Suśruta-saṃhitā 6.3

अथातो वर्त्मगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto vartmagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथग्दोषाः समस्ता वा यदा वर्त्मव्यपाश्रयाः सिरा व्याप्यावतिष्ठन्ते वर्त्मस्वधिकमूर्च्छिताः

pṛthagdoṣāḥ samastā vā yadā vartmavyapāśrayāḥ sirā vyāpyāvatiṣṭhante vartmasvadhikamūrcchitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवर्ध्य मांसं रक्तं च तदा वर्त्मव्यपाश्रयान् विकाराञ्जनयन्त्याशु नामतस्तान्निबोधत

vivardhya māṃsaṃ raktaṃ ca tadā vartmavyapāśrayān vikārāñjanayantyāśu nāmatastānnibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सङ्गिन्यथ कुम्भीका पोथक्यो वर्त्मशर्करा तथाऽशोवर्त्म शुष्कार्शस्तथैवाञ्जननामिका

utsaṅginyatha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarā tathā'śovartma śuṣkārśastathaivāñjananāmikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहलं वर्त्म यच्चापि व्याधिर्वर्त्मावबन्धकः क्लिष्टकर्दमवर्त्माख्यौ श्याववर्त्म तथैव च

bahalaṃ vartma yaccāpi vyādhirvartmāvabandhakaḥ kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रक्लिन्नमपरिक्लिन्नं वर्त्म वातहतं तु यत् अर्बुदं निमिषश्चापि शोणितार्शश्च यत् स्मृतम्

praklinnamapariklinnaṃ vartma vātahataṃ tu yat arbudaṃ nimiṣaścāpi śoṇitārśaśca yat smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लगणो बिशनामा च पक्ष्मकोपस्तथैव च एकविंशतिरित्येते विकारा वर्त्मसंश्रयाः

lagaṇo biśanāmā ca pakṣmakopastathaiva ca ekaviṃśatirityete vikārā vartmasaṃśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नामभिस्ते समुद्दिष्टा लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे अभ्यन्तरमुखी बाह्योत्सङ्गेऽधो वर्त्मनश्च या

nāmabhiste samuddiṣṭā lakṣaṇaistān pracakṣmahe abhyantaramukhī bāhyotsaṅge'dho vartmanaśca yā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञेयोत्सङ्गिनी नाम तद्रू पपिडकाचिता कुम्भीकबीजप्रतिमा पिडका यास्तु वर्त्मजाः

vijñeyotsaṅginī nāma tadrū papiḍakācitā kumbhīkabījapratimā piḍakā yāstu vartmajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आध्मापयन्ति भिन्ना याः कुम्भीकपिडकास्तु ताः स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः पिडकाश्च रुजावत्यः पोथक्य इति संज्ञिताः

ādhmāpayanti bhinnā yāḥ kumbhīkapiḍakāstu tāḥ srāviṇyaḥ kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ piḍakāśca rujāvatyaḥ pothakya iti saṃjñitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिडकाभिः सुसूक्ष्माभिर्घनाभिरभिसंवृता पिडका या खरा स्थूला सा ज्ञेया वर्त्मशर्करा

piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā vartmaśarkarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः सूक्ष्माः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीर्त्यते

ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ sūkṣmāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घोऽङकुरः खरः स्तब्धो दारुणो वर्त्मसंभवः व्याधिरेष समाख्यातः शुष्कार्श इति संज्ञितः

dīrgho'ṅakuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo vartmasaṃbhavaḥ vyādhireṣa samākhyātaḥ śuṣkārśa iti saṃjñitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसंभवा मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साऽञ्जननामिका

dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasaṃbhavā mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sā'ñjananāmikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः सवर्णाभिः समाभिश्च विद्याद्बहलवर्त्म तत्

vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ savarṇābhiḥ samābhiśca vidyādbahalavartma tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्डूमताऽल्पतोदेन वर्त्मशोफेन यो नरः न समं छादयेदक्षि भवेद्बन्धः स वर्त्मनः

kaṇḍūmatā'lpatodena vartmaśophena yo naraḥ na samaṃ chādayedakṣi bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृद्वल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म सममेव च अकस्माच्च भवेद्र क्तं क्लिष्टवर्त्म तदादिशेत्

mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca akasmācca bhavedra ktaṃ kliṣṭavartma tadādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं विदहेच्छोणितं यदा तदा क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः

kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ vidahecchoṇitaṃ yadā tadā klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूनं सवेदनम् दाहकण्डूपरिक्लेदि श्याववर्त्मेति तन्मतम्

yadvartma bāhyato'ntaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam dāhakaṇḍūparikledi śyāvavartmeti tanmatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरुजं बाह्यतः शूनमन्तः क्लिन्नं स्रवत्यपि कण्डूनिस्तोदभूयिष्ठं क्लिन्नवर्त्म तदुच्यते

arujaṃ bāhyataḥ śūnamantaḥ klinnaṃ sravatyapi kaṇḍūnistodabhūyiṣṭhaṃ klinnavartma taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य धौतानि धौतानि संबध्यन्ते पुनः पुनः वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत्

yasya dhautāni dhautāni saṃbadhyante punaḥ punaḥ vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते एतद्वातहतं विद्यात् सरुजं यदि वाऽरुजम्

vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate etadvātahataṃ vidyāt sarujaṃ yadi vā'rujam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् विज्ञेयमर्बुदं पुंसां सरक्तमवलम्बितम्

vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam vijñeyamarbudaṃ puṃsāṃ saraktamavalambitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमेषणीः सिरा वायुः प्रविष्टो वर्त्मसंश्रयाः चालयत्यति वर्त्मानि निमेषः स गदो मतः

nimeṣaṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ cālayatyati vartmāni nimeṣaḥ sa gado mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिन्नाश्छिन्ना विवर्धन्ते वर्त्मस्था मृदवोऽङकुराः दाहकण्डूरुजोपेतास्तेऽश शोणितसंभवाः

chinnāśchinnā vivardhante vartmasthā mṛdavo'ṅakurāḥ dāhakaṇḍūrujopetāste'śa śoṇitasaṃbhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपाकः कठिनः स्थूलो ग्रन्थिर्वर्त्मभवोऽरुजः सकण्डूः पिच्छिलः कोलप्रमाणो लगणस्तु सः

apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo'rujaḥ sakaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo lagaṇastu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूनं यद्वर्त्म बहुभिः सूक्ष्मैश्छिद्रै ः! समन्वितम् बिसमन्तर्जल इव बिसवर्त्मेति तन्मतम्

śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ sūkṣmaiśchidrai ḥ! samanvitam bisamantarjala iva bisavartmeti tanmatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषाः पक्ष्माशयगतास्तीक्ष्णाग्राणि खराणि च निर्वर्तयन्ति पक्ष्माणि तैर्घुष्टं चाक्षि दूयते

doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca nirvartayanti pakṣmāṇi tairghuṣṭaṃ cākṣi dūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्धृतैरुद्धृतैः शान्तिः पक्ष्मभिश्चोपजायते वातातपानलद्वेषी पक्ष्मकोपः स उच्यते

uddhṛtairuddhṛtaiḥ śāntiḥ pakṣmabhiścopajāyate vātātapānaladveṣī pakṣmakopaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.