Suśruta-saṃhitā 6.26

अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातव्याधिविधिः कार्यः शिरोरोगेऽनिलात्मके पयोनुपानं सेवेत घृतं तैलमथापि वा

vātavyādhividhiḥ kāryaḥ śiroroge'nilātmake payonupānaṃ seveta ghṛtaṃ tailamathāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुद्गान् कुलत्थान्माषांश्च खादेच्च निशि केवलान् कटूष्णांश्च ससर्पिष्कानुष्णं चानु पयः पिबेत्

mudgān kulatthānmāṣāṃśca khādecca niśi kevalān kaṭūṣṇāṃśca sasarpiṣkānuṣṇaṃ cānu payaḥ pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिबेद्वा पयसा तैलं तत्कल्कं वाऽपि मानवः वातघ्नसिद्धैः क्षीरैश्च सुखोष्णैः सेकमाचरेत्

pibedvā payasā tailaṃ tatkalkaṃ vā'pi mānavaḥ vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiśca sukhoṣṇaiḥ sekamācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्सिद्धैः पायसैर्वाऽपि सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः स्विन्नैर्वा मत्स्यपिशितैः कृशरैर्वा ससैन्धवैः

tatsiddhaiḥ pāyasairvā'pi sukhoṣṇairlepayecchiraḥ svinnairvā matsyapiśitaiḥ kṛśarairvā sasaindhavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्दनोत्पलकुष्ठैर्वा सुश्लक्ष्णैर्मगधायुतैः स्निग्धस्य तैलं नस्यं स्यात् कुलीररससाधितम्

candanotpalakuṣṭhairvā suślakṣṇairmagadhāyutaiḥ snigdhasya tailaṃ nasyaṃ syāt kulīrarasasādhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरुणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरमर्धोदकं पचेत् क्षीरशेषं च तन्मथ्यं शीतं सारमुपाहरेत्

varuṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīramardhodakaṃ pacet kṣīraśeṣaṃ ca tanmathyaṃ śītaṃ sāramupāharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मधुरकैः सिद्धं नस्ये तत् पूजितं हविः तस्मिन् विपक्वे क्षीरे तु पेयं सर्पिः सशर्करम्

tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasye tat pūjitaṃ haviḥ tasmin vipakve kṣīre tu peyaṃ sarpiḥ saśarkaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूमं चास्य यथाकालं स्नैहिकं योजयेद्भिषक् पानाभ्यञ्जननस्येषु बस्तिकर्मणि सेचने

dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snaihikaṃ yojayedbhiṣak pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदध्यात्त्रैवृतं धीमान् बलातैलमथापि वा भोजयेच्च रसैः स्निग्धैः पयोभिर्वा सुसंस्कृतैः

vidadhyāttraivṛtaṃ dhīmān balātailamathāpi vā bhojayecca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhirvā susaṃskṛtaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तरक्तसमुत्थानौ शिरोरोगौ निवारयेत् शिरोलेपैः ससर्पिष्कैः परिषेकैश्च शीतलैः

pittaraktasamutthānau śirorogau nivārayet śirolepaiḥ sasarpiṣkaiḥ pariṣekaiśca śītalaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरेक्षुरसधान्याम्लमस्तुक्षौद्र सिताजलैः नलवञ्जुलकह्लारचन्दनोत्पलपद्मकैः

kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudra sitājalaiḥ nalavañjulakahlāracandanotpalapadmakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वंशशैवलयष्ट्याह्वमुस्ताम्भोरुहसंयुतैः शिरःप्रलेपैः सघृतैर्वैसर्पैश्च तथाविधैः

vaṃśaśaivalayaṣṭyāhvamustāmbhoruhasaṃyutaiḥ śiraḥpralepaiḥ saghṛtairvaisarpaiśca tathāvidhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरैश्च मुखालेपैर्नस्यकर्मभिरेव च आस्थापनैर्विरेकैश्च पथ्यैश्च स्नेहबस्तिभिः

madhuraiśca mukhālepairnasyakarmabhireva ca āsthāpanairvirekaiśca pathyaiśca snehabastibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरसर्पिर्हितं नस्यं वसा वा जाङ्गला शुभा उत्पलादिविपक्वेन क्षीरेणास्थापनं हितम्

kṣīrasarpirhitaṃ nasyaṃ vasā vā jāṅgalā śubhā utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोजनं जाङ्गलरसैः सर्पिषा चानुवासनम् मधुरैः क्षीरसर्पिस्तु स्नेहने च सशर्करम्

bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā cānuvāsanam madhuraiḥ kṣīrasarpistu snehane ca saśarkaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तरक्तघ्नमुद्दिष्टं यच्चान्यदपि तद्धितम् कफोत्थितं शिरोरोगं जयेत् कफनिवारणैः

pittaraktaghnamuddiṣṭaṃ yaccānyadapi taddhitam kaphotthitaṃ śirorogaṃ jayet kaphanivāraṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोविरेकैर्वमनैस्तीक्ष्णैर्गण्डूषधारणैः अच्छं च पाययेत्सर्पिः स्वेदयेच्चाप्यभीक्ष्णशः

śirovirekairvamanaistīkṣṇairgaṇḍūṣadhāraṇaiḥ acchaṃ ca pāyayetsarpiḥ svedayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरो मधूकसारेण स्निग्धं चापि विरेचयेत् इङ्गुदस्य त्वचा वाऽपि मेषशृङ्गस्य वा भिषक्

śiro madhūkasāreṇa snigdhaṃ cāpi virecayet iṅgudasya tvacā vā'pi meṣaśṛṅgasya vā bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभ्यामेव कृतां वर्तिं धूमपाने प्रयोजयेत् घ्रेयं कट्फलचूर्णं च कवलाश्च कफापहाः

ābhyāmeva kṛtāṃ vartiṃ dhūmapāne prayojayet ghreyaṃ kaṭphalacūrṇaṃ ca kavalāśca kaphāpahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरलाकुष्ठशार्ङ्गेष्टादेवकाष्ठैः सरोहिषः क्षारपिष्टैः सलवणैः सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः

saralākuṣṭhaśārṅgeṣṭādevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaḥ kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairlepayecchiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवषष्टिकयोश्चान्नं व्योषक्षारसमायुतम् पटोलमुद्गकौलत्थैर्मात्रावद्भोजयेद्र सैः

yavaṣaṣṭikayoścānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutam paṭolamudgakaulatthairmātrāvadbhojayedra saiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोरोगे त्रिदोषोत्थे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः सर्पिःपानं विशेषेण पुराणं वा दिशन्ति हि

śiroroge tridoṣotthe tridoṣaghno vidhirhitaḥ sarpiḥpānaṃ viśeṣeṇa purāṇaṃ vā diśanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षयजे क्षयमासाद्य कर्तव्यो बृंहणो विधिः पाने नस्ये च सर्पिः स्याद्वातघ्नमधुरैः शृतम्

kṣayaje kṣayamāsādya kartavyo bṛṃhaṇo vidhiḥ pāne nasye ca sarpiḥ syādvātaghnamadhuraiḥ śṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षयकासापहं चात्र सर्पिः पथ्यतमं विदुः कृमिभिर्भक्ष्यमाणस्य वक्ष्यते शिरसः क्रिया

kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ pathyatamaṃ viduḥ kṛmibhirbhakṣyamāṇasya vakṣyate śirasaḥ kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्ये हि शोणितं दद्यात्तेन मूर्च्छन्ति जन्तवः मत्ताः शोणितगन्धेन समायान्ति यतस्ततः

nasye hi śoṇitaṃ dadyāttena mūrcchanti jantavaḥ mattāḥ śoṇitagandhena samāyānti yatastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां निर्हरणं कार्यं ततो मूर्धविरेचनैः ह्रस्वशिग्रुकबीजैर्वा कांस्यनीलीसमायुतैः

teṣāṃ nirharaṇaṃ kāryaṃ tato mūrdhavirecanaiḥ hrasvaśigrukabījairvā kāṃsyanīlīsamāyutaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृमिघ्नैरवपीडैश्च मूत्रपिष्टैरुपाचरेत् पूतिमत्स्ययुतान् धूमान् कृमिघ्नांश्च प्रयोजयेत्

kṛmighnairavapīḍaiśca mūtrapiṣṭairupācaret pūtimatsyayutān dhūmān kṛmighnāṃśca prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोजनानि कृमिघ्नानि पानानि विविधानि च सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम्

bhojanāni kṛmighnāni pānāni vividhāni ca sūryāvarte vidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोजनं जाङ्गलप्रायं क्षीरान्नविकृतिर्घृतम् तथाऽधभेदके व्याधौ प्राप्तमन्यच्च यद्भवेत्

bhojanaṃ jāṅgalaprāyaṃ kṣīrānnavikṛtirghṛtam tathā'dhabhedake vyādhau prāptamanyacca yadbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरीषमूलकफलैरवपीडोऽनयोर्हितः वंशमूलककर्पूरैरवपीडं प्रयोजयेत्

śirīṣamūlakaphalairavapīḍo'nayorhitaḥ vaṃśamūlakakarpūrairavapīḍaṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवपीडो हितश्चात्र वचामागधिकायुतः मधुकेनावपीडो वा मधुना सह संयुतः

avapīḍo hitaścātra vacāmāgadhikāyutaḥ madhukenāvapīḍo vā madhunā saha saṃyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनःशिलावपीडो वा मधुना चन्दनेन वा तेषामन्ते हितं नस्यं सर्पिर्मधुरसान्वितम्

manaḥśilāvapīḍo vā madhunā candanena vā teṣāmante hitaṃ nasyaṃ sarpirmadhurasānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सारिवोत्पलकुष्ठानि मधुकं चाम्लपेषितम् सर्पिस्तैलयुतो लेपो द्वयोरपि सुखावहः

sārivotpalakuṣṭhāni madhukaṃ cāmlapeṣitam sarpistailayuto lepo dvayorapi sukhāvahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष एव प्रयोक्तव्यः शिरोरोगे कफात्मके अनन्तवाते कर्तव्यः सूर्यावर्तहरो विधिः

eṣa eva prayoktavyaḥ śiroroge kaphātmake anantavāte kartavyaḥ sūryāvartaharo vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिराव्यधश्च कर्तव्योऽनन्तवातप्रशान्तये आहारश्च विधातव्यो वातपित्तविनाशनः

sirāvyadhaśca kartavyo'nantavātapraśāntaye āhāraśca vidhātavyo vātapittavināśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुमस्तकसंयावघृतपूरैश्च भोजनम् क्षीरसर्पिः प्रशंसन्ति नस्ये पाने च शङ्खके

madhumastakasaṃyāvaghṛtapūraiśca bhojanam kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasye pāne ca śaṅkhake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाङ्गलानां रसैः स्निग्धैराहारश्चात्र शस्यते शतावरीं तिलान् कृष्णान् मधुकं नीलमुत्पलम्

jāṅgalānāṃ rasaiḥ snigdhairāhāraścātra śasyate śatāvarīṃ tilān kṛṣṇān madhukaṃ nīlamutpalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूर्वां पुनर्नवां चैव लेपे साध्ववचारयेत् महासुगन्धामथवा पालिन्दीं चाम्लपेषिताम्

dūrvāṃ punarnavāṃ caiva lepe sādhvavacārayet mahāsugandhāmathavā pālindīṃ cāmlapeṣitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतांश्चात्र परीषेकान् प्रदेहांश्च प्रयोजयेत् अवपीडश्च देयोऽत्र सूर्यावर्तनिवारणः

śītāṃścātra parīṣekān pradehāṃśca prayojayet avapīḍaśca deyo'tra sūryāvartanivāraṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृमिक्षयकृतौ हित्वा शिरोरोगेषु बुद्धिमान् मधुतैलसमायुक्तैः शिरांस्यतिविरेचयेत्

kṛmikṣayakṛtau hitvā śirorogeṣu buddhimān madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsyativirecayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चात्सर्षपतैलेन ततो नस्यं प्रयोजयेत् न चेच्छान्तिं व्रजन्त्येवं स्निग्धस्विन्नांस्ततो भिषक्

paścātsarṣapatailena tato nasyaṃ prayojayet na cecchāntiṃ vrajantyevaṃ snigdhasvinnāṃstato bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चादुपाचरेत्सम्यक् सिराणामथ मोक्षणैः षट्सप्ततिर्नेत्ररोगा दशाष्टादश कर्णजाः

paścādupācaretsamyak sirāṇāmatha mokṣaṇaiḥ ṣaṭsaptatirnetrarogā daśāṣṭādaśa karṇajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकत्रिंशद् घ्राणगताः शिरस्येकादशैव तु इति विस्तरतो दृइ!दिष्टिआः! सलक्षणचिकित्सिताः

ekatriṃśad ghrāṇagatāḥ śirasyekādaśaiva tu iti vistarato dṛi!diṣṭiāḥ! salakṣaṇacikitsitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संहितायामभिहिताः सप्तषष्टिर्मुखामयाः एतावन्तो यथास्थूलमुत्तमाङ्गगता गदाः अस्मिञ्छास्त्रे निगदिताः सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः

saṃhitāyāmabhihitāḥ saptaṣaṣṭirmukhāmayāḥ etāvanto yathāsthūlamuttamāṅgagatā gadāḥ asmiñchāstre nigaditāḥ saṅkhyārūpacikitsitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.