Suśruta-saṃhitā 6.24

अथातः प्रतिश्यायप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारीप्रसङ्गः शिरसोऽभितापो धूमो रजः शीतमतिप्रतापः संधारणं मूत्रपुरीषयोश्च सद्यः प्रतिश्यायनिदानमुक्तम्

nārīprasaṅgaḥ śiraso'bhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ saṃdhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् प्रकोप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैर्नृणां प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि

cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोगुरुत्वं क्षवथोः प्रवर्तनं तथाऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता उपद्र वाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः

śirogurutvaṃ kṣavathoḥ pravartanaṃ tathā'ṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā upadra vāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रवर्तिनी गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा

ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvapravartinī galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरोपघातश्च भवेत् प्रतिश्यायेऽनिलात्मके उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके

svaropaghātaśca bhavet pratiśyāye'nilātmake uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवेत्तृष्णानिइ!भिपिई!डितः सधूमं सहसा वह्निं वमतीव च मानवः

kṛśo'tipāṇḍuḥ santapto bhavettṛṣṇānii!bhipiī!ḍitaḥ sadhūmaṃ sahasā vahniṃ vamatīva ca mānavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफः कफकृते घ्राणाच्छुक्लः शीतः स्रवेन्मुहुः शुक्लावभासः शूनाक्षो भवेद्गुरुशिरोमुखः

kaphaḥ kaphakṛte ghrāṇācchuklaḥ śītaḥ sravenmuhuḥ śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśiromukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोगलौष्ठतालूनां कण्डूयनमतीव च भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो योऽकस्माद्विनिवर्तते

śirogalauṣṭhatālūnāṃ kaṇḍūyanamatīva ca bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo'kasmādvinivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संपक्वो वाऽप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः लिङ्गानि चैव सर्वेषां पीनसानां च सर्वजे

saṃpakvo vā'pyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तास्रावः प्रवर्तते ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः

raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravartate tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्गन्धोच्छ्वासवदनस्तथा गन्धान्न वेत्ति च मूर्च्छन्ति चात्र कृमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः

durgandhocchvāsavadanastathā gandhānna vetti ca mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathā'ṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृमिमूर्धविकारेण समानं चास्य लक्षणम् प्रक्लिद्यति पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति

kṛmimūrdhavikāreṇa samānaṃ cāsya lakṣaṇam praklidyati punarnāsā punaśca pariśuṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहुरानह्यते चापि मुहुर्विव्रियते तथा निःश्वासोच्छ्वासदौर्गन्ध्यं तथा गन्धान्न वेत्ति च

muhurānahyate cāpi muhurvivriyate tathā niḥśvāsocchvāsadaurgandhyaṃ tathā gandhānna vetti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः

evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालेन रोगजनना जायन्ते दुष्टपीनसाः बाघिर्यमान्ध्यमघ्राणं घोरांश्च नयनामयान् कासाग्निसादशोफांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः

kālena rogajananā jāyante duṣṭapīnasāḥ bāghiryamāndhyamaghrāṇaṃ ghorāṃśca nayanāmayān kāsāgnisādaśophāṃśca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवं प्रतिश्यायमपास्य सर्वमुपाचरेत् सर्पिष एव पानैः स्वेदैर्विचित्रैर्वमनैश्च युक्तैः कालोपपन्नैरवपीडनैश्च

navaṃ pratiśyāyamapāsya sarvamupācaret sarpiṣa eva pānaiḥ svedairvicitrairvamanaiśca yuktaiḥ kālopapannairavapīḍanaiśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपच्यमानस्य हि पाचनार्थं स्वेदो हितोऽम्लैरहिमं च भोज्यम् निषेव्यमाणं पयसाऽद्र कं वा संपाचयेदिक्षुविकारयोगैः

apacyamānasya hi pācanārthaṃ svedo hito'mlairahimaṃ ca bhojyam niṣevyamāṇaṃ payasā'dra kaṃ vā saṃpācayedikṣuvikārayogaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वं घनं चाप्यवलम्बमानं शिरोविरेकैरपकर्षयेत्तम् विरेचनास्थापनधूमपानैरवेक्ष्य दोषान् कवलग्रहैश्च

pakvaṃ ghanaṃ cāpyavalambamānaṃ śirovirekairapakarṣayettam virecanāsthāpanadhūmapānairavekṣya doṣān kavalagrahaiśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवातशय्यासनचेष्टनानि मूर्ध्नो गुरूष्णं च तथैव वासः तीक्ष्णा विरेकाः शिरसः सधूमा रूक्षं यवान्नं विजया च सेव्या

nivātaśayyāsanaceṣṭanāni mūrdhno gurūṣṇaṃ ca tathaiva vāsaḥ tīkṣṇā virekāḥ śirasaḥ sadhūmā rūkṣaṃ yavānnaṃ vijayā ca sevyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीताम्बुयोषिच्छिशिरावगाहचिन्तातिरूक्षाशनवेगरोधान् शोकं च मद्यानि नवानि चैव विवर्जयेत् पीनसरोगजुष्टः

śītāmbuyoṣicchiśirāvagāhacintātirūkṣāśanavegarodhān śokaṃ ca madyāni navāni caiva vivarjayet pīnasarogajuṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छर्द्यङ्गसादज्वरगौरवार्तमरोचकारत्यतिसारयुक्तम् विलङ्घनैः पाचनदीपनीयैरुपाचरेत् पीनसिनं यथावत्

chardyaṅgasādajvaragauravārtamarocakāratyatisārayuktam vilaṅghanaiḥ pācanadīpanīyairupācaret pīnasinaṃ yathāvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुद्र वैर्वातकफोपसृष्टं प्रच्छर्दयेत् पीनसिनं वयःस्थम् उपद्र वाश्चापि यथोपदेशं स्वैर्भेषजैर्भोजनसंविधानैः जयेद्विदित्वा मृदुतां गतेषु प्राग्लक्षणेषूक्तमथादिशेच्च

bahudra vairvātakaphopasṛṣṭaṃ pracchardayet pīnasinaṃ vayaḥstham upadra vāścāpi yathopadeśaṃ svairbheṣajairbhojanasaṃvidhānaiḥ jayedviditvā mṛdutāṃ gateṣu prāglakṣaṇeṣūktamathādiśecca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातिके तु प्रतिश्याये पिबेत् सर्पिर्यथाक्रमम् पञ्चभिर्लवणैः सिद्धं प्रथमेन गणेन च

vātike tu pratiśyāye pibet sarpiryathākramam pañcabhirlavaṇaiḥ siddhaṃ prathamena gaṇena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्यादिषु विधिं कृत्स्नमवेक्षेतार्दितेरितम् पित्तरक्तोत्थयोः पेयं सर्पिर्मधुरकैः शृतम्

nasyādiṣu vidhiṃ kṛtsnamavekṣetārditeritam pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिषेकान् प्रदेहांश्च कुर्यादपि च शीतलान् श्रीसर्जरसपत्तङ्गप्रियङ्गुमधुशर्कराः

pariṣekān pradehāṃśca kuryādapi ca śītalān śrīsarjarasapattaṅgapriyaṅgumadhuśarkarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रा क्षामधूलिकागोजीश्रीपर्णीमधुकैस्तथा युज्यन्ते कवलाश्चात्र विरेको मधुरैरपि

drā kṣāmadhūlikāgojīśrīparṇīmadhukaistathā yujyante kavalāścātra vireko madhurairapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धवत्वक्त्रिफलाश्यामातिल्वकैर्मधुकेन च श्रीपर्णीरजनीमिश्रैः क्षीरे दशगुणे पचेत्

dhavatvaktriphalāśyāmātilvakairmadhukena ca śrīparṇīrajanīmiśraiḥ kṣīre daśaguṇe pacet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलं कालोपपन्नं तन्नस्यं स्यादनयोर्हितम् कफजे सर्पिषा स्निग्धं तिलमाषविपक्वया

tailaṃ kālopapannaṃ tannasyaṃ syādanayorhitam kaphaje sarpiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवाग्वा वामयेद्वान्तः कफघ्नं क्रममाचरेत् उभे बले बृहत्यौ च विडङ्गं सत्रिकण्टकम्

yavāgvā vāmayedvāntaḥ kaphaghnaṃ kramamācaret ubhe bale bṛhatyau ca viḍaṅgaṃ satrikaṇṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेतामूलं सदाभद्रा ं! वर्षाभूं चात्र संहरेत् तैलमेभिर्विपक्वं तु नस्यमस्योपकल्पयेत्

śvetāmūlaṃ sadābhadrā ṃ! varṣābhūṃ cātra saṃharet tailamebhirvipakvaṃ tu nasyamasyopakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरलाकिणिहीदारुनिकुम्भेङ्गुदिभिः कृताः वर्तयश्चोपयोज्याः स्युर्धूमपाने यथाविधि

saralākiṇihīdārunikumbheṅgudibhiḥ kṛtāḥ vartayaścopayojyāḥ syurdhūmapāne yathāvidhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पींषि कटुतिक्तानि तीक्ष्णधूमाः कटूनि च भेषजान्युपयुक्तानि हन्युः सर्वप्रकोपजम्

sarpīṃṣi kaṭutiktāni tīkṣṇadhūmāḥ kaṭūni ca bheṣajānyupayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसाञ्जने सातिविषे मुस्तायां भद्र दारुणि तैलं विपक्वं नस्यार्थे विदध्याच्चात्र बुद्धिमान्

rasāñjane sātiviṣe mustāyāṃ bhadra dāruṇi tailaṃ vipakvaṃ nasyārthe vidadhyāccātra buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुस्ता तेजोवती पाठा कट्फलं कटुका वचा सर्षपाः पिप्पलीमूलं पिप्पल्यः सैन्धवाग्निकौ

mustā tejovatī pāṭhā kaṭphalaṃ kaṭukā vacā sarṣapāḥ pippalīmūlaṃ pippalyaḥ saindhavāgnikau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुत्थं करञ्जबीजं च लवणं भद्र दारु च एतैः कृतं कषायं तु कवले संप्रयोजयेत्

tutthaṃ karañjabījaṃ ca lavaṇaṃ bhadra dāru ca etaiḥ kṛtaṃ kaṣāyaṃ tu kavale saṃprayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितं मूर्धविरेके च तैलमेभिर्विपाचितम् क्षीरमर्धजले क्वाथ्यं जङ्गलैर्मृगपक्षिभिः

hitaṃ mūrdhavireke ca tailamebhirvipācitam kṣīramardhajale kvāthyaṃ jaṅgalairmṛgapakṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्पैर्विमिश्रं जलजैर्वातघ्नैरौषधैरपि हिमे क्षीरावशिष्टेऽस्मिन् घृतमुत्पाद्य यत्नतः

puṣpairvimiśraṃ jalajairvātaghnairauṣadhairapi hime kṣīrāvaśiṣṭe'smin ghṛtamutpādya yatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वगन्धसितानन्तामधुकं चन्दनं तथा आवाप्य विपचेद्भूयो दशक्षीरं तु तद्घृतम्

sarvagandhasitānantāmadhukaṃ candanaṃ tathā āvāpya vipacedbhūyo daśakṣīraṃ tu tadghṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्ये प्रयुक्तमुद्रि क्तान् प्रतिश्यायाम् व्यपोहति यथास्वं दोषशमनैस्तैलं कुर्याच्च यत्नतः

nasye prayuktamudri ktān pratiśyāyām vyapohati yathāsvaṃ doṣaśamanaistailaṃ kuryācca yatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समूत्रपित्ताश्चोद्दिष्टाः क्रियाः कृमिषु योजयेत् यापनार्थं कृमिघ्नानि भेषजानि च बुद्धिमान्

samūtrapittāścoddiṣṭāḥ kriyāḥ kṛmiṣu yojayet yāpanārthaṃ kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.