Suśruta-saṃhitā 4.8

अथातो भगन्दराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto bhagandarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्च भगन्दरा व्याख्याताः तेष्वसाध्यः शम्बूकावर्तः शल्यनिमित्तश्च शेषाः कृच्छ्रसाध्याः

pañca bhagandarā vyākhyātāḥ teṣvasādhyaḥ śambūkāvartaḥ śalyanimittaśca śeṣāḥ kṛcchrasādhyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र भगन्दरपिडकोपद्रुतमातुरमपतर्पणादिविरेचनान्तेनैकादशविधेनोपक्रमे-णोपक्रमेतापक्वपिडकं पक्वेषु चोपस्निग्धमवगाहस्विन्नं शय्यायां सन्निवे-श्यार्शसमिव यन्त्रयित्वा भगन्दरं समीक्ष्य पराचीनमवाचीनं वा ततः प्रणि-धायैषणीमुन्नम्य साशयमुद्धरेच्छस्त्रेण अन्तर्मुखे चैवं सम्यग्यन्त्रं प्रणिधाय प्र-वाहमाणस्य भगन्दरमुखमासाद्यैषणीं दत्त्वा शस्त्रं पातयेत् आसाद्य वाऽग्नि क्षारं चेति एतत् सामान्यं सर्वेषु

tatra bhagandarapiḍakopadrutamāturamapatarpaṇādivirecanāntenaikādaśavidhenopakrame-ṇopakrametāpakvapiḍakaṃ pakveṣu copasnigdhamavagāhasvinnaṃ śayyāyāṃ sannive-śyārśasamiva yantrayitvā bhagandaraṃ samīkṣya parācīnamavācīnaṃ vā tataḥ praṇi-dhāyaiṣaṇīmunnamya sāśayamuddharecchastreṇa antarmukhe caivaṃ samyagyantraṃ praṇidhāya pra-vāhamāṇasya bhagandaramukhamāsādyaiṣaṇīṃ dattvā śastraṃ pātayet āsādya vā'gni kṣāraṃ ceti etat sāmānyaṃ sarveṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषतस्तु नाड्यन्तरे व्रणान् कुर्याद्भिषक् तु शतपोनके ततस्तेषूपरूढेषु शेषा नाडीरुपाचरेत्

viśeṣatastu nāḍyantare vraṇān kuryādbhiṣak tu śataponake tatasteṣūparūḍheṣu śeṣā nāḍīrupācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतयोऽन्योन्यसंबद्धा बाह्याश्छेद्यास्त्वनेकधा नाडीरनभिसंबद्धा यश्छिनत्त्येकधा भिषक्

gatayo'nyonyasaṃbaddhā bāhyāśchedyāstvanekadhā nāḍīranabhisaṃbaddhā yaśchinattyekadhā bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कुर्याद्विवृतं जन्तोर्व्रणं गुदविदारणम् तस्य तद्विवृतं मार्गं विण्मूत्रमनुगच्छति

sa kuryādvivṛtaṃ jantorvraṇaṃ gudavidāraṇam tasya tadvivṛtaṃ mārgaṃ viṇmūtramanugacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आटोपं गुदशूलं च करोति पवनो भृशम् तत्राधिगततन्त्रोऽपि भिषङ्मुह्येदसंशयम्

āṭopaṃ gudaśūlaṃ ca karoti pavano bhṛśam tatrādhigatatantro'pi bhiṣaṅmuhyedasaṃśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान्न विवृतः कार्यो व्रणस्तु शतपोनके व्याधौ तत्र बहुच्छिद्रे भिषजा वै विजानता

tasmānna vivṛtaḥ kāryo vraṇastu śataponake vyādhau tatra bahucchidre bhiṣajā vai vijānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धलाङ्गलकश्छेदः कार्यो लाङ्गलकोऽपि वा सर्वतोभद्र कोवाऽपि कार्यो गोतीर्थकोऽपि वा

ardhalāṅgalakaśchedaḥ kāryo lāṅgalako'pi vā sarvatobhadra kovā'pi kāryo gotīrthako'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतः स्रावमार्गांस्तु दहेद्वैद्यस्तथाऽग्निना सुकुमारस्य भीरोर्हि दुष्करः शतपोनकः

sarvataḥ srāvamārgāṃstu dahedvaidyastathā'gninā sukumārasya bhīrorhi duṣkaraḥ śataponakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुजास्रावापहं तत्र स्वेदमाशु प्रयोजयेत् स्वेदद्र व्यैर्यथोद्दिष्टैः कृशरापायसादिभिः

rujāsrāvāpahaṃ tatra svedamāśu prayojayet svedadra vyairyathoddiṣṭaiḥ kṛśarāpāyasādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्राम्यानूपौदकैर्मांसैर्लावाद्यैर्वाऽपि विष्किरैः वृक्षादनीमथैरण्डं बिल्वादिं च गणं तथा

grāmyānūpaudakairmāṃsairlāvādyairvā'pi viṣkiraiḥ vṛkṣādanīmathairaṇḍaṃ bilvādiṃ ca gaṇaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषायं सुकृतं कृत्वा स्नेहकुम्भे निषेचयेत् नाडीस्वेदेन तेनास्य तं व्रणं स्वेदयेद्भिषक्

kaṣāyaṃ sukṛtaṃ kṛtvā snehakumbhe niṣecayet nāḍīsvedena tenāsya taṃ vraṇaṃ svedayedbhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिलैरण्डातसीमाषयवगोधूमसर्षपान् लवणान्यम्लवर्गं च स्थाल्यामेवोपसाधयेत्

tilairaṇḍātasīmāṣayavagodhūmasarṣapān lavaṇānyamlavargaṃ ca sthālyāmevopasādhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आतुरं स्वेदयेत्तेन तथा सिध्यति कुर्वतः स्विन्नं च पाययेदेनं कुष्ठं च लवणानि च

āturaṃ svedayettena tathā sidhyati kurvataḥ svinnaṃ ca pāyayedenaṃ kuṣṭhaṃ ca lavaṇāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचाहिङ्ग्वजमोदं च समभागानि सर्पिषा मार्द्वीकेनाथवाऽम्लेन सुरासौवीरकेण वा

vacāhiṅgvajamodaṃ ca samabhāgāni sarpiṣā mārdvīkenāthavā'mlena surāsauvīrakeṇa vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मधुकतैलेन तस्य सिञ्चेद्भिषग्व्रणम् परिषिञ्चेद्गुदं चास्य तैलैर्वातरुजापहैः

tato madhukatailena tasya siñcedbhiṣagvraṇam pariṣiñcedgudaṃ cāsya tailairvātarujāpahaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिनाऽनेन विण्मूत्रं स्वमार्गमधिगच्छति अन्येचोपद्र वास्तीव्राः सिध्यन्त्यत्र न संशयः

vidhinā'nena viṇmūtraṃ svamārgamadhigacchati anyecopadra vāstīvrāḥ sidhyantyatra na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतपोनक आख्यात उष्ट्रग्रीवे क्रियां शृणु अथोष्ट्रग्रीवमेषित्वा छित्त्वा क्षारं निपातयेत्

śataponaka ākhyāta uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu athoṣṭragrīvameṣitvā chittvā kṣāraṃ nipātayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूतिमांसव्यपोहार्थमग्निरत्र न पूजितः अथैनं घृतसंसृष्टैस्तिलैः पिष्टैः प्रलेपयेत्

pūtimāṃsavyapohārthamagniratra na pūjitaḥ athainaṃ ghṛtasaṃsṛṣṭaistilaiḥ piṣṭaiḥ pralepayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बन्धं ततोऽनुकुर्वीत परिषेकं तु सर्पिषा तृतीये दिवसे मुक्त्वा यथास्वं शोधयेद्भिषक्

bandhaṃ tato'nukurvīta pariṣekaṃ tu sarpiṣā tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayedbhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शुद्धं विदित्वा च रोपयेत्तु यथाक्रमम् उत्कृत्यास्रावमार्गंस्तु परिस्राविणि बुद्धिमान्

tataḥ śuddhaṃ viditvā ca ropayettu yathākramam utkṛtyāsrāvamārgaṃstu parisrāviṇi buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षारेण वा स्रावगतिं दहेद्धुतवहेन वा सुखोष्णेनाणुतैलेन सेचयेद्गुदमण्डलम्

kṣāreṇa vā srāvagatiṃ daheddhutavahena vā sukhoṣṇenāṇutailena secayedgudamaṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपनाहाः प्रदेहाश्च मूत्रक्षारसमन्विताः वामनीयौषधैः कार्याः परिषेकाश्च मात्रया

upanāhāḥ pradehāśca mūtrakṣārasamanvitāḥ vāmanīyauṣadhaiḥ kāryāḥ pariṣekāśca mātrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदुभूतं विदित्वैनमल्पस्रावरुगन्वितम् गतिमन्विष्य शस्त्रेण छिन्द्यात् खर्जूरपत्रकम्

mṛdubhūtaṃ viditvainamalpasrāvaruganvitam gatimanviṣya śastreṇa chindyāt kharjūrapatrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रा र्धं चन्द्र चक्रं च सूचीमुखमवाङ्मुखम् छित्त्वाऽग्निना दहेत् सम्यगेवं क्षारेण वा पुनः

candrā rdhaṃ candra cakraṃ ca sūcīmukhamavāṅmukham chittvā'gninā dahet samyagevaṃ kṣāreṇa vā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः संशोधनैरेव मृदुपूर्वैर्विशोधयेत् बहिरन्तर्मुखश्चापि शिशोर्यस्य भगन्दरः

tataḥ saṃśodhanaireva mṛdupūrvairviśodhayet bahirantarmukhaścāpi śiśoryasya bhagandaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याहितं विरेकाग्निशस्त्रक्षारावचारणम् यद्यन्मृदु च तीक्ष्णं च तत्तत्तस्यावचारयेत्

tasyāhitaṃ virekāgniśastrakṣārāvacāraṇam yadyanmṛdu ca tīkṣṇaṃ ca tattattasyāvacārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरग्वधनिशाकालाचूर्णं मधुघृताप्लुतम् अग्रवर्तिप्रणिहितं व्रणानां शोधनं हितम्

āragvadhaniśākālācūrṇaṃ madhughṛtāplutam agravartipraṇihitaṃ vraṇānāṃ śodhanaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगोऽय नाशयत्याशु गतिं मेघमिवानिलः आगन्तुजे भिषङ्नाडीं शस्त्रेणोत्कृत्य यत्नतः

yogo'ya nāśayatyāśu gatiṃ meghamivānilaḥ āgantuje bhiṣaṅnāḍīṃ śastreṇotkṛtya yatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन तप्तया वा शलाकया दहेद्यथोक्तं मतिमांस्तं व्रणं सुसमाहितः

jambvoṣṭhenāgnivarṇena taptayā vā śalākayā dahedyathoktaṃ matimāṃstaṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृमिघ्नं च विधिं कुर्याच्छल्यानयनमेव च प्रत्याख्यायैष चारभ्यो वर्ज्यश्चापि त्रिदोषजः

kṛmighnaṃ ca vidhiṃ kuryācchalyānayanameva ca pratyākhyāyaiṣa cārabhyo varjyaścāpi tridoṣajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् कर्म समाख्यातं सर्वेषामनुपूर्वशः एषां तु शस्त्रपतनाद्वेदना यत्र जायते

etat karma samākhyātaṃ sarveṣāmanupūrvaśaḥ eṣāṃ tu śastrapatanādvedanā yatra jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राणुतैलेनोष्णेन परिषेकः प्रशस्यते वातघ्नौषधसंपूर्णां स्थालद्यं छिद्र शराविकाम्

tatrāṇutailenoṣṇena pariṣekaḥ praśasyate vātaghnauṣadhasaṃpūrṇāṃ sthāladyaṃ chidra śarāvikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहाभ्यक्तगुदस्तप्तामध्यासीत सबाष्पिकाम् नाड्या वाऽस्याहरेत् स्वेदं शयानस्य रुजापहम् उष्णोदकेऽवगाह्यो वा तथा शाम्यति वेदना

snehābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikām nāḍyā vā'syāharet svedaṃ śayānasya rujāpaham uṣṇodake'vagāhyo vā tathā śāmyati vedanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदलीमृगलोपाकप्रियकाजिनसंभृतान् कारयेदुपनाहांश्च साल्वणादीन् विचक्षणः

kadalīmṛgalopākapriyakājinasaṃbhṛtān kārayedupanāhāṃśca sālvaṇādīn vicakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटुत्रिकं वचाहिङ्गुलवणान्यथ दीप्यकम् पाययेच्चाम्लकौलत्थसुरासौवीरकादिभिः

kaṭutrikaṃ vacāhiṅgulavaṇānyatha dīpyakam pāyayeccāmlakaulatthasurāsauvīrakādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्योतिष्मतीलाङ्गलकीश्यामादन्तीत्रिवृत्तिलाः कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका

jyotiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītrivṛttilāḥ kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कासीसं काञ्चनक्षीर्यौ वर्गः शोधन इष्यते त्रिवृत्तिला नागदन्ती मञ्जिष्ठा पयसा सह

kāsīsaṃ kāñcanakṣīryau vargaḥ śodhana iṣyate trivṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā payasā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सादनं भवेदेतत् सैन्धवक्षौद्र संयुतम् रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठानिम्बपल्लवाः

utsādanaṃ bhavedetat saindhavakṣaudra saṃyutam rasāñjanaṃ haridre dve mañjiṣṭhānimbapallavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवृत्तेजोवतीदन्तीकल्को नाडीव्रणापहः कुष्ठं त्रिवृत्तिला दन्ती मागध्यः सैन्धवं मधु

trivṛttejovatīdantīkalko nāḍīvraṇāpahaḥ kuṣṭhaṃ trivṛttilā dantī māgadhyaḥ saindhavaṃ madhu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजनी त्रिफला तुत्थं हितं स्याद्व्रणशोधनम् मागध्यो मधुकं रोध्रं कुष्ठमेला हरेणवः

rajanī triphalā tutthaṃ hitaṃ syādvraṇaśodhanam māgadhyo madhukaṃ rodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समङ्गा धातकी चैव सारिवा रजनीद्वयम् प्रियङ्गवः सर्जरसः पद्मकं पद्मकेसरम्

samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayam priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṃ padmakesaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुधा वचा लाङ्गलकी मधूच्छिष्टं ससैन्धवम् एतत् संभृत्य संभारं तैलं धीरो विपाचयेत्

sudhā vacā lāṅgalakī madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavam etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ tailaṃ dhīro vipācayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्वै गण्डमालासु मण्डलेष्वथ मेहिषु रोपणार्थं हितं तैलं भगन्दरविनाशनम्

etadvai gaṇḍamālāsu maṇḍaleṣvatha mehiṣu ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ bhagandaravināśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्यग्रोधादिगणश्चैव हितः शोधनरोपणे तैलं घृतं वा तत्पक्वं भगन्दरविनाशनम्

nyagrodhādigaṇaścaiva hitaḥ śodhanaropaṇe tailaṃ ghṛtaṃ vā tatpakvaṃ bhagandaravināśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवृद्दन्तीहरिद्रा र्कमूलं लोहाश्वमारकौ विडङ्गसारं त्रिफला स्नुह्यर्कपयसी मधु

trivṛddantīharidrā rkamūlaṃ lohāśvamārakau viḍaṅgasāraṃ triphalā snuhyarkapayasī madhu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधूच्छिष्टसमायुक्तैस्तैलमेतैर्विपाचयेत् भगन्दरविनाशार्थमेतद्योज्यं विशेषतः

madhūcchiṣṭasamāyuktaistailametairvipācayet bhagandaravināśārthametadyojyaṃ viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रकार्कौ त्रिवृत्पाठे मलपूं हयमारकम् सुधां वचां लाङ्गलकीं सप्तपर्णं सुवर्चिकाम्

citrakārkau trivṛtpāṭhe malapūṃ hayamārakam sudhāṃ vacāṃ lāṅgalakīṃ saptaparṇaṃ suvarcikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्योतिष्मतीं च सम्भृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् एतद्धि स्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे

jyotiṣmatīṃ ca sambhṛtya tailaṃ dhīro vipācayet etaddhi syandanaṃ tailaṃ bhṛśaṃ dadyādbhagandare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा द्विव्रणीयमवेक्षेत व्रणावस्थासु बुद्धिमान्

śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva savarṇakaraṇaṃ tathā dvivraṇīyamavekṣeta vraṇāvasthāsu buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिद्रा दूर्ध्वं हरेदोष्ठमर्शोयन्त्रस्य यन्त्रवित् ततो भगन्दरे दद्यादेतदर्धेन्दुसन्निभम्

chidrā dūrdhvaṃ haredoṣṭhamarśoyantrasya yantravit tato bhagandare dadyādetadardhendusannibham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायामं मैथुनं कोपं पृष्ठयानं गुरूणि च संवत्सरं परिहरेदुपरूढव्रणो नरः

vyāyāmaṃ maithunaṃ kopaṃ pṛṣṭhayānaṃ gurūṇi ca saṃvatsaraṃ parihareduparūḍhavraṇo naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.