Suśruta-saṃhitā 5.2

अथातः स्थावरविषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थाबरं जङ्गमं चैव द्विविधं विषमुच्यते दशाधिष्ठानमाद्यं तु द्वितीयं षोडशाश्रयम्

sthābaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣamucyate daśādhiṣṭhānamādyaṃ tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूलं पत्रं फलं पुष्पं त्वक् क्षीरं सार एव च निर्यासो धातवश्चैव कन्दश्च दशमः स्मृतः

mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र क्लीतकाश्वमारगुञ्जासुगन्धगर्गरककरघाटविद्युच्छिखाविजयानीत्यष्टौ मूलविषाणिविषपत्रिकालम्बावरदारुकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पत्रविषाणि कुमुद्वतीवेणुकाकरम्भमहाकरम्भकर्कोटकरेणुक खद्योतक चर्मरीभगन्धासर्प-घातिनन्दनसारपाकानीति द्वादश फलविषाणि वेत्रकादम्बवल्लीजकरम्भम-हाकरम्भाणि पञ्च पुष्पविषाणि अन्त्रपाचककर्तरीयसौरीयककरघाटकरम्भन-न्दननाराचकानि सप्त त्वक्सारनिर्यासविषाणि कुमुदघ्नीस्नुहीजालक्षीरीणि त्रीणि क्षीरविषाणि फेनाश्मभिस्महिरितालं च द्वे धातुविषे कालकूटवत्स-नाभसर्षपपालककर्दमकवैराटकमुस्तकशृङ्गीविषप्रपुण्डरीकमूल कहालाह-लमहाविषकर्कटकानीति त्रयोदश कन्दविषाणि इत्येवं पञ्चपञ्चाशत् स्थावरविषाणि भवन्ति

tatra klītakāśvamāraguñjāsugandhagargarakakaraghāṭavidyucchikhāvijayānītyaṣṭau mūlaviṣāṇiviṣapatrikālambāvaradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇuka khadyotaka carmarībhagandhāsarpa-ghātinandanasārapākānīti dvādaśa phalaviṣāṇi vetrakādambavallījakarambhama-hākarambhāṇi pañca puṣpaviṣāṇi antrapācakakartarīyasaurīyakakaraghāṭakarambhana-ndananārācakāni sapta tvaksāraniryāsaviṣāṇi kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi phenāśmabhismahiritālaṃ ca dve dhātuviṣe kālakūṭavatsa-nābhasarṣapapālakakardamakavairāṭakamustakaśṛṅgīviṣaprapuṇḍarīkamūla kahālāha-lamahāviṣakarkaṭakānīti trayodaśa kandaviṣāṇi ityevaṃ pañcapañcāśat sthāvaraviṣāṇi bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चत्वारि वत्सनाभानि मुस्तके द्वे प्रकीर्तिते षट् चैव सर्षपाण्याहुः शेषाण्येकैकमेव तु

catvāri vatsanābhāni mustake dve prakīrtite ṣaṭ caiva sarṣapāṇyāhuḥ śeṣāṇyekaikameva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वेष्टनं मूलविषैः प्रलापो मोह एव च जृम्भाङ्गोद्वेष्टनश्वासा ज्ञेयाः पत्रविषेण तु

udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca jṛmbhāṅgodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣeṇa tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुष्कशोफः फलविषैर्दाहोऽन्नद्वेष एव च भवेत् पुष्पविषैश्छर्दिराध्मानं मोह एव च

muṣkaśophaḥ phalaviṣairdāho'nnadveṣa eva ca bhavet puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ moha eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वक्सारनिर्यासविषैरुपयुक्तैर्भवन्ति हि आस्यदौर्गन्ध्यपारुष्यशिरोरुक्कफसंस्रवाः

tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फेनागमः क्षीरविषैर्विड्भेदो गुरुजिह्वता हृत्पीडनं धातुविषैर्मूर्च्छा दाहश्च तालुनि

phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo gurujihvatā hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrcchā dāhaśca tāluni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायेण कालघातीनि विषाण्येतानि निर्दिशेत् कन्दजानि तु तीक्ष्णानि तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्

prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet kandajāni tu tīkṣṇāni teṣāṃ vakṣyāmi vistaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पर्शाज्ञानं कालकूटे वेपथुः स्तम्भ एव च ग्रीवास्तम्भो वत्सनाभे पीतविण्मूत्रनेत्रता

sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuḥ stambha eva ca grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtranetratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्षपे वातवैगुण्यमानाहो ग्रन्थिजन्म च ग्रीवादौर्बल्यवाक्सङ्गौ पालकेऽनुमताविह

sarṣape vātavaiguṇyamānāho granthijanma ca grīvādaurbalyavāksaṅgau pālake'numatāviha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसेकः कर्दमाख्येन विड्भेदो नेत्रपीतता वैराटकेनाङ्गदुःखं शिरोरोगश्च जायते

prasekaḥ kardamākhyena viḍbhedo netrapītatā vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaśca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गात्रस्तम्भो वेपथुश्च जायते मुस्तकेन तु शृङ्गीविषेणाङ्गसाददाहोदरविवृद्धयः

gātrastambho vepathuśca jāyate mustakena tu śṛṅgīviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुण्डरीकेण रक्तत्वमक्ष्णोर्वृद्धिस्तथोदरे वैवर्ण्यं मूलकैश्छर्दिर्हिक्काशोफप्रमूढताः

puṇḍarīkeṇa raktatvamakṣṇorvṛddhistathodare vaivarṇyaṃ mūlakaiśchardirhikkāśophapramūḍhatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरेणोच्छ्वसिति श्यावो नरो हालाहलेन वै महाविषेण हृदये ग्रन्थिशूलोद्गमौ भृशम्

cireṇocchvasiti śyāvo naro hālāhalena vai mahāviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodgamau bhṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्कटेनोत्पतत्यूर्ध्वं हसन् दन्तान् दशत्यपि कन्दजान्युग्रवीर्याणि प्रत्युक्तानि त्रयोदश

karkaṭenotpatatyūrdhvaṃ hasan dantān daśatyapi kandajānyugravīryāṇi pratyuktāni trayodaśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाणि कुशलैर्ज्ञेयान्येतानि दशभिर्गुणैः रूक्षमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्ममाशुव्यवायि च

sarvāṇi kuśalairjñeyānyetāni daśabhirguṇaiḥ rūkṣamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmamāśuvyavāyi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकाशि विशदं चैव लघ्वपाकि च तत् स्मृतम् तद्रौ क्ष्यात् कोपयेद्वायुमौष्ण्यात् पित्तं सशोणितम्

vikāśi viśadaṃ caiva laghvapāki ca tat smṛtam tadrau kṣyāt kopayedvāyumauṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मतिं च मोहयेत्तैक्ष्ण्यान्मर्मबन्धान् छिनत्ति च शरीरावयवान् सौक्ष्म्यात् प्रविशेद्विकरोति च

matiṃ ca mohayettaikṣṇyānmarmabandhān chinatti ca śarīrāvayavān saukṣmyāt praviśedvikaroti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशुत्वादाशु तद्धन्ति व्यवायात् प्रकृतिं भजेत् क्षपयेच्च विकाशित्वाद्दोषान्धातून्मलानपि

āśutvādāśu taddhanti vyavāyāt prakṛtiṃ bhajet kṣapayecca vikāśitvāddoṣāndhātūnmalānapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशद्यादतिरिच्येत दुश्चिकित्स्यं च लाघवात् दुर्हरं चाविपाकित्वात्तस्मात् क्लेशयते चिरम्

vaiśadyādatiricyeta duścikitsyaṃ ca lāghavāt durharaṃ cāvipākitvāttasmāt kleśayate ciram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थावरं जङ्गमं यच्च कृत्रिमं चापि यद्विषम् सद्यो व्यापादयेत्तत्तु ज्ञेयं दशगुणान्वितम्

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ yacca kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam sadyo vyāpādayettattu jñeyaṃ daśaguṇānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् स्थावरं जङ्गममकृत्रिंमं वा देहादशेषं यदनिर्गतं तत् जीर्णं विषघ्नौषधिभिर्हतं वा दावाग्निवातातपशोषितं वा

yat sthāvaraṃ jaṅgamamakṛtriṃmaṃ vā dehādaśeṣaṃ yadanirgataṃ tat jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं विषं हि दूषीविषतामुपैति वीर्याल्पभावान्न निपातयेत्तत् कफावृतं वर्षगणानुबन्धि

svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti vīryālpabhāvānna nipātayettat kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनार्दितो भिन्नपुरीषवर्णो विगन्धवैरस्यमुखः पिपासी मूर्च्छन् वमन् गद्गदवाग्विषण्णो भवेच्च दुष्योदरलिङ्गजुष्टः

tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vigandhavairasyamukhaḥ pipāsī mūrcchan vaman gadgadavāgviṣaṇṇo bhavecca duṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमाशयस्थे कफवातरोगी पक्वाशयस्थेऽनिलपित्तरोगी भवेन्नरो ध्वस्तशिरोरुहाङ्गो विलूनपक्षस्तु यथा विहङ्गः

āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī bhavennaro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थितं रसादिष्वथवा यथोक्तान् करोति धातुप्रभवान् विकारान् कोपं च शीतानिलदुर्दिनेषु यात्याशु पूर्वं शृणु तत्र रूपम्

sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tatra rūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निद्रा गुरुत्वं च विजृम्भणं च विश्लेषहर्षावथवाऽङ्गमर्दः ततः करोत्यन्नमदाविपाकावरोचकं मण्डलकोठमोहान्

nidrā gurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavā'ṅgamardaḥ tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhamohān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धातुक्षयं पादकरास्यशोफं दकोदरं छर्दिमथातिसारम् वैवर्ण्यमूर्च्छाविषमज्वरान् वा कुर्यात् प्रवृद्धां प्रबलां तृषां वा

dhātukṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ dakodaraṃ chardimathātisāram vaivarṇyamūrcchāviṣamajvarān vā kuryāt pravṛddhāṃ prabalāṃ tṛṣāṃ vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मादमन्यज्जनयेत्तथाऽन्यदानाहमन्यत् क्षपयेच्च शुक्रम् गाद्गद्यमन्यज्जनयेच्च कुष्ठं तांस्तान् विकारांश्च बहुप्रकारान्

unmādamanyajjanayettathā'nyadānāhamanyat kṣapayecca śukram gādgadyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstān vikārāṃśca bahuprakārān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूषितं देशकालान्नदिवास्वप्नैरभीक्ष्णशः यस्माद्दूषयते धातून् तस्माद्दूषीविषं स्मृतम्

dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ yasmāddūṣayate dhātūn tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थावरस्योपयुक्तस्य वेगे तु प्रथमे नृणाम् श्यावा जिह्वा भवेत्स्तब्धा मूर्च्छा श्वासश्च जायते

sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇām śyāvā jihvā bhavetstabdhā mūrcchā śvāsaśca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीये वेपथुः सादो दाहः कण्ठरुजस्तथा विषमामाशयप्राप्तं कुरुते हृदि वेदनाम्

dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujastathā viṣamāmāśayaprāptaṃ kurute hṛdi vedanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तालुशोषं तृतीये तु शूलं चामाशये भृशम् दुर्वर्णे हरिते शूने जायेते चास्य लोचने

tāluśoṣaṃ tṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam durvarṇe harite śūne jāyete cāsya locane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वामाशययोस्तोदो हिक्का कासोऽन्त्रकूजनम् चतुर्थे जायते वेगे शिरसश्चातिगौरवम्

pakvāmāśayayostodo hikkā kāso'ntrakūjanam caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफप्रसेको वैवर्ण्यं पर्वभेदश्च पञ्चमे सर्वदोषप्रकोपश्च पक्वाधाने च वेदना

kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठे प्रज्ञाप्रणाशश्च भृशं चाप्यतिसार्यते स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गः सन्निरोधश्च सप्तमे

ṣaṣṭhe prajñāpraṇāśaśca bhṛśaṃ cāpyatisāryate skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sannirodhaśca saptame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमे विषवेगे तु वान्तं शीताम्बुसेचितम् अगदं मधुसर्पिर्भ्यां पाययेत समायुतम्

prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāmbusecitam agadaṃ madhusarpirbhyāṃ pāyayeta samāyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीये पूर्ववद्वान्तं पाययेत्तु विरेचनम् तृतीयेऽगदपानं तु हितं नस्यं तथाऽञ्जनम्

dvitīye pūrvavadvāntaṃ pāyayettu virecanam tṛtīye'gadapānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathā'ñjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थे स्नेहसंमिश्रं पाययेतागदं भिषक् पञ्चमे क्षौद्र मधुकक्वाथयुक्तं प्रदापयेत्

caturthe snehasaṃmiśraṃ pāyayetāgadaṃ bhiṣak pañcame kṣaudra madhukakvāthayuktaṃ pradāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठेऽतीसारवत् सिद्धिरवपीडश्च सप्तमे मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा सासृग्वा पिशितं क्षिपेत्

ṣaṣṭhe'tīsāravat siddhiravapīḍaśca saptame mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेगान्तरे त्वन्यतमे कृते कर्मणि शीतलाम् यवागूं सघृतक्षौद्रा मिमां दद्याद्विषापहाम्

vegāntare tvanyatame kṛte karmaṇi śītalām yavāgūṃ saghṛtakṣaudrā mimāṃ dadyādviṣāpahām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोषातक्योऽग्निकः पाठासूर्यवल्ल्यमृताभयाः शिरीषः किणिही शेलुर्गिर्याह्वा रजनीद्वयम्

koṣātakyo'gnikaḥ pāṭhāsūryavallyamṛtābhayāḥ śirīṣaḥ kiṇihī śelurgiryāhvā rajanīdvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्नवे हरेणुश्च त्रिकटुः सारिवे बला एषां यवागूर्निष्क्वाथे कृता हन्ति विषद्वयम्

punarnave hareṇuśca trikaṭuḥ sārive balā eṣāṃ yavāgūrniṣkvāthe kṛtā hanti viṣadvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुकं तगरं कुष्ठं भद्र दारु हरेणवः पुन्नागैलैलवालूनि नागपुष्पोत्पलं सिता

madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadra dāru hareṇavaḥ punnāgailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विडङ्गं चन्दनं पत्रं प्रियङ्गुर्ध्यामकं तथा हरिद्रे द्वे बृहत्यौ च सारिवे च स्थिरा सहा

viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgurdhyāmakaṃ tathā haridre dve bṛhatyau ca sārive ca sthirā sahā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्कैरेषां घृतं सिद्धमजेयमिति विश्रुतम् विषाणि हन्ति सर्वाणि शीघ्रमेवाजितं क्वचित्

kalkaireṣāṃ ghṛtaṃ siddhamajeyamiti viśrutam viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghramevājitaṃ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूषीविषार्तं सुस्विन्नमूर्ध्वं चाधश्च शोधितम् पाययेतागदं नित्यमिमं दूषीविषापहम्

dūṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam pāyayetāgadaṃ nityamimaṃ dūṣīviṣāpaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिप्पल्यो ध्यामकं मांसी शावरः परिपेलवम् सुवर्चिका ससूक्ष्मैला तोयं कनकगैरिकम्

pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī śāvaraḥ paripelavam suvarcikā sasūkṣmailā toyaṃ kanakagairikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षौद्र युक्तोऽगदो ह्येष दूषीविषमपोहति नाम्ना दूषीविषारिस्तु न चान्यत्रापि वार्यते

kṣaudra yukto'gado hyeṣa dūṣīviṣamapohati nāmnā dūṣīviṣāristu na cānyatrāpi vāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरे दाहे च हिक्कायामानाहे शुक्रसंक्षये शोफेऽतिसारे मूर्च्छायां हृद्रो गे जठरेऽपि च

jvare dāhe ca hikkāyāmānāhe śukrasaṃkṣaye śophe'tisāre mūrcchāyāṃ hṛdro ge jaṭhare'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मादे वेपथौ चैव ये चान्ये स्युरुपद्र वाः यथास्वं तेषु कुर्वीत विषघ्नैरौषधैः क्रियाम्

unmāde vepathau caiva ye cānye syurupadra vāḥ yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnairauṣadhaiḥ kriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्यमात्मवतः सद्यो याप्यं संवत्सरोत्थितम् दूषीविषमसाध्यं तु क्षीणस्याहितसेविनः

sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ saṃvatsarotthitam dūṣīviṣamasādhyaṃ tu kṣīṇasyāhitasevinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.