अथातो जङ्गमविषविज्ञानीयं कल्पं व्याख्यास्यामः
athāto jaṅgamaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Suśruta-saṃhitā·5·5.3
Suśruta-saṃhitā 5.3
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जङ्गमस्य विषस्योक्तान्यधिष्ठानानि षोडश समासेन मया यानि विस्तरस्तेषु वक्ष्यते
jaṅgamasya viṣasyoktānyadhiṣṭhānāni ṣoḍaśa samāsena mayā yāni vistarasteṣu vakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र दृष्टिनिःश्वासदंष्ट्रानखमूत्रपुरीषशुक्रलालार्तवमुखसन्दंशविशर्धिततुण्डास्थिपित्तशूकशवानीति
tatra dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśaviśardhitatuṇḍāsthipittaśūkaśavānīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र दृष्टिनिःश्वासविषा दिव्याः सर्पाः भौमास्तुदंष्ट्राविषाः मार्जारश्ववा नरम-करमण्डूकपाकमत्स्यगोधाशम्बूकप्रचलाकगृहगोधिकाचतुष्पादकीटा स्त-थाऽन्ये दंष्ट्रानखविषाः चिपिटपिच्चिटककषायवा सिकसर्षपकतोटकवर्चः कीटकौण्डिन्यकाः शकृन्मूत्रविषाः मूषिकाः शुक्रविषाः लूता लालामूत्रपु-रीषमुखसन्दंशनखशुक्रार्तवविषाः वृश्चिकविश्वम्भरवरटीराजीवमत्स्योच्चि-टिङ्गाः समुद्र वृश्चिकाश्चालरिइ! विषाः चित्रशिरः सरावकुर्दिशतदारुकारिमेदकसारिकामुखा मुखसन्दंश विशार्धितमूत्रपुरीषविषाः मक्षिकाकणभजला-युका मुखसन्दंश विषाः विषहतास्थिसर्पकण्टकवरटीमत्स्यास्थि चेत्य-स्थिविषाणि शकुलीमत्स्यरक्तराजिवरकीटिई!मित्स्याश्च पित्तविषाः सूक्ष्मतु-ण्डोच्चिटिङ्गवरटीशतपदीशूकवलभिकाशृङ्गिभ्रमराः शूतुण्डविषाःकीटसर्प-देहा गतासवः शवविषाः शेषास्त्वनुक्ता मुखसन्दंशविषेष्वेव गणयितव्याः ५ भवन्ति चात्र राज्ञोऽरिदेशे रिपवस्तृणाम्बुमार्गान्नधूमश्वसनान् विषेण संदूषयन्त्येभिरतिप्रदुष्टान् विज्ञाय लिङ्गैरभिशोधयेत्तान्
tatra dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ bhaumāstudaṃṣṭrāviṣāḥ mārjāraśvavā narama-karamaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagodhikācatuṣpādakīṭā sta-thā'nye daṃṣṭrānakhaviṣāḥ cipiṭapicciṭakakaṣāyavā sikasarṣapakatoṭakavarcaḥ kīṭakauṇḍinyakāḥ śakṛnmūtraviṣāḥ mūṣikāḥ śukraviṣāḥ lūtā lālāmūtrapu-rīṣamukhasandaṃśanakhaśukrārtavaviṣāḥ vṛścikaviśvambharavaraṭīrājīvamatsyocci-ṭiṅgāḥ samudra vṛścikāścālarii! viṣāḥ citraśiraḥ sarāvakurdiśatadārukārimedakasārikāmukhā mukhasandaṃśa viśārdhitamūtrapurīṣaviṣāḥ makṣikākaṇabhajalā-yukā mukhasandaṃśa viṣāḥ viṣahatāsthisarpakaṇṭakavaraṭīmatsyāsthi cetya-sthiviṣāṇi śakulīmatsyaraktarājivarakīṭiī!mitsyāśca pittaviṣāḥ sūkṣmatu-ṇḍocciṭiṅgavaraṭīśatapadīśūkavalabhikāśṛṅgibhramarāḥ śūtuṇḍaviṣāḥkīṭasarpa-dehā gatāsavaḥ śavaviṣāḥ śeṣāstvanuktā mukhasandaṃśaviṣeṣveva gaṇayitavyāḥ 5 bhavanti cātra rājño'rideśe ripavastṛṇāmbumārgānnadhūmaśvasanān viṣeṇa saṃdūṣayantyebhiratipraduṣṭān vijñāya liṅgairabhiśodhayettān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुष्टं जलं पिच्छिलमुग्रगन्धि फेनान्वितं राजिभिरावृतं च मण्डूकमत्स्यं म्रियते विहङ्गा मत्ताश्च सानूपचरा भ्रमन्ति
duṣṭaṃ jalaṃ picchilamugragandhi phenānvitaṃ rājibhirāvṛtaṃ ca maṇḍūkamatsyaṃ mriyate vihaṅgā mattāśca sānūpacarā bhramanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मज्जन्ति ये चात्र नराश्वनागास्ते छर्दिमोहज्वरदाहशोफान् ऋगिच्छिन्ति तेषामपहृत्य दोषान् दुष्टं जलं शोधयितुं यतेत
majjanti ye cātra narāśvanāgāste chardimohajvaradāhaśophān ṛgicchinti teṣāmapahṛtya doṣān duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धवाश्वकर्णासनपारिभद्रा न् सपाटलान् सिद्धकमोक्षकौ च दग्ध्वा सराजद्रुमसोमवल्कांस्तद्भस्म शीतं वितरेत् सरःसु
dhavāśvakarṇāsanapāribhadrā n sapāṭalān siddhakamokṣakau ca dagdhvā sarājadrumasomavalkāṃstadbhasma śītaṃ vitaret saraḥsu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भस्माञ्जलि चापि घटे निधाय विशोधयेदीप्सितमेवमम्भः क्षितिप्रदेशं विषदूषितं तु शिलातलं तीर्थमथेरिणं वा
bhasmāñjali cāpi ghaṭe nidhāya viśodhayedīpsitamevamambhaḥ kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitaṃ tu śilātalaṃ tīrthamatheriṇaṃ vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पृशन्ति गात्रेण तु येन येन गोवाजिनागोष्ट्रखरा नरा वा तच्छूनतां यात्यथ दह्यते च विशीर्यते रोमनखं तथैव
spṛśanti gātreṇa tu yena yena govājināgoṣṭrakharā narā vā tacchūnatāṃ yātyatha dahyate ca viśīryate romanakhaṃ tathaiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राप्यनन्तां सह सर्वगन्धैः पिष्ट्वा सुराभिर्विनियोज्य मार्गम् सिञ्चेत् पयोभिः सुमृदन्वितैस्तं विडङ्गपाठाकटभीजलैर्वा
tatrāpyanantāṃ saha sarvagandhaiḥ piṣṭvā surābhirviniyojya mārgam siñcet payobhiḥ sumṛdanvitaistaṃ viḍaṅgapāṭhākaṭabhījalairvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृणेषु भक्तेषु च दूषितेषु सीदन्ति मूर्च्छन्ति वमन्ति चान्ये विड्भेदमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते तेषां चिकित्सां प्रणयेद्यथोक्ताम्
tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu sīdanti mūrcchanti vamanti cānye viḍbhedamṛcchantyathavā mriyante teṣāṃ cikitsāṃ praṇayedyathoktām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषापहैर्वाऽप्यगदैर्विलिप्य वाद्यानि चित्राण्यपि वादयेत तारः सुतारः ससुरेन्द्र गोपः सर्वैश्च तुल्यः कुरुविन्दभागः
viṣāpahairvā'pyagadairvilipya vādyāni citrāṇyapi vādayeta tāraḥ sutāraḥ sasurendra gopaḥ sarvaiśca tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तेन युक्तः कपिलान्वयेन वाद्यप्रलेपो विहितः प्रशस्तः वाद्यस्य शब्देन हि यान्ति नाशं विषाणि घोराण्यपि यानि सन्ति
pittena yuktaḥ kapilānvayena vādyapralepo vihitaḥ praśastaḥ vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ viṣāṇi ghorāṇyapi yāni santi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धूमेऽनिले वा विषसंप्रयुक्ते खगाः श्रमार्ताः प्रपतन्ति भूमौ कासप्रतिश्यायशिरोरुजश्च भवन्ति तीव्रा नयनामयाश्च
dhūme'nile vā viṣasaṃprayukte khagāḥ śramārtāḥ prapatanti bhūmau kāsapratiśyāyaśirorujaśca bhavanti tīvrā nayanāmayāśca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लाक्षाहरिद्रा तिविषाभयाब्दहरेणकैलादलवक्रकुष्ठम् प्रियङ्गुकां चाप्यनले निधाय धूमानिलौ चापि विशोधयेत
lākṣāharidrā tiviṣābhayābdahareṇakailādalavakrakuṣṭham priyaṅgukāṃ cāpyanale nidhāya dhūmānilau cāpi viśodhayeta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजामिमामात्मयोनेर्ब्रह्मणः सृजतः किल अकरोदसुरो विघ्नं कैटभो नाम दर्पितः
prajāmimāmātmayonerbrahmaṇaḥ sṛjataḥ kila akarodasuro vighnaṃ kaiṭabho nāma darpitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य क्रुद्धस्य वै वक्त्राद्ब्रह्मणस्तेजसो निधेः क्रोधो विग्रहवान् भूत्वा निपपातातिदारुणः
tasya kruddhasya vai vaktrādbrahmaṇastejaso nidheḥ krodho vigrahavān bhūtvā nipapātātidāruṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तं ददाह गर्जन्तमन्तकाभं महाबलम् ततोऽसुरं घातयित्वा तत्तेजोऽवर्धताद्भुतम्
sa taṃ dadāha garjantamantakābhaṃ mahābalam tato'suraṃ ghātayitvā tattejo'vardhatādbhutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो विषादो देवानामभवत्तं निरीक्ष्य वै विषादजननत्वाच्च विषमित्यभिधीयते
tato viṣādo devānāmabhavattaṃ nirīkṣya vai viṣādajananatvācca viṣamityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सृष्ट्वा प्रजाः शेषं तदा तं क्रोधमीश्वरः विन्यस्तवान् स भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च
tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ śeṣaṃ tadā taṃ krodhamīśvaraḥ vinyastavān sa bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाऽव्यक्तरसं तोयमन्तरीक्षान्महीगतम् तेषु तेषु प्रदेशेषु रसं तं तं नियच्छति
yathā'vyaktarasaṃ toyamantarīkṣānmahīgatam teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ taṃ taṃ niyacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेव विषं यद्यद्द्र व्यं व्याप्यावतिष्ठते स्वभावादेव तं तस्य रसं समनुवर्तते
evameva viṣaṃ yadyaddra vyaṃ vyāpyāvatiṣṭhate svabhāvādeva taṃ tasya rasaṃ samanuvartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषे यस्माद्गुणाः सर्वे तीक्ष्णाः प्रायेण सन्ति हि विषं सर्वमतो ज्ञेयं सर्वदोषप्रकोपणम्
viṣe yasmādguṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyeṇa santi hi viṣaṃ sarvamato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते तु वृत्तिं प्रकुपिता जहति स्वां विषार्दिताः नोपयाति विषं पाकमतः प्राणान् रुणद्धि च
te tu vṛttiṃ prakupitā jahati svāṃ viṣārditāḥ nopayāti viṣaṃ pākamataḥ prāṇān ruṇaddhi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लेष्मणाऽवृतमार्गत्वादुच्छ्वासोऽस्य निरुध्यते विसंज्ञः सति जीवेऽपि तस्मात्तिष्ठति मानवः
śleṣmaṇā'vṛtamārgatvāducchvāso'sya nirudhyate visaṃjñaḥ sati jīve'pi tasmāttiṣṭhati mānavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक्रवत् सर्वसर्पाणां विषं सर्वशरीरगम् क्रुद्धानामेति चाङ्गेभ्यः शुक्रं निर्मन्थनादिव
śukravat sarvasarpāṇāṃ viṣaṃ sarvaśarīragam kruddhānāmeti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmanthanādiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां बडिशवद्दंष्ट्रास्तासु सज्जति चागतम् अनुद्धत्ता विषं तस्मान्न मुञ्चन्ति च भोगिनः
teṣāṃ baḍiśavaddaṃṣṭrāstāsu sajjati cāgatam anuddhattā viṣaṃ tasmānna muñcanti ca bhoginaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मादत्यर्थमुष्णं च तीक्ष्णं च पठितं विषम् अतः सर्वविषेषूक्तः परिषेकस्तु शीतलः
yasmādatyarthamuṣṇaṃ ca tīkṣṇaṃ ca paṭhitaṃ viṣam ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ pariṣekastu śītalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्दं कीटेषु नात्युष्णं बहुवातकफं विषम् अतः कीटविषे चापि स्वेदो न प्रतिषिध्यते
mandaṃ kīṭeṣu nātyuṣṇaṃ bahuvātakaphaṃ viṣam ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कीटैर्दष्टानुग्रविषैः सर्पवत् समुपाचरेत् स्वभावादेव तिष्ठेत्तु प्रहारादंशयोर्विषम्
kīṭairdaṣṭānugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret svabhāvādeva tiṣṭhettu prahārādaṃśayorviṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याप्य सावयवं देहं दिग्धविद्धाहिदष्टयोः लौल्याद्विषान्वितं मांसं यः खादेन्मृतमात्रयोः
vyāpya sāvayavaṃ dehaṃ digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ laulyādviṣānvitaṃ māṃsaṃ yaḥ khādenmṛtamātrayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाविषं स रोगेण क्लिश्यते म्रियतेऽपि वा अतश्चाप्यनयोर्मांसमभक्ष्य मृतमात्रयोः
yathāviṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate'pi vā ataścāpyanayormāṃsamabhakṣya mṛtamātrayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहूर्तात्तदुपादेयं प्रहारादंशबर्जितम् सवातं गृहधूमाभं पुरीषं योऽतिसार्यते
muhūrtāttadupādeyaṃ prahārādaṃśabarjitam savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo'tisāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आध्मातोऽत्यर्थमुष्णास्रो विवर्णः सादपीडितः उद्वमत्यथ फेनं च विषपीतं तमादिशेत्
ādhmāto'tyarthamuṣṇāsro vivarṇaḥ sādapīḍitaḥ udvamatyatha phenaṃ ca viṣapītaṃ tamādiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चास्य हृदयं वह्निर्विषजुष्टं दहत्यपि तद्धि स्थानं चेतनायाः स्वभावाह्याप्य तिष्ठति
na cāsya hṛdayaṃ vahnirviṣajuṣṭaṃ dahatyapi taddhi sthānaṃ cetanāyāḥ svabhāvāhyāpya tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वत्थदेवायतनश्मशानवल्मीकसन्ध्यासु चतुष्पथेषु याम्ये सपित्र्! ये परिवर्जनीया ऋक्षे नरा मर्मसु ये च दष्टाः
aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu yāmye sapitr! ye parivarjanīyā ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्वीकराणां विषमाशुघाति सर्वाणि चोष्णे द्विगुणीभवन्ति अजीर्णपित्तातपपीडितेषु बालप्रमेहिष्वथ गर्भिणीषु
darvīkarāṇāṃ viṣamāśughāti sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti ajīrṇapittātapapīḍiteṣu bālapramehiṣvatha garbhiṇīṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृद्धातुरक्षीणबुभुक्षितेषु रूक्षेषु भीरुष्वथ दुर्दिनेषु शस्त्रक्षते यस्य न रक्तमेति राज्यो लताभिश्च न संभवन्ति
vṛddhāturakṣīṇabubhukṣiteṣu rūkṣeṣu bhīruṣvatha durdineṣu śastrakṣate yasya na raktameti rājyo latābhiśca na saṃbhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीताभिरद्भिश्च न रोमहर्षो विषाभिभूतं परिवर्जयेत्तम् जिह्वा सिता यस्य च केशशातो नासावभङ्गश्च सकण्ठभङ्गः
śītābhiradbhiśca na romaharṣo viṣābhibhūtaṃ parivarjayettam jihvā sitā yasya ca keśaśāto nāsāvabhaṅgaśca sakaṇṭhabhaṅgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णः सरक्तः श्वयथुश्च दंशे हन्वोः स्थिरत्वं च स वर्जनीयः वर्तिर्घना यस्य निरेति वक्त्राद्र क्तं स्रवेदूर्ध्वमधश्च यस्य
kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuśca daṃśe hanvoḥ sthiratvaṃ ca sa varjanīyaḥ vartirghanā yasya nireti vaktrādra ktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दंष्ट्रानिपाताः सकलाश्च यस्य तं चापि वैद्यः परिवर्जयेत्तु उन्मत्तमत्यर्थमुपद्रुतं वा हीनस्वरं वाऽप्यथवा विवर्णम्
daṃṣṭrānipātāḥ sakalāśca yasya taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayettu unmattamatyarthamupadrutaṃ vā hīnasvaraṃ vā'pyathavā vivarṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सारिष्टमत्यर्थमवेगिनं च जह्यान्नरं तत्र न कर्म कुर्यात्
sāriṣṭamatyarthamaveginaṃ ca jahyānnaraṃ tatra na karma kuryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.