Suśruta-saṃhitā 6.17

अथातो दृष्टिगतरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयः साध्यास्त्रयोऽसाध्या याप्याः षट् च भवन्ति हि तत्रैकस्य प्रतीकारः कीर्तितो धूमदर्शिनः

trayaḥ sādhyāstrayo'sādhyā yāpyāḥ ṣaṭ ca bhavanti hi tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टौ पित्तविदग्धायां विदग्धायां कफेन च पित्तश्लेष्महरं कुर्याद्विधिं शस्त्रक्षतादृते

dṛṣṭau pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca pittaśleṣmaharaṃ kuryādvidhiṃ śastrakṣatādṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्यसेकाञ्जनालेपपुटपाकैः सतर्पणैः आद्ये तु त्रैफलं पेयं सर्पिस्त्रैवृतमुत्तरे

nasyasekāñjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpistraivṛtamuttare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैल्वकं चोभयोः पथ्यं केवलं जीर्णमेव वा गैरिकं सैन्धवं कृष्णा गोदन्तस्य मषी तथा

tailvakaṃ cobhayoḥ pathyaṃ kevalaṃ jīrṇameva vā gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā godantasya maṣī tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोमांसं मरिचं बीजं शिरीषस्य मनःशिला वृन्तं कपित्थान्मधुना स्वयङ्गुप्ताफलानि च

gomāṃsaṃ maricaṃ bījaṃ śirīṣasya manaḥśilā vṛntaṃ kapitthānmadhunā svayaṅguptāphalāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चत्वार एते योगाः स्युरुभयोरञ्जने हिताः कुब्जकाशोकशालाम्रप्रियङ्गुनलिनोत्पलैः

catvāra ete yogāḥ syurubhayorañjane hitāḥ kubjakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्पैर्हरेणुकृष्णाह्वापथ्यामलकसंयुतैः सर्पिर्मधुयुतैश्चूर्णैर्वेणुनाड्यामवस्थितैः

puṣpairhareṇukṛṣṇāhvāpathyāmalakasaṃyutaiḥ sarpirmadhuyutaiścūrṇairveṇunāḍyāmavasthitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अञ्जयेद् द्वावपि भिषक् पित्तश्लेष्मविभावितौ आम्रजम्बूद्भवं पुष्पं तद्र सेन हरेणुकाम्

añjayed dvāvapi bhiṣak pittaśleṣmavibhāvitau āmrajambūdbhavaṃ puṣpaṃ tadra sena hareṇukām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिष्ट्वा क्षौद्रा ज्यसंयुक्तं प्रयोज्यमथवाऽञ्जनम् नलिनोत्पलकिञ्जल्कगैरिकैर्गोशकृद्र सैः

piṣṭvā kṣaudrā jyasaṃyuktaṃ prayojyamathavā'ñjanam nalinotpalakiñjalkagairikairgośakṛdra saiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुडिकाञ्जनमेतद्वा दिनरात्र्! यन्धयोर्हितम् रसाञ्जनरसक्षौद्र तालीशस्वर्णगैरिकम्

guḍikāñjanametadvā dinarātr! yandhayorhitam rasāñjanarasakṣaudra tālīśasvarṇagairikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोशकृद्र ससंयुक्तं पित्तोपहतदृष्टये शीतं सौवीरकं वाऽपि पिष्ट्वाऽथ रसभावितम्

gośakṛdra sasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye śītaṃ sauvīrakaṃ vā'pi piṣṭvā'tha rasabhāvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूर्मपित्तेन मतिमान् भावयेद्रौ हितेन वा चूर्णाञ्जनमिदं नित्यं प्रयोज्यं पित्तशान्तये

kūrmapittena matimān bhāvayedrau hitena vā cūrṇāñjanamidaṃ nityaṃ prayojyaṃ pittaśāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काश्मरीपुष्पमधुकदार्वीरोध्ररसाञ्जनैः सक्षौद्र मञ्जनं तद्वद्धितमत्रामये सदा

kāśmarīpuṣpamadhukadārvīrodhrarasāñjanaiḥ sakṣaudra mañjanaṃ tadvaddhitamatrāmaye sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रोतोजं सैन्धवं कृष्णां रेणुकां चापि पेषयेत् अजामूत्रेण ता वर्त्यः क्षणदान्ध्याञ्जने हिताः

srotojaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ reṇukāṃ cāpi peṣayet ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhyāñjane hitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालानुसारिवां कृष्णां नागरं मधुकं तथा तालीशपत्रं क्षणदे गाङ्गेयं च यकृद्र से

kālānusārivāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukaṃ tathā tālīśapatraṃ kṣaṇade gāṅgeyaṃ ca yakṛdra se

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतास्ता वर्तयः पिष्टाश्छायाशुष्काः सुखावहाः मनःशिलाभयाव्योषबलाकालानुसारिवाः

kṛtāstā vartayaḥ piṣṭāśchāyāśuṣkāḥ sukhāvahāḥ manaḥśilābhayāvyoṣabalākālānusārivāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सफेना वर्तयः पिष्टाश्छागक्षीरसमन्विताः गोमूत्रपित्तमदिरायकृद्धात्रीरसे पचेत्

saphenā vartayaḥ piṣṭāśchāgakṣīrasamanvitāḥ gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrase pacet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुद्रा ञ्जनं रसेनान्यद्यकृतस्त्रैफलेऽपि वा गोमूत्राज्यार्णवमलपिप्पलीक्षौद्र कट्फलैः

kṣudrā ñjanaṃ rasenānyadyakṛtastraiphale'pi vā gomūtrājyārṇavamalapippalīkṣaudra kaṭphalaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैन्धवोपहितं युञ्ज्यान्निहितं वेणुगह्वरे मेदो यकृद्घृतं चाजं पिप्पल्यः सैन्धवं मधु

saindhavopahitaṃ yuñjyānnihitaṃ veṇugahvare medo yakṛdghṛtaṃ cājaṃ pippalyaḥ saindhavaṃ madhu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसमामलकाच्चापि पक्वं सम्यङिनधापयेत् कोशे खदिरनिर्माणे तद्वत् क्षुद्रा ञ्जनं हितम्

rasamāmalakāccāpi pakvaṃ samyaṅinadhāpayet kośe khadiranirmāṇe tadvat kṣudrā ñjanaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरेणुमगधाजास्थिमज्जैलायकृदन्वितम् यकृद्र सेनाञ्जनं वा श्लेष्मोपहतदृष्टये

hareṇumagadhājāsthimajjailāyakṛdanvitam yakṛdra senāñjanaṃ vā śleṣmopahatadṛṣṭaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपाच्य गोधायकृदर्धपाटितं सुपूरितं मागधिकाभिरग्निना निषेवितं तद्यकृदञ्जनेन निहन्ति नक्तान्ध्यमसंशयं खलु

vipācya godhāyakṛdardhapāṭitaṃ supūritaṃ māgadhikābhiragninā niṣevitaṃ tadyakṛdañjanena nihanti naktāndhyamasaṃśayaṃ khalu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा यकृच्छागभवं हुताशने विपाच्य सम्यङ्मगधासमन्वितम् प्रयोजितं पूर्ववदाश्वसंशयं जयेत् क्षपान्ध्यं सकृदञ्जनान्नृणाम्

tathā yakṛcchāgabhavaṃ hutāśane vipācya samyaṅmagadhāsamanvitam prayojitaṃ pūrvavadāśvasaṃśayaṃ jayet kṣapāndhyaṃ sakṛdañjanānnṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्लीहा यकृच्चाप्युपभक्षिते उभे प्रकल्प्य शूल्ये घृततैलसंयुते ते सार्षपस्नेहसमायुतेऽञ्जनं नक्तान्ध्यमाश्वेव हतः प्रयोजिते

plīhā yakṛccāpyupabhakṣite ubhe prakalpya śūlye ghṛtatailasaṃyute te sārṣapasnehasamāyute'ñjanaṃ naktāndhyamāśveva hataḥ prayojite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नदीजशिम्बीत्रिकटून्यथाञ्जनं मनःशिला द्वे च निशे यशिकिऋ!द्गवाम् सचन्दनेयं गुटिकाऽथवाऽञ्जनं प्रशस्यते वै दिवसेष्वपश्यताम्

nadījaśimbītrikaṭūnyathāñjanaṃ manaḥśilā dve ca niśe yaśikiṛ!dgavām sacandaneyaṃ guṭikā'thavā'ñjanaṃ praśasyate vai divaseṣvapaśyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति याप्याः खलु ये षडामया हरेदसृक्तेषु सिराविमोक्षणैः विरेचयेच्चापि पुराणसर्पिषा विरेचनाङ्गोपहितेन सर्वदा

bhavanti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā haredasṛkteṣu sirāvimokṣaṇaiḥ virecayeccāpi purāṇasarpiṣā virecanāṅgopahitena sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पयोविमिश्रं पवनोद्भवे हितं वदन्ति पञ्चाङ्गुलतैलमेव तु भवेद्घृतं त्रैफलमेव शोधनं विशेषतः शोणितपित्तरोगयोः

payovimiśraṃ pavanodbhave hitaṃ vadanti pañcāṅgulatailameva tu bhavedghṛtaṃ traiphalameva śodhanaṃ viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवृद्विरेकः कफजे प्रशस्यते त्रिदोषजे तैलमुशन्ति तत्कृतम् पुराणसर्पिस्तिमिरेषु सर्वशो हितं भवेदायसभाजनस्थितम्

trivṛdvirekaḥ kaphaje praśasyate tridoṣaje tailamuśanti tatkṛtam purāṇasarpistimireṣu sarvaśo hitaṃ bhavedāyasabhājanasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितं च विद्यात्त्रिफलाघृतं सदा कृतं च यन्मेषविषाणनामभिः सदाऽवलिह्यात्त्रिफलां सुचूर्णितां घृतप्रगाढां तिमिरेऽथ पित्तजे

hitaṃ ca vidyāttriphalāghṛtaṃ sadā kṛtaṃ ca yanmeṣaviṣāṇanāmabhiḥ sadā'valihyāttriphalāṃ sucūrṇitāṃ ghṛtapragāḍhāṃ timire'tha pittaje

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समीरजे तैलयुतां कफात्मके मधुप्रगाढां विदधीत युक्तितः गवां शकृत्क्वाथविपक्वमुत्तमं हितं तु तैलं तिमिरेषु नावनम्

samīraje tailayutāṃ kaphātmake madhupragāḍhāṃ vidadhīta yuktitaḥ gavāṃ śakṛtkvāthavipakvamuttamaṃ hitaṃ tu tailaṃ timireṣu nāvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितं घृतं केवल एव पैत्तिके ह्यजाविकं यन्मधुरैर्विपाचितम् तैलं स्थिरादौ मधुरे च यद्गणे तथाऽणुतैलं पवनासृगुत्थयोः

hitaṃ ghṛtaṃ kevala eva paittike hyajāvikaṃ yanmadhurairvipācitam tailaṃ sthirādau madhure ca yadgaṇe tathā'ṇutailaṃ pavanāsṛgutthayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहाश्वगन्धातिबलावरीशृतं हितं च नस्ये त्रिवृतं यदीरितम् जलोद्भवानूपजमांससंस्कृताद्घृतं विधेयं पयसो यदुत्थितम्

sahāśvagandhātibalāvarīśṛtaṃ hitaṃ ca nasye trivṛtaṃ yadīritam jalodbhavānūpajamāṃsasaṃskṛtādghṛtaṃ vidheyaṃ payaso yadutthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ससैन्धवः क्रव्यभुगेणमांसयोर्हितः ससर्पिः समधुः पुटाह्वयः वसाऽथ गृध्रोरगताम्रचूडजा सदा प्रशस्ता मधुकान्विताऽञ्जने

sasaindhavaḥ kravyabhugeṇamāṃsayorhitaḥ sasarpiḥ samadhuḥ puṭāhvayaḥ vasā'tha gṛdhroragatāmracūḍajā sadā praśastā madhukānvitā'ñjane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यञ्जनं स्रोतसि यत्समुत्थितं क्रमाद्र सक्षीरघृतेषु भावितम् स्थितं दशाहत्रयमेतदञ्जनं कृष्णोरगास्ये कुशसंप्रवेष्टिते

pratyañjanaṃ srotasi yatsamutthitaṃ kramādra sakṣīraghṛteṣu bhāvitam sthitaṃ daśāhatrayametadañjanaṃ kṛṣṇoragāsye kuśasaṃpraveṣṭite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मालतीकोरकसैन्धवायुतं सदाऽञ्जनं स्यात्तिमिरेऽथ रागिणि सुभावितं वा पयसा दिनत्रयं काचापहं शास्त्रविदः प्रचक्षते

tanmālatīkorakasaindhavāyutaṃ sadā'ñjanaṃ syāttimire'tha rāgiṇi subhāvitaṃ vā payasā dinatrayaṃ kācāpahaṃ śāstravidaḥ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हविर्हितं क्षीरभवं तु पैत्तिके वदन्ति नस्ये मधुरौषधैः कृतम् तत्तर्पणे चैव हितं प्रयोजितं सजाङ्गलस्तेषु च यः पुटाह्वयः

havirhitaṃ kṣīrabhavaṃ tu paittike vadanti nasye madhurauṣadhaiḥ kṛtam tattarpaṇe caiva hitaṃ prayojitaṃ sajāṅgalasteṣu ca yaḥ puṭāhvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसाञ्जनक्षौद्र सितामनःशिलाः क्षुद्रा ञ्जनं तन्मधुकेन संयुतम् समाञ्जनं वा कनकाकरोद्भवं सुचूर्णितं श्रेष्ठमुशन्ति तद्विदः

rasāñjanakṣaudra sitāmanaḥśilāḥ kṣudrā ñjanaṃ tanmadhukena saṃyutam samāñjanaṃ vā kanakākarodbhavaṃ sucūrṇitaṃ śreṣṭhamuśanti tadvidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिल्लोटगन्धोदकसेकसेचितं प्रत्यञ्जने चात्र हितं तु तुत्थकम् समेषशृङ्गाञ्जनभागसंमितं जलोद्भवं काचमलं व्यपोहति

bhilloṭagandhodakasekasecitaṃ pratyañjane cātra hitaṃ tu tutthakam sameṣaśṛṅgāñjanabhāgasaṃmitaṃ jalodbhavaṃ kācamalaṃ vyapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलाशरोहीतमधूकजा रसाः क्षौद्रे ण युक्ता मदिराग्रमिश्रिताः उशीरलोध्रत्रिफलाप्रियङ्गुभिः पचेत्तु नस्यं कफरोगशान्तये

palāśarohītamadhūkajā rasāḥ kṣaudre ṇa yuktā madirāgramiśritāḥ uśīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ pacettu nasyaṃ kapharogaśāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विडङ्गपाठाकिणिहीङ्गुदीत्वचः प्रयोजयेद्धूममुशीरसंयुताः वनस्पतिक्वाथविपाचितं घृतं हितं हरिद्रा नलदे च तर्पणम्

viḍaṅgapāṭhākiṇihīṅgudītvacaḥ prayojayeddhūmamuśīrasaṃyutāḥ vanaspatikvāthavipācitaṃ ghṛtaṃ hitaṃ haridrā nalade ca tarpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समागधो माक्षिकसैन्धवाढ्यः सजाङ्गलः स्यात् पुटपाक एव च मनःशिलात्र्! यूषणशङ्खमाक्षिकैः ससिन्धुकासीसरसाञ्जनैः क्रियाः

samāgadho mākṣikasaindhavāḍhyaḥ sajāṅgalaḥ syāt puṭapāka eva ca manaḥśilātr! yūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिते च कासीसरसाञ्जने तथा वदन्ति पथ्ये गुडनागरैर्युते यदञ्जनं वा बहुशो निषेचितं समूत्रवर्गे त्रिफलोदके शृते

hite ca kāsīsarasāñjane tathā vadanti pathye guḍanāgarairyute yadañjanaṃ vā bahuśo niṣecitaṃ samūtravarge triphalodake śṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशाचरास्थिस्थितमेतदञ्जनं क्षिपेच्च मासं सलिलेऽस्थिरे पुनः मेषस्य पुष्पैर्मधुकेन संयुतं तदञ्जनं सर्वकृते प्रयोजयेत्

niśācarāsthisthitametadañjanaṃ kṣipecca māsaṃ salile'sthire punaḥ meṣasya puṣpairmadhukena saṃyutaṃ tadañjanaṃ sarvakṛte prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाश्च सर्वाः क्षतजोद्भवे हितः क्रमः परिम्लायिनि चापि पित्तहृत् क्रमो हितः स्यन्दहरः प्रयोजितः समीक्ष्य दोषेषु यथास्वमेव च

kriyāśca sarvāḥ kṣatajodbhave hitaḥ kramaḥ parimlāyini cāpi pittahṛt kramo hitaḥ syandaharaḥ prayojitaḥ samīkṣya doṣeṣu yathāsvameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषोदये नैव च विप्लुतिंगते द्र व्याणि नस्यादिषु योजयेद्बुधः पुनश्च कल्पेऽञ्जनविस्तरः शुभः प्रवक्ष्यतेऽन्यस्तमपीह योजयेत्

doṣodaye naiva ca viplutiṃgate dra vyāṇi nasyādiṣu yojayedbudhaḥ punaśca kalpe'ñjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate'nyastamapīha yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घृतं पुराणं त्रिफलां शतावरीं पटोलमुद्गामलकं यवानपि निषेवमाणस्य नरस्य यत्नतो भयं सुघोरात्तिमिरान्न विद्यते

ghṛtaṃ purāṇaṃ triphalāṃ śatāvarīṃ paṭolamudgāmalakaṃ yavānapi niṣevamāṇasya narasya yatnato bhayaṃ sughorāttimirānna vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतावरीपायस एव केवलस्तथा कृतो वाऽमलकेषु पायसः प्रभूतसर्पिस्त्रिफलोदकोत्तरो यवौदनो वा तिमिरं व्यपोहति

śatāvarīpāyasa eva kevalastathā kṛto vā'malakeṣu pāyasaḥ prabhūtasarpistriphalodakottaro yavaudano vā timiraṃ vyapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवन्तिशाकं सुनिषण्णकं च सतण्डुलीयं वरवास्तुकं च चिल्ली तथा मूलकपोतिका च दृष्टेर्हितं शाकुनजाङ्गलं च

jīvantiśākaṃ suniṣaṇṇakaṃ ca sataṇḍulīyaṃ varavāstukaṃ ca cillī tathā mūlakapotikā ca dṛṣṭerhitaṃ śākunajāṅgalaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पटोलकर्कोटककारवेल्लवार्ताकुतर्कारिकरीरजानि शाकानि शिग्र्वार्तगलानि चैव हितानि दृष्टेर्घृतसाधितानि

paṭolakarkoṭakakāravellavārtākutarkārikarīrajāni śākāni śigrvārtagalāni caiva hitāni dṛṣṭerghṛtasādhitāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवर्जयेत्सिरामोक्षं तिमिरे रागमागते यन्त्रेणोत्पीडितो दोषो निहन्यादाशु दर्शनम्

vivarjayetsirāmokṣaṃ timire rāgamāgate yantreṇotpīḍito doṣo nihanyādāśu darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरागि तिमिरं साध्यमाद्यं पटलमाश्रितम् कृच्छ्रं द्वितीये रागि स्यात्तृतीये याप्यमुच्यते

arāgi timiraṃ sādhyamādyaṃ paṭalamāśritam kṛcchraṃ dvitīye rāgi syāttṛtīye yāpyamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागप्राप्तेष्वपि हितास्तिमिरेषु तथा क्रियाः यापनार्थं यथोद्दिष्टाः सेव्याश्चापि जलौकसः

rāgaprāpteṣvapi hitāstimireṣu tathā kriyāḥ yāpanārthaṃ yathoddiṣṭāḥ sevyāścāpi jalaukasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लैष्मिके लिङ्गनाशे तु कर्म वक्ष्यामि सिद्धये न चेदर्धेन्दुघर्माम्बुबिन्दुमुक्ताकृतिः स्थिरः

ślaiṣmike liṅganāśe tu karma vakṣyāmi siddhaye na cedardhendugharmāmbubindumuktākṛtiḥ sthiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषमो वा तनुर्मध्ये राजिमान् वा बहुप्रभः दृष्टिस्थो लक्ष्यते दोषः सरुजो वा सलोहितः

viṣamo vā tanurmadhye rājimān vā bahuprabhaḥ dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धस्विन्नस्य तस्याथ काले नात्युष्णशीतले यन्त्रितस्योपविष्टस्य स्वां नासां पश्यतः समम्

snigdhasvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale yantritasyopaviṣṭasya svāṃ nāsāṃ paśyataḥ samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मतिमान् शुक्लभागौ द्वौ कृष्णान्मुक्त्वा ह्यपाङ्गतः उन्मील्य नयने सम्यक् सिराजालविवर्जिते

matimān śuklabhāgau dvau kṛṣṇānmuktvā hyapāṅgataḥ unmīlya nayane samyak sirājālavivarjite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाधो नोर्ध्वं न पार्श्वाभ्यां छिद्रे दैवकृते ततः शलाकया प्रयत्नेन विश्वस्तं यववक्रया

nādho nordhvaṃ na pārśvābhyāṃ chidre daivakṛte tataḥ śalākayā prayatnena viśvastaṃ yavavakrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यप्रदेशिन्यङ्गुष्ठस्थिरहस्तगृहीतया दक्षिणेन भिषक् सव्यं विध्येत् सव्येन चेतरत्

madhyapradeśinyaṅguṣṭhasthirahastagṛhītayā dakṣiṇena bhiṣak savyaṃ vidhyet savyena cetarat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वारिबिन्द्वागमः सम्यग् भवेच्छब्दस्तथा व्यधे संसिच्य विद्धमात्रं तु योषित्स्तन्येन कोविदः

vāribindvāgamaḥ samyag bhavecchabdastathā vyadhe saṃsicya viddhamātraṃ tu yoṣitstanyena kovidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिरे दोषे चले वाऽपि स्वेदयेदक्षि बाह्यतः सम्यक् शलाकां संस्थाप्य भङ्गैरनिलनाशनैः

sthire doṣe cale vā'pi svedayedakṣi bāhyataḥ samyak śalākāṃ saṃsthāpya bhaṅgairanilanāśanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शलाकाग्रेण तु ततो निर्लिखेद्दृष्टिमण्डलम् विध्यतो योऽन्यपार्श्वेऽक्ष्णस्तं रुद्ध्वा नासिकापुटम्

śalākāgreṇa tu tato nirlikheddṛṣṭimaṇḍalam vidhyato yo'nyapārśve'kṣṇastaṃ ruddhvā nāsikāpuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्छिङ्घनेन हर्तव्यो दृष्टिमण्डलगः कफः निरभ्र इव घर्मांशुर्यदा दृष्टिः प्रकाशते

ucchiṅghanena hartavyo dṛṣṭimaṇḍalagaḥ kaphaḥ nirabhra iva gharmāṃśuryadā dṛṣṭiḥ prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाऽसौ लिखिता सम्यग् ज्ञेया या चापि निर्व्यथा इ!एवं त्वशक्ये निर्हर्तुं दोषे प्रत्यागतेऽपि वा

tadā'sau likhitā samyag jñeyā yā cāpi nirvyathā i!evaṃ tvaśakye nirhartuṃ doṣe pratyāgate'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहाद्यैरुपपन्नस्य व्यधो भूयो विधीयते ततो दृष्टेषु रूपेषु शलाकामाहरेच्छनैः

snehādyairupapannasya vyadho bhūyo vidhīyate tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākāmāharecchanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घृतेनाभ्यज्य नयनं वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् ततो गृहे निराबाधे शयीतोत्तान एव च

ghṛtenābhyajya nayanaṃ vastrapaṭṭena veṣṭayet tato gṛhe nirābādhe śayītottāna eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्गारकासक्षवथुष्ठीवनोत्कम्पनानि च तत्कालं नाचरेदूर्ध्वं यन्त्रणा स्नेहपीतवत्

udgārakāsakṣavathuṣṭhīvanotkampanāni ca tatkālaṃ nācaredūrdhvaṃ yantraṇā snehapītavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्र्! यहात् त्र्! यहाच्च धावेत कषायैरनिलापहैः वायोर्भयात् त्र्! यहादूर्ध्वं स्वेदयेदक्षि पूर्ववत्

tr! yahāt tr! yahācca dhāveta kaṣāyairanilāpahaiḥ vāyorbhayāt tr! yahādūrdhvaṃ svedayedakṣi pūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशाहमेवं संयम्य हितं दृष्टिप्रसादनम् पश्चात्कर्म च सेवेत लघ्वन्नं चापि मात्रया

daśāhamevaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanam paścātkarma ca seveta laghvannaṃ cāpi mātrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिराव्यधविधौ पूर्वं नरा ये च विवर्जिताः न तेषां नीलिकां विध्येदन्यत्राभिहिताद्भिषक्

sirāvyadhavidhau pūrvaṃ narā ye ca vivarjitāḥ na teṣāṃ nīlikāṃ vidhyedanyatrābhihitādbhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्यते शोणितेनाक्षि सिरावेधाद्विसर्पता तत्र स्त्रीस्तन्ययष्ट्याह्वपक्वं सेके हितं घृतम्

pūryate śoṇitenākṣi sirāvedhādvisarpatā tatra strīstanyayaṣṭyāhvapakvaṃ seke hitaṃ ghṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपाङ्गासन्नविद्धे तु शोफशूलाश्रुरक्तताः तत्रोपनाहं भ्रूमध्ये कुर्याच्चोष्णाज्यसेचनम्

apāṅgāsannaviddhe tu śophaśūlāśruraktatāḥ tatropanāhaṃ bhrūmadhye kuryāccoṣṇājyasecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यधेनासन्नकृष्णेन रागः कृष्णं च पीड्यते तत्राधःशोधनं सेकः सर्पिषा रक्तमोक्षणम्

vyadhenāsannakṛṣṇena rāgaḥ kṛṣṇaṃ ca pīḍyate tatrādhaḥśodhanaṃ sekaḥ sarpiṣā raktamokṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाप्युपरि विद्धे तु कष्टा रुक् संप्रवर्तते तत्र कोष्णेन हविषा परिषेकः प्रशस्यते

athāpyupari viddhe tu kaṣṭā ruk saṃpravartate tatra koṣṇena haviṣā pariṣekaḥ praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूलाश्रुरागास्त्वत्यर्थमधोवेधेन पिच्छिलः शलाकामनु चास्रावस्तत्र पूर्वचिकित्सितम्

śūlāśrurāgāstvatyarthamadhovedhena picchilaḥ śalākāmanu cāsrāvastatra pūrvacikitsitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागाश्रुवेदनास्तम्भहर्षाश्चातिविघट्टिते स्नेहस्वेदौ हितौ तत्र हितं चाप्यनुवासनम्

rāgāśruvedanāstambhaharṣāścātivighaṭṭite snehasvedau hitau tatra hitaṃ cāpyanuvāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषस्त्वधोऽपकृष्टोऽपि तरुणः पुनरूर्ध्वगः कुर्याच्छुक्लारुणं नेत्रं तीव्ररुङ्नष्टदर्शनम्

doṣastvadho'pakṛṣṭo'pi taruṇaḥ punarūrdhvagaḥ kuryācchuklāruṇaṃ netraṃ tīvraruṅnaṣṭadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरैस्तत्र सिद्धेन घृतेनाक्ष्णः प्रसेचनम् शिरोबस्तिं च तेनैव दद्यान्मांसैश्च भोजनम्

madhuraistatra siddhena ghṛtenākṣṇaḥ prasecanam śirobastiṃ ca tenaiva dadyānmāṃsaiśca bhojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषस्तु संजातबलो घनः संपूर्णमण्डलः प्राप्य नश्येच्छलाकाग्रं तन्वभ्रमिव मारुतम्

doṣastu saṃjātabalo ghanaḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ prāpya naśyecchalākāgraṃ tanvabhramiva mārutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्धाभिघातव्यायामव्यवायवमिमूर्च्छनैः दोषः प्रत्येति कोपाच्च विद्धोऽतितरुणश्च यः

mūrdhābhighātavyāyāmavyavāyavamimūrcchanaiḥ doṣaḥ pratyeti kopācca viddho'titaruṇaśca yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शलाका कर्कशा शूलं खरा दोषपरिप्लुतिम् व्रणं विशालं स्थूलाग्रा तीक्ष्णा हिंस्यादनेकधा

śalākā karkaśā śūlaṃ kharā doṣapariplutim vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrā tīkṣṇā hiṃsyādanekadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलास्रावं तु विषमा क्रियासङ्गमथास्थिरा करोति वर्जिता दोषैस्तस्मादेभिर्हिता भवेत्

jalāsrāvaṃ tu viṣamā kriyāsaṅgamathāsthirā karoti varjitā doṣaistasmādebhirhitā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टाङ्गुलायता मध्ये सूत्रेण परिवेष्टिता अङ्गुष्ठपर्वसमिता वक्त्रयोर्मुकुलाकृतिः

aṣṭāṅgulāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitā aṅguṣṭhaparvasamitā vaktrayormukulākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम्रायसी शातकुम्भी शलाका स्यादनिन्दिता रागः शोफोऽबुदं चोषो बुद्बुदं शूकराक्षिता

tāmrāyasī śātakumbhī śalākā syādaninditā rāgaḥ śopho'budaṃ coṣo budbudaṃ śūkarākṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिमन्थादयश्चान्ये रोगाः स्युर्व्यधदोषजाः अहिताचारतो वाऽपि यथास्वं तानुपाचरेत्

adhimanthādayaścānye rogāḥ syurvyadhadoṣajāḥ ahitācārato vā'pi yathāsvaṃ tānupācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुजायामक्षिरागे वा योगान् भूयो निबोध मे गैरिकं सारिवा दूर्वा यवपिष्टं घृतं पयः

rujāyāmakṣirāge vā yogān bhūyo nibodha me gairikaṃ sārivā dūrvā yavapiṣṭaṃ ghṛtaṃ payaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखालेपः प्रयोज्योऽय वेदनारागशान्तये मृदुभृष्टैस्तिलैर्वाऽपि सिद्धार्थकसमायुतैः

sukhālepaḥ prayojyo'ya vedanārāgaśāntaye mṛdubhṛṣṭaistilairvā'pi siddhārthakasamāyutaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातुलुङ्गरसोपेतैः सुखालेपस्तदर्थकृत् पयस्यासारिवापत्रमञ्जिष्ठामधुकैरपि

mātuluṅgarasopetaiḥ sukhālepastadarthakṛt payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhukairapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजाक्षीरान्वितैर्लेपः सुखोष्णः पथ्य उच्यते दारुपद्मकशुण्ठीभिरेवमेव कृतोऽपि वा

ajākṣīrānvitairlepaḥ sukhoṣṇaḥ pathya ucyate dārupadmakaśuṇṭhībhirevameva kṛto'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रा क्षामधुककुष्ठैर्वा तद्वत् सैन्धवसंयुतैः रोध्रसैन्धवमृद्वीकामधुकैर्वाऽप्यजापयः

drā kṣāmadhukakuṣṭhairvā tadvat saindhavasaṃyutaiḥ rodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukairvā'pyajāpayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृतं सेके प्रयोक्तव्यं रुजारागनिवारणम् मधुकोत्पलकुष्ठैर्वा द्रा क्षालाक्षासितायुतैः ससैन्धवैः शृतं क्षीरं रुजारागनिबर्हणम्

śṛtaṃ seke prayoktavyaṃ rujārāganivāraṇam madhukotpalakuṣṭhairvā drā kṣālākṣāsitāyutaiḥ sasaindhavaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ rujārāganibarhaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतावरीपृथक्पर्णीमुस्तामलकपद्मकैः साजक्षीरैः शृतं सर्पिर्दाहशूलनिबर्हणम्

śatāvarīpṛthakparṇīmustāmalakapadmakaiḥ sājakṣīraiḥ śṛtaṃ sarpirdāhaśūlanibarhaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातघ्नसिद्धे पयसि सिद्धं सर्पिश्चतुर्गुणे काकोल्यादिप्रतीवापं तद्युञ्ज्यात् सर्वकर्मसु

vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ sarpiścaturguṇe kākolyādipratīvāpaṃ tadyuñjyāt sarvakarmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाम्यत्येवं न चेच्छूलं स्निग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत् ततः सिरां दहेद्वाऽपि मतिमान् कीर्तितं यथा

śāmyatyevaṃ na cecchūlaṃ snigdhasvinnasya mokṣayet tataḥ sirāṃ dahedvā'pi matimān kīrtitaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टेरतः प्रसादार्थमञ्जने शृणु मे शुभे मेषशृङ्गस्य पुष्पाणि शिरीषधवयोरपि

dṛṣṭerataḥ prasādārthamañjane śṛṇu me śubhe meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi śirīṣadhavayorapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुमनायाश्च पुष्पाणि मुक्ता वैदूर्यमेव च अजाक्षीरेण संपिष्य ताम्रे सप्ताहमावपेत्

sumanāyāśca puṣpāṇi muktā vaidūryameva ca ajākṣīreṇa saṃpiṣya tāmre saptāhamāvapet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविधाय च तद्वर्तीर्योजयेच्चाञ्जने भिषक् स्रोतोजं विद्रुमं फेनं सागरस्य मनःशिलाम्

pravidhāya ca tadvartīryojayeccāñjane bhiṣak srotojaṃ vidrumaṃ phenaṃ sāgarasya manaḥśilām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरिचानि च तद्वर्तीः कारयेच्चापि पूर्ववत् दृष्टिस्थैर्यार्थमेतत्तु विदध्यादञ्जने हितम्

maricāni ca tadvartīḥ kārayeccāpi pūrvavat dṛṣṭisthairyārthametattu vidadhyādañjane hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयो वक्ष्यामि मुख्यानि विस्तरेणाञ्जनानि च कल्पे नानाप्रकाराणि तान्यपीह प्रयोजयेत्

bhūyo vakṣyāmi mukhyāni vistareṇāñjanāni ca kalpe nānāprakārāṇi tānyapīha prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.