Suśruta-saṃhitā 6.12

अथातो रक्ताभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto raktābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्थं स्यन्दं सिरोत्पातं सिराहर्षं च रक्तजम् एकेनैव विधानेन चिकित्सेच्चतुरो गदान्

manthaṃ syandaṃ sirotpātaṃ sirāharṣaṃ ca raktajam ekenaiva vidhānena cikitseccaturo gadān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याध्यार्तांश्चतुरोऽप्येतान् स्निग्धान्कौम्भेन सर्पिषा रसैरुदारैरथवा सिरामोक्षेण योजयेत्

vyādhyārtāṃścaturo'pyetān snigdhānkaumbhena sarpiṣā rasairudārairathavā sirāmokṣeṇa yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरिक्तानां प्रकामं च शिरांस्येषां विशोधयेत् वैरेचनिकसिद्धेन सितायुक्तेन सर्पिषा

viriktānāṃ prakāmaṃ ca śirāṃsyeṣāṃ viśodhayet vairecanikasiddhena sitāyuktena sarpiṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिज्ज्ञा वा तद्विमिश्रेण मेदसा तच्छृतेन वा ततः प्रदेहाः परिषेचनानि नस्यानि धूमाश्च यथास्वमेव आश्च्योतनाभ्यञ्जनतर्पणानि स्निग्धाश्च कार्याः पुटपाकयोगाः

mijjñā vā tadvimiśreṇa medasā tacchṛtena vā tataḥ pradehāḥ pariṣecanāni nasyāni dhūmāśca yathāsvameva āścyotanābhyañjanatarpaṇāni snigdhāśca kāryāḥ puṭapākayogāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलोत्पलोशीरकटङ्कटेरीकालीययष्टीमधुमुस्तरोध्रैः सपद्मकैर्धौतघृतप्रदिग्धैरक्ष्णोः प्रलेपं परितः प्रकुर्यात्

nīlotpalośīrakaṭaṅkaṭerīkālīyayaṣṭīmadhumustarodhraiḥ sapadmakairdhautaghṛtapradigdhairakṣṇoḥ pralepaṃ paritaḥ prakuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुजायां चाप्यतिभृशं स्वेदाश्च मृदवो हिताः अक्ष्णोः समन्ततः कार्यं पातनं च जलौकसाम्

rujāyāṃ cāpyatibhṛśaṃ svedāśca mṛdavo hitāḥ akṣṇoḥ samantataḥ kāryaṃ pātanaṃ ca jalaukasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घृतस्य महती मात्रा पीता चार्तिं नियच्छति पित्ताभिष्यन्दशमनो विधिश्चाप्युपपादितः

ghṛtasya mahatī mātrā pītā cārtiṃ niyacchati pittābhiṣyandaśamano vidhiścāpyupapāditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कशेरुमधुकाभ्यां वा चूर्णमम्बरसंवृतम् न्यस्तमप्स्वान्तरिक्षासु हितमाश्च्योतनं भवेत्

kaśerumadhukābhyāṃ vā cūrṇamambarasaṃvṛtam nyastamapsvāntarikṣāsu hitamāścyotanaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाटल्यर्जुनश्रीपर्णीधातकीधात्रिबिल्वतः पुष्पाण्यथ बृहत्योश्च बिम्बीलोटाच्च तुल्यशः

pāṭalyarjunaśrīparṇīdhātakīdhātribilvataḥ puṣpāṇyatha bṛhatyośca bimbīloṭācca tulyaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समञ्जिष्ठानि मधुना पिष्टानीक्षुरसेन वा रक्ताभिष्यन्दशान्त्यर्थमेतदञ्जनमिष्यते

samañjiṣṭhāni madhunā piṣṭānīkṣurasena vā raktābhiṣyandaśāntyarthametadañjanamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्दनं कुमुदं पत्रं शिलाजतु सकुङ्कुमम् अयस्ताम्ररजस्तुत्थं निम्बनिर्यासमञ्जनम्

candanaṃ kumudaṃ patraṃ śilājatu sakuṅkumam ayastāmrarajastutthaṃ nimbaniryāsamañjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रपु कांस्यमलं चापि पिष्ट्वा पुष्परसेन तु विपुला याः कृता वर्त्यः पूजिताश्चाञ्जने सदा

trapu kāṃsyamalaṃ cāpi piṣṭvā puṣparasena tu vipulā yāḥ kṛtā vartyaḥ pūjitāścāñjane sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यादञ्जनं घृतं क्षौद्रं सिरोत्पातस्य भेषजम् तद्वत्सैन्धवकासीसं स्तन्यघृष्टं च पूजितम्

syādañjanaṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ sirotpātasya bheṣajam tadvatsaindhavakāsīsaṃ stanyaghṛṣṭaṃ ca pūjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुना शङ्खनैपालीतुत्थदार्व्यः ससैन्धवाः रसः शिरीषपुष्पाच्च सुरामरिचमाक्षिकैः

madhunā śaṅkhanaipālītutthadārvyaḥ sasaindhavāḥ rasaḥ śirīṣapuṣpācca surāmaricamākṣikaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तं तु मधुना वाऽपि गैरिकं हितमञ्जने सिराहर्षेऽञ्जनं कुर्यात् फाणितं मधुसंयुतम्

yuktaṃ tu madhunā vā'pi gairikaṃ hitamañjane sirāharṣe'ñjanaṃ kuryāt phāṇitaṃ madhusaṃyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुना तार्क्ष्यजं वाऽपि कासीसं वा ससैन्धवम् वेत्राम्लस्तन्यसंयुक्तं फाणितं च ससैन्धवम्

madhunā tārkṣyajaṃ vā'pi kāsīsaṃ vā sasaindhavam vetrāmlastanyasaṃyuktaṃ phāṇitaṃ ca sasaindhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पैत्तं विधिमशेषेण कुर्यादर्जुनशान्तये इक्षुक्षौद्र सितास्तन्यदार्वीमधुकसैन्धवैः

paittaṃ vidhimaśeṣeṇa kuryādarjunaśāntaye ikṣukṣaudra sitāstanyadārvīmadhukasaindhavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेकाञ्जनं चात्र हितमम्लैराश्च्योतनं तथा सितामधुककट्वङ्गमस्तुक्षौद्रा म्लसैन्धवैः

sekāñjanaṃ cātra hitamamlairāścyotanaṃ tathā sitāmadhukakaṭvaṅgamastukṣaudrā mlasaindhavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजपूरककोलाम्लदाडिमाम्लैश्च युक्तितः एकशो वा द्विशो वाऽपि योजितं वा त्रिभिस्त्रिभिः

bījapūrakakolāmladāḍimāmlaiśca yuktitaḥ ekaśo vā dviśo vā'pi yojitaṃ vā tribhistribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फटिकं विद्रुमं शङ्खो मधुकं मधु चैव हि शङ्खक्षौद्र सितायुक्तः सामुद्र ः! फेन एव वा

sphaṭikaṃ vidrumaṃ śaṅkho madhukaṃ madhu caiva hi śaṅkhakṣaudra sitāyuktaḥ sāmudra ḥ! phena eva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाविमौ विहितौ योगावञ्जनेऽजुननाशनौ सैन्धवक्षौद्र कतकाः सक्षौद्रं वा रसाञ्जनम्

dvāvimau vihitau yogāvañjane'junanāśanau saindhavakṣaudra katakāḥ sakṣaudraṃ vā rasāñjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कासीसं मधुना वाऽपि योज्यमत्राञ्जने सदा लोहचूर्णानि सर्वाणि धातवो लवणानि च

kāsīsaṃ madhunā vā'pi yojyamatrāñjane sadā lohacūrṇāni sarvāṇi dhātavo lavaṇāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्नानि दन्ताः शृङ्गाणि गणश्चाप्यवसादनः कुक्कुटाण्डकपालानि लशुनं कटुकत्रयम्

ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi gaṇaścāpyavasādanaḥ kukkuṭāṇḍakapālāni laśunaṃ kaṭukatrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करञ्जबीजमेला च लेख्याञ्जनमिदं स्मृतम् पुटपाकावसानेन रक्तविस्रावणादिना

karañjabījamelā ca lekhyāñjanamidaṃ smṛtam puṭapākāvasānena raktavisrāvaṇādinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संपादितस्य विधिना कृत्स्नेन स्यन्दघातिना अनेनापहरेच्छुक्रमव्रणं कुशलो भिषक्

saṃpāditasya vidhinā kṛtsnena syandaghātinā anenāpaharecchukramavraṇaṃ kuśalo bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तानमवगाढं वा कर्कशं वाऽपि सव्रणम् शिरीषबीजमरिचपिप्पलीसैन्धवैरपि

uttānamavagāḍhaṃ vā karkaśaṃ vā'pi savraṇam śirīṣabījamaricapippalīsaindhavairapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्रस्य घर्षणं कार्यमथवा सैन्धवेन तु कुर्यात्ताम्ररजःशङ्खशिलामरिचसैन्धवैः

śukrasya gharṣaṇaṃ kāryamathavā saindhavena tu kuryāttāmrarajaḥśaṅkhaśilāmaricasaindhavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्त्याद्द्विगुणितैरेभिरञ्जनं शुक्रनाशनम् कुर्यादञ्जनयोगौ वा सम्यक् श्लोकार्धिकाविमौ

antyāddviguṇitairebhirañjanaṃ śukranāśanam kuryādañjanayogau vā samyak ślokārdhikāvimau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्खकोलास्थिकतकद्रा क्षामधुकमाक्षिकैः क्षौद्र दन्तार्णवमलशिरीषकुसुमैरपि

śaṅkhakolāsthikatakadrā kṣāmadhukamākṣikaiḥ kṣaudra dantārṇavamalaśirīṣakusumairapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षाराञ्जनं वा वितरेद्बलासग्रथितापहम् मुद्गान् वा निस्तुषान् भृष्टान् शङ्खक्षौद्र सितायुतान्

kṣārāñjanaṃ vā vitaredbalāsagrathitāpaham mudgān vā nistuṣān bhṛṣṭān śaṅkhakṣaudra sitāyutān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधूकसारं मधुना योजयेच्चाञ्जने सदा बिभीतकास्थिमज्जा वा सक्षौद्र ः! शुक्रनाशनः

madhūkasāraṃ madhunā yojayeccāñjane sadā bibhītakāsthimajjā vā sakṣaudra ḥ! śukranāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्खशुक्तिमधुद्रा क्षामधुकं कतकानि च द्वित्वग्गते सशूले वा वातघ्नं तर्पणं हितम्

śaṅkhaśuktimadhudrā kṣāmadhukaṃ katakāni ca dvitvaggate saśūle vā vātaghnaṃ tarpaṇaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वंशजारुष्करौ तालं नारिकेलं च दाहयेत् विस्राव्य क्षारवच्चूर्णं भावयेत्करभास्थिजम्

vaṃśajāruṣkarau tālaṃ nārikelaṃ ca dāhayet visrāvya kṣāravaccūrṇaṃ bhāvayetkarabhāsthijam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुशोऽञ्जनमेतत्स्याच्छुक्रवैवर्ण्यनाशनम् अजकां पार्श्वतो विद्ध्वा सूच्या विस्राव्य चोदकम्

bahuśo'ñjanametatsyācchukravaivarṇyanāśanam ajakāṃ pārśvato viddhvā sūcyā visrāvya codakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रणं गोमांसचूर्णेन पूरयेत् सर्पिषा सह वहुशोऽवलिखेच्चापि वर्त्मास्योपगतं यदि

vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena pūrayet sarpiṣā saha vahuśo'valikheccāpi vartmāsyopagataṃ yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सशोफश्चाप्यशोफश्च द्वौ पाकौ यौ प्रकीर्तितौ स्नेहस्वेदोपपन्नस्य तत्र विद्ध्वा सिरां भिषक्

saśophaścāpyaśophaśca dvau pākau yau prakīrtitau snehasvedopapannasya tatra viddhvā sirāṃ bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेकाश्च्योतननस्यानि पुटपाकांश्च कारयेत् सर्वतश्चापि शुद्धस्य कर्तव्यमिदमञ्जनम्

sekāścyotananasyāni puṭapākāṃśca kārayet sarvataścāpi śuddhasya kartavyamidamañjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम्रपात्रस्थितं मासं सर्पिः सैन्धवसंयुतम् मैरेयं वाऽपि दध्येवं दध्युत्तरकमेव वा

tāmrapātrasthitaṃ māsaṃ sarpiḥ saindhavasaṃyutam maireyaṃ vā'pi dadhyevaṃ dadhyuttarakameva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घृतं कांस्यमलोपेतं स्तन्यं वाऽपि ससैन्धवम् मधूकसारं मधुना तुल्यांशं गैरिकेण वा

ghṛtaṃ kāṃsyamalopetaṃ stanyaṃ vā'pi sasaindhavam madhūkasāraṃ madhunā tulyāṃśaṃ gairikeṇa vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पिःसैन्धवताम्राणि योषित्स्तन्ययुतानि वा दाडिमारेवताश्मन्तकोलाम्लैश्च ससैन्धवाम् रसक्रियां वा वितरेत्सम्यक्पाकजिघांसया

sarpiḥsaindhavatāmrāṇi yoṣitstanyayutāni vā dāḍimārevatāśmantakolāmlaiśca sasaindhavām rasakriyāṃ vā vitaretsamyakpākajighāṃsayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मासं सैन्धवसंयुक्तं स्थितं सर्पिषि नागरम् आश्च्योतनाञ्जनं योज्यमबलाक्षीरसंयुतम्

māsaṃ saindhavasaṃyuktaṃ sthitaṃ sarpiṣi nāgaram āścyotanāñjanaṃ yojyamabalākṣīrasaṃyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जात्याः पुष्पं सैन्धवं शृङ्गवेरं कृष्णाबीजं कीटशत्रोश्च सारम् एतत् पिष्टं नेत्रपाकेऽञ्जनार्थं क्षौद्रो पेतं निर्विशङ्कं प्रयोज्यम्

jātyāḥ puṣpaṃ saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ kṛṣṇābījaṃ kīṭaśatrośca sāram etat piṣṭaṃ netrapāke'ñjanārthaṃ kṣaudro petaṃ nirviśaṅkaṃ prayojyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूयालसे शोणितमोक्षणं च हितं तथैवाप्युपनाहनं च कृत्स्नो विधिश्चेक्षणपाकघाती यथाविधानं भिषजा प्रयोज्यः

pūyālase śoṇitamokṣaṇaṃ ca hitaṃ tathaivāpyupanāhanaṃ ca kṛtsno vidhiścekṣaṇapākaghātī yathāvidhānaṃ bhiṣajā prayojyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कासीससिन्धुप्रभवार्द्र कैस्तु हितं भवेदञ्जनमेव चात्र क्षौद्रा न्वितैरेभिरथोपयुञ्ज्यादन्यत्तु ताम्रायसचूर्णयुक्तैः

kāsīsasindhuprabhavārdra kaistu hitaṃ bhavedañjanameva cātra kṣaudrā nvitairebhirathopayuñjyādanyattu tāmrāyasacūrṇayuktaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहादिभिः सम्यगपास्य दोषांस्तृप्तिं विधायाथ यथास्वमेव प्रक्लिन्नवर्त्मानमुपक्रमेत सेकाञ्जनाश्च्योतननस्यधूमैः

snehādibhiḥ samyagapāsya doṣāṃstṛptiṃ vidhāyātha yathāsvameva praklinnavartmānamupakrameta sekāñjanāścyotananasyadhūmaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुस्ताहरिद्रा मधुकप्रियङ्गुसिद्धार्थरोध्रोत्पलसारिवाभि क्षुण्णाभिराश्च्योतनमेव कार्यमत्राञ्जनं चाञ्जनमाक्षिकं स्यात्

mustāharidrā madhukapriyaṅgusiddhārtharodhrotpalasārivābhi kṣuṇṇābhirāścyotanameva kāryamatrāñjanaṃ cāñjanamākṣikaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्रं फलं चामलकस्य पक्त्वा क्रियां विदध्यादथवाऽञ्जनार्थे वंशस्य मूलेन रसक्रियां वा वर्तीकृतां ताम्रकपालपक्वाम्

patraṃ phalaṃ cāmalakasya paktvā kriyāṃ vidadhyādathavā'ñjanārthe vaṃśasya mūlena rasakriyāṃ vā vartīkṛtāṃ tāmrakapālapakvām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसक्रिंयां वा त्रिफलाविपक्वां पलाशपुष्पैः खरमञ्जरेर्वा पिष्ट्वा छगल्याः पयसा मलं वा कांसस्य दग्ध्वा सह तान्तवेन

rasakriṃyāṃ vā triphalāvipakvāṃ palāśapuṣpaiḥ kharamañjarervā piṣṭvā chagalyāḥ payasā malaṃ vā kāṃsasya dagdhvā saha tāntavena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यञ्जनं तन्मरिचैरुपेतं चूर्णेन ताम्रस्य सहोपयोज्यम् समुद्र फेनं लवणोत्तमं च शङ्खोऽथ मुद्गो मरिचं च शुक्लम्

pratyañjanaṃ tanmaricairupetaṃ cūrṇena tāmrasya sahopayojyam samudra phenaṃ lavaṇottamaṃ ca śaṅkho'tha mudgo maricaṃ ca śuklam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चूर्णाञ्जनं जाड्यमथापि कण्डूमक्लिन्नवर्त्मान्युपहन्ति शीघ्रम् प्रक्लिन्नवर्त्मन्यपि चैत एव योगाः प्रयोज्याश्च समीक्ष्य दोषम्

cūrṇāñjanaṃ jāḍyamathāpi kaṇḍūmaklinnavartmānyupahanti śīghram praklinnavartmanyapi caita eva yogāḥ prayojyāśca samīkṣya doṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकज्जलं ताम्रघटे च घृष्टं सर्पिर्युतं तुत्थकमञ्जनं च

sakajjalaṃ tāmraghaṭe ca ghṛṣṭaṃ sarpiryutaṃ tutthakamañjanaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.