Suśruta-saṃhitā 6.6

अथातः सर्वगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ sarvagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यन्दास्तु चत्वार इहोपदिष्टास्तावन्त एवेह तथाऽधिमन्थाः शोफान्वितोऽशोफयुतश्च पाकावित्येवमेते दश संप्रदिष्टाः

syandāstu catvāra ihopadiṣṭāstāvanta eveha tathā'dhimanthāḥ śophānvito'śophayutaśca pākāvityevamete daśa saṃpradiṣṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हताधिमन्थोऽनिलपर्ययश्च शुष्काक्षिपाकोऽन्यत एव वातः दृष्टिस्तथाऽम्लाध्युषिता सिराणामुत्पातहर्षावपि सर्वभागाः

hatādhimantho'nilaparyayaśca śuṣkākṣipāko'nyata eva vātaḥ dṛṣṭistathā'mlādhyuṣitā sirāṇāmutpātaharṣāvapi sarvabhāgāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायेण सर्वे नयनामयास्तु भवन्त्यभिष्यन्दनिमित्तमूलाः तस्मादभिष्यन्दमुदीर्यमाणमुपाचरेदाशु हिताय धीमान्

prāyeṇa sarve nayanāmayāstu bhavantyabhiṣyandanimittamūlāḥ tasmādabhiṣyandamudīryamāṇamupācaredāśu hitāya dhīmān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निस्तोदनं स्तम्भनरोमहर्षसङ्घर्षपारुष्यशिरोभितापाः विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति

nistodanaṃ stambhanaromaharṣasaṅgharṣapāruṣyaśirobhitāpāḥ viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाहप्रपाकौ शिशिराभिनन्दा धूमायनं बाष्पसमुच्छ्रयश्च उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति

dāhaprapākau śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ bāṣpasamucchrayaśca uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णाभिनन्दा गुरुताऽक्षिशोफः कण्डूपदेहौ सितताऽतिशैत्यम् स्रावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति

uṣṇābhinandā gurutā'kṣiśophaḥ kaṇḍūpadehau sitatā'tiśaityam srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च राज्यः समन्तादतिलोहिताश्च पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति

tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ samantādatilohitāśca pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर्नराणामक्रियावताम् तावन्तस्त्वधिमन्थाः स्युर्नयने तीव्रवेदनाः

vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पाट्यत इवात्यर्थं नेत्रं निर्मथ्यते तथा शिरसोऽध च तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः

utpāṭyata ivātyarthaṃ netraṃ nirmathyate tathā śiraso'dha ca taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्रमुत्पाट्यत इव मथ्यतेऽरणिवच्च यत् सङ्घर्षतोदनिर्भेदमांससंरब्धमाविलम्

netramutpāṭyata iva mathyate'raṇivacca yat saṅgharṣatodanirbhedamāṃsasaṃrabdhamāvilam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुञ्चनास्फोटनाध्मानवेपथुव्यथनैर्युतम् शिरसोऽध च येन स्यादधिमन्थः स मारुतात्

kuñcanāsphoṭanādhmānavepathuvyathanairyutam śiraso'dha ca yena syādadhimanthaḥ sa mārutāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तराजिचितं स्रावि वह्निनेवावदह्यते यकृत्पिण्डोपमं दाहि क्षारेणाक्तमिव क्षतम्

raktarājicitaṃ srāvi vahninevāvadahyate yakṛtpiṇḍopamaṃ dāhi kṣāreṇāktamiva kṣatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रपक्वोच्छूनवर्त्मान्तं सस्वेदं पीतदर्शनम् मूर्च्छाशिरोदाहयुतं पित्तेनाक्ष्यधिमन्थितम्

prapakvocchūnavartmāntaṃ sasvedaṃ pītadarśanam mūrcchāśirodāhayutaṃ pittenākṣyadhimanthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोफवन्नातिसंरब्धं स्रावकण्डूसमन्वितम् शैल्यगौरवपैच्छिल्यदूषिकाहर्षणान्वितम्

śophavannātisaṃrabdhaṃ srāvakaṇḍūsamanvitam śailyagauravapaicchilyadūṣikāharṣaṇānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपं पश्यति दुःखेन पांशुपूर्णमिवाविलम् नासाध्मानशिरोदुःखयुतं श्लेष्माधिमन्थितम्

rūpaṃ paśyati duḥkhena pāṃśupūrṇamivāvilam nāsādhmānaśiroduḥkhayutaṃ śleṣmādhimanthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बन्धुजीवप्रतीकाशं ताम्यति स्पर्शनाक्षमम् रक्तास्रावं सनिस्तोदं पश्यत्यग्निनिभा दिशः

bandhujīvapratīkāśaṃ tāmyati sparśanākṣamam raktāsrāvaṃ sanistodaṃ paśyatyagninibhā diśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तमग्नारिष्टवच्च कृष्णभागश्च लक्ष्यते यद्दीप्तं रक्तपर्यन्तं तद्र क्तेनाधिमन्थितम्

raktamagnāriṣṭavacca kṛṣṇabhāgaśca lakṣyate yaddīptaṃ raktaparyantaṃ tadra ktenādhimanthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्याद्दृष्टिं सप्तरात्रात् कफोत्थोऽधीमन्थोऽसृक्संभवः पञ्चरात्रात् षड्रात्राद्वै मारुतोत्थो निहन्यान्मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव

hanyāddṛṣṭiṃ saptarātrāt kaphottho'dhīmantho'sṛksaṃbhavaḥ pañcarātrāt ṣaḍrātrādvai mārutottho nihanyānmithyācārāt paittikaḥ sadya eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्डूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसन्निभः दाहसंहर्षताम्रत्वशोफनिस्तोदगौरवैः

kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasannibhaḥ dāhasaṃharṣatāmratvaśophanistodagauravaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जुष्टो मुहुः स्रवेच्चास्रमुष्णशीताम्बु पिच्छिलम् संरम्भी पच्यते यश्च नेत्रपाकः सशोफजः

juṣṭo muhuḥ sraveccāsramuṣṇaśītāmbu picchilam saṃrambhī pacyate yaśca netrapākaḥ saśophajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोफहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोफजे उपेक्षणादक्षि यदाऽधिमन्थो वातात्मकः सादयति प्रसह्य रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः

śophahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśophaje upekṣaṇādakṣi yadā'dhimantho vātātmakaḥ sādayati prasahya rujābhirugrābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तःसिराणां श्वसनः स्थितो दृष्टिं प्रतिक्षिपन् हताधिमन्थं जनयेत्तमसाध्यं विदुर्बुधाः

antaḥsirāṇāṃ śvasanaḥ sthito dṛṣṭiṃ pratikṣipan hatādhimanthaṃ janayettamasādhyaṃ vidurbudhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्ष्मद्वयाक्षिभ्रुवमाश्रितस्तु यत्रानिलः संचरति प्रदुष्टः पर्यायशश्चापि रुजः करोति तं वातपर्यायमुदाहरन्ति

pakṣmadvayākṣibhruvamāśritastu yatrānilaḥ saṃcarati praduṣṭaḥ paryāyaśaścāpi rujaḥ karoti taṃ vātaparyāyamudāharanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् कूणितं दारुणरूक्षवर्त्म विलोकने चाविलदर्शनं यत् सुदारुणं यत् प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदक्षि

yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma vilokane cāviladarśanaṃ yat sudāruṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यावटूकर्णशिरोहनुस्थो मन्यागतो वाऽप्यनिलोऽन्यतो वा कुर्याद्रुजोऽति भ्रुवि लोचने वा तमन्यतोवातमुदाहरन्ति

yasyāvaṭūkarṇaśirohanustho manyāgato vā'pyanilo'nyato vā kuryādrujo'ti bhruvi locane vā tamanyatovātamudāharanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्लेन भुक्तेन विदाहिना च संछाद्यते सर्वत एव नेत्रम् शोफान्वितं लोहितकैः सनीलैरेतादृगम्लाध्युषितं वदन्ति

amlena bhuktena vidāhinā ca saṃchādyate sarvata eva netram śophānvitaṃ lohitakaiḥ sanīlairetādṛgamlādhyuṣitaṃ vadanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवेदना वाऽपि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः मुहुर्विरज्यन्ति च ताः समन्ताद् व्याधिः सिरोत्पात इति प्रदिष्टः

avedanā vā'pi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ muhurvirajyanti ca tāḥ samantād vyādhiḥ sirotpāta iti pradiṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहात् सिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगस्तु सिराप्रहर्षः ताम्राच्छमस्रं स्रवति प्रगाढं तथा न शन्कोत्यभिवीक्षितुं च

mohāt sirotpāta upekṣitastu jāyeta rogastu sirāpraharṣaḥ tāmrācchamasraṃ sravati pragāḍhaṃ tathā na śankotyabhivīkṣituṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.