Suśruta-saṃhitā 6.1

अथात औपद्रविकमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāta aupadravikamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यायानां शते विंशे यदुक्तमसकृन्मया वक्ष्यामि बहुधा सम्यगुत्तरेऽथानिमानिति

adhyāyānāṃ śate viṃśe yaduktamasakṛnmayā vakṣyāmi bahudhā samyaguttare'thānimāniti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदानीं तत् प्रवक्ष्यामि तन्त्रमुत्तरमुत्तमम् निखिलेनोपदिश्यन्ते यत्र रोगाः पृथग्विधाः

idānīṃ tat pravakṣyāmi tantramuttaramuttamam nikhilenopadiśyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालाक्यतन्त्राभिहिता विदेहाधिपकीर्तिताः ये च विस्तरतो दृष्टाः कुमाराबाधहेतवः

śālākyatantrābhihitā videhādhipakīrtitāḥ ye ca vistarato dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षट्सु कायचिकित्सासु ये चोक्ताः परमर्षिभिः उपसर्गादयो रोगा ये चाप्यागन्तवः स्मृताः

ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣibhiḥ upasargādayo rogā ye cāpyāgantavaḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिषष्टी रससंसर्गाः स्वस्थवृत्तं तथैव च युक्तार्था युक्तयश्चैव दोषभेदास्तथैव च

triṣaṣṭī rasasaṃsargāḥ svasthavṛttaṃ tathaiva ca yuktārthā yuktayaścaiva doṣabhedāstathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रोक्ता विविधा अर्था रोगसाधनहेतवः महतस्तस्य तन्त्रस्य दुर्गाधस्याम्बुधेरिव

yatroktā vividhā arthā rogasādhanahetavaḥ mahatastasya tantrasya durgādhasyāmbudheriva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदावेवोत्तमाङ्गस्थान् रोगानभिदधाम्यहम् सङ्ख्यया लक्षणैश्चापि साध्यासाध्यक्रमेण च

ādāvevottamāṅgasthān rogānabhidadhāmyaham saṅkhyayā lakṣaṇaiścāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याद्द्यङ्गुलबाहुल्यं स्वाङ्गुष्ठोदरसंमितम् द्व्यङ्गुलं सर्वतः सार्धं भिषङ्नयनबुद्बुदम्

vidyāddyaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasaṃmitam dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅnayanabudbudam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवृत्तं गोस्तनाकारं सर्वभूतगुणोद्भवम् पलं भुवोऽग्नितो रक्तं वातात् कृष्णं सितं जलात्

suvṛttaṃ gostanākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavam palaṃ bhuvo'gnito raktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशादश्रुमार्गाश्च जायन्ते नेत्रबुद्बुदे दृष्टिं चात्र तथा वक्ष्ये यथा ब्रूयाद्विशारदः

ākāśādaśrumārgāśca jāyante netrabudbude dṛṣṭiṃ cātra tathā vakṣye yathā brūyādviśāradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्रायामत्रिभागं तु कृष्णमण्डलमुच्यते कृष्णात् सप्तममिच्छन्ति दृष्टिं दृष्टिविशारदाः

netrāyāmatribhāgaṃ tu kṛṣṇamaṇḍalamucyate kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मण्डलानि च सन्धींश्च पटलानि च लोचने यथाक्रमं विजानीयात् पञ्च षट् च षडेव च

maṇḍalāni ca sandhīṃśca paṭalāni ca locane yathākramaṃ vijānīyāt pañca ṣaṭ ca ṣaḍeva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्ष्मवर्त्मश्वेतकृष्णदृष्टीनां मण्डलानि तु अनुपूर्वं तु ते मध्याश्चत्वारोऽन्त्या यथोत्तरम्

pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu anupūrvaṃ tu te madhyāścatvāro'ntyā yathottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्ष्मवर्त्मगतः सन्धिर्वर्त्मशुक्लगतोऽपरः शुक्लकृष्णगतस्त्वन्यः कृष्णदृष्टिगतोऽपरः ततः कनीनकगतः षष्ठश्चापाङ्गगः स्मृतः

pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato'paraḥ śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigato'paraḥ tataḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वे वर्त्मपटले विद्याच्चत्वार्यन्यानि चाक्षिणि जायते तिमिरं येषु व्याधिः परमदारुणः

dve vartmapaṭale vidyāccatvāryanyāni cākṣiṇi jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजोजलाश्रितं बाह्यं तेष्वन्यत् पिशिताश्रितम् मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितं त्वस्थि चापरम्

tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyat piśitāśritam medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthi cāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते सिराणां कण्डराणां च मेदसः कालकस्य च

pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulyamiṣyate sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kālakasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणाः कालात् परः श्लेष्मा बन्धनेऽक्ष्णो सिरायुतः सिरानुसारिभिर्दोषैर्विगुणैरूर्ध्वमागतैः

guṇāḥ kālāt paraḥ śleṣmā bandhane'kṣṇo sirāyutaḥ sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāgataiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायन्ते नेत्रभागेषु रोगाः परमदारुणाः तत्राविलं ससंरम्भमश्रुकण्डूपदेहवत्

jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ tatrāvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरूषातोदरागाद्यैर्जुष्टं चाव्यक्तलक्षणैः सशूलं वर्त्मकोषेषु शूकपूर्णाभमेव च

gurūṣātodarāgādyairjuṣṭaṃ cāvyaktalakṣaṇaiḥ saśūlaṃ vartmakoṣeṣu śūkapūrṇābhameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहन्यमानं रूपे वा क्रियास्वक्षि यथा पुरा दृष्ट्वैव धीमान् बुध्येत दोषेणाधिष्ठितं तु तत्

vihanyamānaṃ rūpe vā kriyāsvakṣi yathā purā dṛṣṭvaiva dhīmān budhyeta doṣeṇādhiṣṭhitaṃ tu tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र संभवमासाद्य यथादोषं भिषग्जितम् विदध्यान्नेत्रजा रोगा बलवन्तः स्युरन्यथा

tatra saṃbhavamāsādya yathādoṣaṃ bhiṣagjitam vidadhyānnetrajā rogā balavantaḥ syuranyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्क्षेपतः क्रियायोगो निदानपरिवर्जनम् वातादीनां प्रतीघातः प्रोक्तो विस्तरतः पुनः

saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam vātādīnāṃ pratīghātaḥ prokto vistarataḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णाभितप्तस्य जलप्रवेशाद्दूरेक्षणात् स्वप्नविपर्ययाच्च प्रसक्तसंरोदनकोपशोकक्लेशाभिघातादतिमैथुनाच्च

uṣṇābhitaptasya jalapraveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca prasaktasaṃrodanakopaśokakleśābhighātādatimaithunācca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्तारनालाम्लकुलत्थमाषनिषेवणाद्वेगविनिग्रहाच्च स्वेदादथो धूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात् बाष्पग्रहात् सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकारान् जनयन्ति दोषाः

śuktāranālāmlakulatthamāṣaniṣevaṇādvegavinigrahācca svedādatho dhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārān janayanti doṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाताद्दश तथा पित्तात् कफाच्चैव त्रयोदश रक्तात् षोडश विज्ञेयाः सर्वजाः पञ्चविंशतिः

vātāddaśa tathā pittāt kaphāccaiva trayodaśa raktāt ṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा बाह्यौ पुनर्द्वौ च रोगाः षट्सप्ततिः स्मृताः हताधिमन्थो निमिषो दृष्टिर्गम्भीरिका च या

tathā bāhyau punardvau ca rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭirgambhīrikā ca yā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्च वातहतं वर्त्म न ते सिध्यन्ति वातजाः याप्योऽथतन्मयः काचः साध्याः स्युः सान्यमारुताः

yacca vātahataṃ vartma na te sidhyanti vātajāḥ yāpyo'thatanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥ sānyamārutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुष्काक्षिपाकाधीमन्थस्यन्दमारुतपर्ययाः असाध्यो ह्रस्वजाड्यो यो जलस्रावश्च पैत्तिकः

śuṣkākṣipākādhīmanthasyandamārutaparyayāḥ asādhyo hrasvajāḍyo yo jalasrāvaśca paittikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिम्लायी च नीलश्च याप्यः काचोऽथ तन्मयः अभिष्यन्दोऽधिमन्थोऽम्लाध्युषितं शुक्तिका च या

parimlāyī ca nīlaśca yāpyaḥ kāco'tha tanmayaḥ abhiṣyando'dhimantho'mlādhyuṣitaṃ śuktikā ca yā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टिः पित्तविदग्धा च धूमदर्शी च सिध्यति असाध्यः कफजः स्रावो याप्यः काचश्च तन्मयः

dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca sidhyati asādhyaḥ kaphajaḥ srāvo yāpyaḥ kācaśca tanmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिष्यन्दोऽधिमन्थश्च बलासग्रथितं च यत् दृष्टिः श्लेष्मविदग्धा च पोथक्यो लगणश्च यः

abhiṣyando'dhimanthaśca balāsagrathitaṃ ca yat dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇaśca yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रिमिग्रन्थिपरिक्लिन्नवर्त्मशुक्लार्मपिष्टकाः श्लेष्मोपनाहः साध्यास्तु कथिताः श्लेष्मजेषु तु

krimigranthipariklinnavartmaśuklārmapiṣṭakāḥ śleṣmopanāhaḥ sādhyāstu kathitāḥ śleṣmajeṣu tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तस्रावोऽजकाजातं शोणितार्शोव्रणान्वितम् शुक्रं न साध्यं काचश्च याप्यस्तज्जः प्रकीर्तितः

raktasrāvo'jakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitam śukraṃ na sādhyaṃ kācaśca yāpyastajjaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्थस्यन्दौ क्लिष्टवर्त्म हर्षोत्पातौ तथैव च सिराजाताऽञ्जनाख्या च सिराजालं च यत् स्मृतम्

manthasyandau kliṣṭavartma harṣotpātau tathaiva ca sirājātā'ñjanākhyā ca sirājālaṃ ca yat smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्वण्यथाव्रणं शुक्रं शोणितार्मार्जुनश्च यः एते साध्या विकारेषु रक्तजेषु भवन्ति हि

parvaṇyathāvraṇaṃ śukraṃ śoṇitārmārjunaśca yaḥ ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूयास्रावो नाकुलान्ध्यमक्षिपाकात्ययोऽलजी असाध्याः सर्वजा याप्यः काचः कोपश्च पक्ष्मणः

pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣipākātyayo'lajī asādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kācaḥ kopaśca pakṣmaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्त्मावबन्धो यो व्याधिः सिरासु पिडका च या प्रस्तार्यर्माधिमांसार्म स्नाय्वर्मोत्सङ्गिनी च या

vartmāvabandho yo vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā prastāryarmādhimāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूयालसश्चार्बुदं च श्यावकर्दमवर्त्मनी तथाऽशोवर्त्म शुष्कार्शः शर्करावर्त्म यच्च वै

pūyālasaścārbudaṃ ca śyāvakardamavartmanī tathā'śovartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yacca vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सशोफश्चाप्यशोफश्च पाको बहलवर्त्म च अक्लिन्नवर्त्म कुम्भीका बिसवर्त्म च सिध्यति

saśophaścāpyaśophaśca pāko bahalavartma ca aklinnavartma kumbhīkā bisavartma ca sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनिमित्तोऽनिमित्तश्च द्वावसाध्यौ तु बाह्यजौ षट्सप्ततिर्विकाराणामेषां सङ्ग्रहकीर्तिता

sanimitto'nimittaśca dvāvasādhyau tu bāhyajau ṣaṭsaptatirvikārāṇāmeṣāṃ saṅgrahakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नव सन्ध्याश्रयास्तेषु वर्त्मजास्त्वेकविंशतिः शुक्लभागे दंशैकश्च चत्वारः कृष्णभागजाः

nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ śuklabhāge daṃśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाश्रयाः सप्तदश दृष्टिजा द्वादशैव तु बाह्यजौ द्वौ समाख्यातौ रोगौ परमदारुणौ भूय एतान् प्रवक्ष्यामि सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः

sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau bhūya etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.