Suśruta-saṃhitā 6.7

अथातो दृष्टिगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto dṛṣṭigatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मसूरदलमात्रां तु पञ्चभूतप्रसादजाम् खद्योतविस्फुलिङ्गाभामिद्धां तेजोभिरव्ययैः

masūradalamātrāṃ tu pañcabhūtaprasādajām khadyotavisphuliṅgābhāmiddhāṃ tejobhiravyayaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवृतां पटलेनाक्ष्णोर्बाह्येन विवराकृतिम् शीतसात्म्यां नृणां दृष्टिमाहुर्नयनचिन्तकाः

āvṛtāṃ paṭalenākṣṇorbāhyena vivarākṛtim śītasātmyāṃ nṛṇāṃ dṛṣṭimāhurnayanacintakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोगांस्तदाश्रयान् घोरान् षट् च षट् च प्रचक्ष्महे पटलानुप्रविष्टस्य तिमिरस्य च लक्षणम्

rogāṃstadāśrayān ghorān ṣaṭ ca ṣaṭ ca pracakṣmahe paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिराभिरभिसंप्राप्य विगुणोऽभ्यन्तरे भृशम् प्रथमे पटले दोषो यस्य दृष्टौ व्यवस्थितः

sirābhirabhisaṃprāpya viguṇo'bhyantare bhṛśam prathame paṭale doṣo yasya dṛṣṭau vyavasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तानि स रूपाणि सर्वाण्येव प्रपश्यति दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते

avyaktāni sa rūpāṇi sarvāṇyeva prapaśyati dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मक्षिका मशकान् केशाञ्जालकानि च पश्यति मण्डलानि पताकांश्च मरीचीः कुण्डलानि च

makṣikā maśakān keśāñjālakāni ca paśyati maṇḍalāni patākāṃśca marīcīḥ kuṇḍalāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिप्लवांश्च विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च दूरस्थान्यपि रूपाणि मन्यते च समीपतः

pariplavāṃśca vividhān varṣamabhraṃ tamāṃsi ca dūrasthānyapi rūpāṇi manyate ca samīpataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति

samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते महान्त्यपि च रूपाणि च्छादितानीव वाससा

ūrdhvaṃ paśyati nādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate mahāntyapi ca rūpāṇi cchāditānīva vāsasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णनासाक्षियुक्तानि विपरीतानि वीक्षते यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि

karṇanāsākṣiyuktāni viparītāni vīkṣate yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थानि न पश्यति

adhaḥsthite samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthāni na paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समन्ततः स्थिते दोषे सङ्कुलानीव पश्यति दृष्टिमध्यगते दोषे स एकं मन्यते द्विधा

samantataḥ sthite doṣe saṅkulānīva paśyati dṛṣṭimadhyagate doṣe sa ekaṃ manyate dvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विधास्थिते त्रिधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते तिमिराख्यः स वै दोषः चतुर्थं पटलं गतः

dvidhāsthite tridhā paśyedbahudhā cānavasthite timirākhyaḥ sa vai doṣaḥ caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशः स उच्यते तस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे

ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśaḥ sa ucyate tasminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रा दित्यौ सनक्षत्रावन्तरिक्षे च विद्युतः निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनि च पश्यति

candrā dityau sanakṣatrāvantarikṣe ca vidyutaḥ nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni ca paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसंज्ञितः तत्र वातेन रूपाणि भ्रमन्तीव स पश्यति

sa eva liṅganāśastu nīlikākācasaṃjñitaḥ tatra vātena rūpāṇi bhramantīva sa paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानि च मानवः पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान्

āvilānyaruṇābhāni vyāviddhāni ca mānavaḥ pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidguṇān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिखिबर्हविचित्राणि नीलकृष्णानि पश्यति कफेन पश्येद्रू पाणि स्निग्धानि च सितानि च

śikhibarhavicitrāṇi nīlakṛṣṇāni paśyati kaphena paśyedrū pāṇi snigdhāni ca sitāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानि च पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसंप्लवम्

gauracāmaragaurāṇi śvetābhrapratimāni ca paśyedasūkṣmāṇyatyarthaṃ vyabhre caivābhrasaṃplavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सलिलप्लावितानीव परिजाड्यानि मानवः तथा रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च

salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ tathā raktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरितश्यावकृष्णानि धूमधूम्राणि चेक्षते सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानि च पश्यति

haritaśyāvakṛṣṇāni dhūmadhūmrāṇi cekṣate sannipātena citrāṇi viplutāni ca paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुधा वा द्विधा वाऽपि सर्वाण्येव समन्ततः हीनाधिकाङ्गान्यथवा ज्योतींष्यपि च पश्यति

bahudhā vā dvidhā vā'pi sarvāṇyeva samantataḥ hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṃṣyapi ca paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्च्छितं रक्ततेजसा पीता दिशस्तथोद्यन्तमादित्यमिव पश्यति

pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṃ raktatejasā pītā diśastathodyantamādityamiva paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकीर्यमाणान् खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव च वक्ष्यामि षड्विधं रागैर्लिङ्गनाशमतः परम्

vikīryamāṇān khadyotairvṛkṣāṃstejobhireva ca vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rāgairliṅganāśamataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टः पित्तात् परिम्लाय्यथवाऽपि नीलः कफात् सितः शोणितजस्तु रक्तः समस्तदोषोऽथ विचित्ररूपः

rāgo'ruṇo mārutajaḥ pradiṣṭaḥ pittāt parimlāyyathavā'pi nīlaḥ kaphāt sitaḥ śoṇitajastu raktaḥ samastadoṣo'tha vicitrarūpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तजं मण्डलं दृष्टौ स्थूलकाचानलप्रभम् परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लाय्यानीलं च मण्डलम्

raktajaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭau sthūlakācānalaprabham parimlāyini roge syānmlāyyānīlaṃ ca maṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषक्षयात् कदाचित् स्यात्स्वयं तत्र च दर्शनम् अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा

doṣakṣayāt kadācit syātsvayaṃ tatra ca darśanam aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāccañcalaṃ paruṣaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तान्मण्डलमानीलं कांस्याभं पीतमेव वा श्लेष्मणा बहलं स्निग्धं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम्

pittānmaṇḍalamānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītameva vā śleṣmaṇā bahalaṃ snigdhaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः संकुचत्यातपेऽत्थ छायायां विस्तृतो भवेत्

calatpadmapalāśasthaḥ śuklo bindurivāmbhasaḥ saṃkucatyātape'ttha chāyāyāṃ vistṛto bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृद्यमाने च नयने मण्डलं तद्विसर्पति प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम्

mṛdyamāne ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टिरागो भवेच्चित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि

dṛṣṭirāgo bhaveccitro liṅganāśe tridoṣaje yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣveva bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड् लिङ्गनाशाः षडिमे च रोगा दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव च स्युः तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन चान्यस्त्वथ धूमदर्शी

ṣaḍ liṅganāśāḥ ṣaḍime ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva ca syuḥ tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena cānyastvatha dhūmadarśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ह्रस्वजाड्योत्यिओ!निकुलान्धता च गम्भीरसंज्ञा च तथैव दृष्टिः पित्तेन दुष्टेन गतेन दृष्टिं पीता भवेद्यस्य नरस्य दृष्टिः

yo hrasvajāḍyotyio!nikulāndhatā ca gambhīrasaṃjñā ca tathaiva dṛṣṭiḥ pittena duṣṭena gatena dṛṣṭiṃ pītā bhavedyasya narasya dṛṣṭiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीतानि रूपाणि च मन्यते यः स मानवः पित्तविदग्धदृष्टिः प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि वीक्षते च

pītāni rūpāṇi ca manyate yaḥ sa mānavaḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyenniśi vīkṣate ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रिआ!त्रौ स शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावादपि तानि पश्येति! तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि हि मन्यते तु

riā!trau sa śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyeti! tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni hi manyate tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिषु स्थितोल्पः पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य दिवा स सूर्यानुगृहीतचक्षुरीक्षेत रूपाणि कफाल्पभावात्

triṣu sthitolpaḥ paṭaleṣu doṣo naktāndhyamāpādayati prasahya divā sa sūryānugṛhītacakṣurīkṣeta rūpāṇi kaphālpabhāvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोकज्वरायासशिरोभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः सधूमकान् पश्यति सर्वभावांस्तं धूमदर्शीति वदन्ति रोगम्

śokajvarāyāsaśirobhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ sadhūmakān paśyati sarvabhāvāṃstaṃ dhūmadarśīti vadanti rogam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ह्रस्वजाड्यो दिवसेषु कृच्छ्राद्ध्रस्वानि रूपाणि च येन पश्येत् विद्योतते येन नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत्

sa hrasvajāḍyo divaseṣu kṛcchrāddhrasvāni rūpāṇi ca yena paśyet vidyotate yena narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्राणि रूपाणि दिवा स पश्येत् स वै विकारो नकुलान्ध्यसंज्ञः दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा सङ्कुच्यतेऽभ्यन्तरतश्च याति

citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyet sa vai vikāro nakulāndhyasaṃjñaḥ dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṅkucyate'bhyantarataśca yāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुजावगाढा च तमक्षिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः बाह्यौ पुनर्द्वाविह संप्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च

rujāvagāḍhā ca tamakṣirogaṃ gambhīriketi pravadanti tajjñāḥ bāhyau punardvāviha saṃpradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमित्ततस्तत्र शिरोभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनैश्च सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्वराणाम्

nimittatastatra śirobhitāpājjñeyastvabhiṣyandanidarśanaiśca surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāsvarāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसंज्ञः तत्राक्षि विस्पष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः

hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasaṃjñaḥ tatrākṣi vispaṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदीर्यते सीदति हीयते वा नृणामभीघातहता तु दृष्टिः

vidīryate sīdati hīyate vā nṛṇāmabhīghātahatā tu dṛṣṭiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येते नयनगता मया विकाराः संख्याताः पृथगिह षट् च सप्ततिश्च एतेषां पृथगिह विस्तरेण सर्वं वक्ष्येऽह तदनु चिकित्सितं यथावत्

ityete nayanagatā mayā vikārāḥ saṃkhyātāḥ pṛthagiha ṣaṭ ca saptatiśca eteṣāṃ pṛthagiha vistareṇa sarvaṃ vakṣye'ha tadanu cikitsitaṃ yathāvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.