्मस्रोतसि निर्दहेत्

netramūle pratiṣṭhāpya nyubjaṃ tu vivṛtānanam baddhvā lohena taptena carmasrotasi nirdahet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिवर्त्य ततो बस्तिं बद्ध्वा गुप्तं निधापयेत् आस्थापनं च तैलं च यथावत्तेन दापयेत्

parivartya tato bastiṃ baddhvā guptaṃ nidhāpayet āsthāpanaṃ ca tailaṃ ca yathāvattena dāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र द्विविधो बस्तिःनैरूहिकः स्नैहिकश्च आस्थापनं निरूह इत्यनर्थान्तरं त-स्य विकल्पोमाधुतैलिकः तस्य पर्यायशब्दो यापनो युक्तरथः सिद्धबस्तिरि-ति स दोषनिर्हरणाच्छरीरनीरोहणाद्वा निरूहः वयः स्थापनादायुःस्थापनाद्वा आस्थापनम् माधुतैलिकविधानं च निरूहोपक्रमचिकित्सिते वक्ष्यामः यथाप्रमाणगुणविहितः स्नेहबस्तिविकल्पोऽनुवासनः पादावपिकिऋ!ष्टः अनुवसन्नपिन दुष्यत्यनुदिवसं वा दीयत इत्यनुवासनः तस्यापि विकल्पोऽधार्धमात्रावकृष्टोऽपरिहार्यो मात्राबस्तिरिति

tatra dvividho bastiḥnairūhikaḥ snaihikaśca āsthāpanaṃ nirūha ityanarthāntaraṃ ta-sya vikalpomādhutailikaḥ tasya paryāyaśabdo yāpano yuktarathaḥ siddhabastiri-ti sa doṣanirharaṇāccharīranīrohaṇādvā nirūhaḥ vayaḥ sthāpanādāyuḥsthāpanādvā āsthāpanam mādhutailikavidhānaṃ ca nirūhopakramacikitsite vakṣyāmaḥ yathāpramāṇaguṇavihitaḥ snehabastivikalpo'nuvāsanaḥ pādāvapikiṛ!ṣṭaḥ anuvasannapina duṣyatyanudivasaṃ vā dīyata ityanuvāsanaḥ tasyāpi vikalpo'dhārdhamātrāvakṛṣṭo'parihāryo mātrābastiriti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरूहः शोधनो लेखी स्नैहिको बृंहणो मतः निरूहशोधितान्मार्गान् सम्यक् स्नेहोऽनुगच्छति

nirūhaḥ śodhano lekhī snaihiko bṛṃhaṇo mataḥ nirūhaśodhitānmārgān samyak sneho'nugacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपेतसर्वदोषासु नाडीष्विव वहज्जलम् सर्वदोषहरश्चासौ शरीरस्य च जीवनः तस्माद्विशुद्धदेहस्य स्नेहबस्तिर्विधीयते

apetasarvadoṣāsu nāḍīṣviva vahajjalam sarvadoṣaharaścāsau śarīrasya ca jīvanaḥ tasmādviśuddhadehasya snehabastirvidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रोन्मादभयशोकपिपासारोचकाजीर्णार्शः पाण्डुरोगभ्रममदमूर्च्छाच्छर्दि कु-ष्ठमेहोदरस्थौल्यश्वासकासकण्ठशोषशोफोपसृष्टक्षतक्षीणचतुस्त्रिमासगर्भिणीदुर्बलाग्न्यसहा बालवृद्धौ च वातरोगादृते क्षीणा नानुवास्या नास्थापयितव्याः

tatronmādabhayaśokapipāsārocakājīrṇārśaḥ pāṇḍurogabhramamadamūrcchācchardi ku-ṣṭhamehodarasthaulyaśvāsakāsakaṇṭhaśoṣaśophopasṛṣṭakṣatakṣīṇacatustrimāsagarbhiṇīdurbalāgnyasahā bālavṛddhau ca vātarogādṛte kṣīṇā nānuvāsyā nāsthāpayitavyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदरी च प्रमेही च कुष्ठी स्थूलश्च मानवः अवश्यं स्थापनीयास्ते नानुवास्याः कथञ्चन

udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ avaśyaṃ sthāpanīyāste nānuvāsyāḥ kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असाध्यता विकाराणां स्यादेषामनुवासनात् असाध्यत्वेऽपि भूयिष्ठं गात्राणां सदनं भवेत्

asādhyatā vikārāṇāṃ syādeṣāmanuvāsanāt asādhyatve'pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇāṃ sadanaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वाशये तथा श्रोण्यां नाभ्यधस्ताच्च सर्वतः सम्यक्प्रणिहितो बस्तिः स्थानेष्वेतेषु तिष्ठति

pakvāśaye tathā śroṇyāṃ nābhyadhastācca sarvataḥ samyakpraṇihito bastiḥ sthāneṣveteṣu tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वाशयाद्बस्तिवीर्यं खैर्देहमनुसर्पति वृक्षमूले निषिक्तानामपां वीर्यमिव द्रुमम्

pakvāśayādbastivīryaṃ khairdehamanusarpati vṛkṣamūle niṣiktānāmapāṃ vīryamiva drumam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चापि सहसा बस्तिः केवलः समलोऽपि वा प्रत्येति वीर्यं त्वनिलैरपानाद्यैर्विनीयते

sa cāpi sahasā bastiḥ kevalaḥ samalo'pi vā pratyeti vīryaṃ tvanilairapānādyairvinīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीर्येण बस्तिरादत्ते दोषानापादमस्तकात् पक्वाशयस्थोऽम्बरगो भूमेरर्को रसानिव

vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakāt pakvāśayastho'mbarago bhūmerarko rasāniva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कटीपृष्ठकोष्ठस्थान् वीर्येणालोड्य संचयान् उत्खातमूलान् हरति दोषाणां साधुयोजितः

sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthān vīryeṇāloḍya saṃcayān utkhātamūlān harati doṣāṇāṃ sādhuyojitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषत्रयस्य यस्माच्च प्रकोपे वायुरीश्वरः तस्मात्तस्यातिवृद्धस्य शरीरमभिनिघ्नतः

doṣatrayasya yasmācca prakope vāyurīśvaraḥ tasmāttasyātivṛddhasya śarīramabhinighnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायोर्विषहते वेगं नान्या बस्तेरृते क्रिया पवनाविद्धतोयस्य वेला वेगमिवोदधेः

vāyorviṣahate vegaṃ nānyā basterṛte kriyā pavanāviddhatoyasya velā vegamivodadheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं व्यापदो वक्ष्यामः तत्र नेत्रं विचलितं विवर्तितं पार्श्वावपीडितम् अत्युत्क्षिप्तम् अवसन्नं तिर्यक्प्रक्षिप्तमिति षट् प्रणिधानदोषाः अतिस्थूलं क-र्कशम् अवनतं अणुभिन्नं सन्निकृष्टविप्रकृष्टकर्णिकं सूक्ष्मातिच्छिद्र म् अति-दीर्घम् अतिह्रस्वम् अस्रिमदित्येकादश नेत्रदोषाः बहलता अल्पता सच्छि-द्र ता प्रस्तीर्णता दुर्बद्धतेति पञ्च बस्तिदोषाः अतिपीडितता शिथिलपीडितता भूयो भूयोऽवपीडनं कालातिक्रम इति चत्वारः पीडनदोषाः आमता हीनता अतिमात्रता अतिशीतता अत्युष्णता अतितीक्ष्णता अतिमृदुता अतिस्निग्धता अतिरूक्षता अतिसान्द्र ता अतिद्र वता इत्येकादश द्र व्यदोषाः अवाक्शीर्षो-च्छीर्षन्युब्जोत्तान सङ्कुचितदेहस्थितदक्षिणपार्श्वशायिनः प्रदानमिति सप्त शय्यादोषाः एवमेताश्चतुश्चत्वारिंशद्व्यापदो वैद्यनिमित्ताः आतुरनिमित्ताः प-ञ्चदश आतुरोपद्र वचिकित्सिते वक्ष्यन्ते स्नेहस्त्वष्टभिः कारणैः प्रतिहतो न प्रत्यागच्छति त्रिभिर्दोषैः अशनाभिभूतो मलव्यामिश्रो दूरानुप्रविष्टो अस्वि-न्नस्य अनुष्णो अल्पम्भुक्तवतो अल्पश्चेति वैद्यातुरनिमित्तआ भवन्ति अयोग-स्तूभयोः आध्मानं परिकर्तिका परिस्रावः प्रवाहिका हृदयोपसरणम् अङ्गप्रग्रहो अतियोगो जीवादानमिति नव व्यापदो वैद्यनिमित्ता भवन्ति

ata ūrdhvaṃ vyāpado vakṣyāmaḥ tatra netraṃ vicalitaṃ vivartitaṃ pārśvāvapīḍitam atyutkṣiptam avasannaṃ tiryakprakṣiptamiti ṣaṭ praṇidhānadoṣāḥ atisthūlaṃ ka-rkaśam avanataṃ aṇubhinnaṃ sannikṛṣṭaviprakṛṣṭakarṇikaṃ sūkṣmāticchidra m ati-dīrgham atihrasvam asrimadityekādaśa netradoṣāḥ bahalatā alpatā sacchi-dra tā prastīrṇatā durbaddhateti pañca bastidoṣāḥ atipīḍitatā śithilapīḍitatā bhūyo bhūyo'vapīḍanaṃ kālātikrama iti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ āmatā hīnatā atimātratā atiśītatā atyuṣṇatā atitīkṣṇatā atimṛdutā atisnigdhatā atirūkṣatā atisāndra tā atidra vatā ityekādaśa dra vyadoṣāḥ avākśīrṣo-cchīrṣanyubjottāna saṅkucitadehasthitadakṣiṇapārśvaśāyinaḥ pradānamiti sapta śayyādoṣāḥ evametāścatuścatvāriṃśadvyāpado vaidyanimittāḥ āturanimittāḥ pa-ñcadaśa āturopadra vacikitsite vakṣyante snehastvaṣṭabhiḥ kāraṇaiḥ pratihato na pratyāgacchati tribhirdoṣaiḥ aśanābhibhūto malavyāmiśro dūrānupraviṣṭo asvi-nnasya anuṣṇo alpambhuktavato alpaśceti vaidyāturanimittaā bhavanti ayoga-stūbhayoḥ ādhmānaṃ parikartikā parisrāvaḥ pravāhikā hṛdayopasaraṇam aṅgapragraho atiyogo jīvādānamiti nava vyāpado vaidyanimittā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र षट्सप्ततिः समासेन व्यापदः परिकीर्तिता तासां वक्ष्यामि विज्ञानं सिद्धिं च तदनन्तरम्

bhavati cātra ṣaṭsaptatiḥ samāsena vyāpadaḥ parikīrtitā tāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiṃ ca tadanantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिप्रमाणप्रविभाग चिकित्सितं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne netrabastipramāṇapravibhāga cikitsitaṃ nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.