Śukranīti (as far as the page goes) 4.3

अथ मिश्रे तृतीयन्तु राष्ट्र वक्ष्ये समासतः । स्थावरं जङ्गमञ्चापि राष्ट्रशब्देन गीयते

atha miśre tṛtīyantu rāṣṭra vakṣye samāsataḥ | sthāvaraṃ jaṅgamañcāpi rāṣṭraśabdena gīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याधीनं भवेद् यावत् तद्राष्ट्रं तस्य वै भवेत्

yasyādhīnaṃ bhaved yāvat tadrāṣṭraṃ tasya vai bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुवेरता शतगुणाधिका सर्वगुणात् ततः । ईशता चाधिकतरा सा नाल्पतपसः फलम्

kuveratā śataguṇādhikā sarvaguṇāt tataḥ | īśatā cādhikatarā sā nālpatapasaḥ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स दीव्यति पृथिव्यां तु नान्यो देवो यतः स्मृतः

sa dīvyati pṛthivyāṃ tu nānyo devo yataḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याश्रितो भवेल्लोकस्तद्वदाचरति प्रजा । भुङ्क्ते राष्ट्रफलं सम्यगतो राष्ट्रकृतं त्वघम्

yasyāśrito bhavellokastadvadācarati prajā | bhuṅkte rāṣṭraphalaṃ samyagato rāṣṭrakṛtaṃ tvagham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्वधर्मपरो लोको यस्य राष्ट्र प्रवर्त्तते । धर्मनीतिपरो राजा चिरं कीर्त्तिं स चाश्नुते

svasvadharmaparo loko yasya rāṣṭra pravarttate | dharmanītiparo rājā ciraṃ kīrttiṃ sa cāśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमौ यावद् यस्य कीर्त्तिस्तावत् स्वर्गे स तिष्ठति

bhūmau yāvad yasya kīrttistāvat svarge sa tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकीर्त्तिरेव नरको नान्योऽस्ति नरको दिवि । नरदेहाद् विना त्वन्यो देहो नरक एव सः

akīrttireva narako nānyo'sti narako divi | naradehād vinā tvanyo deho naraka eva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महत् पापफलं विद्यादाधिव्याधिस्वरूपकम् । स्वयं धर्मपरो भूत्वा धर्मे संस्थापयेत् प्रजाः । प्रमाणभूतं धर्मिष्ठमुपसर्पन्त्यतः प्रजाः

mahat pāpaphalaṃ vidyādādhivyādhisvarūpakam | svayaṃ dharmaparo bhūtvā dharme saṃsthāpayet prajāḥ | pramāṇabhūtaṃ dharmiṣṭhamupasarpantyataḥ prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशधर्मा जातिधर्माः कुलधर्माः सनातनाः । मुनिप्रोक्ताश्च ये धर्माः प्राचीना नूतनाश्च ये

deśadharmā jātidharmāḥ kuladharmāḥ sanātanāḥ | muniproktāśca ye dharmāḥ prācīnā nūtanāśca ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते राष्ट्रगुप्त्यै सन्धार्य्या ज्ञात्वा यत्नेन सन्नृपैः । धर्मसंस्थापनाद्राजा श्रियं कीर्त्ति प्रविन्दति

te rāṣṭraguptyai sandhāryyā jñātvā yatnena sannṛpaiḥ | dharmasaṃsthāpanādrājā śriyaṃ kīrtti pravindati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्धा भेदिता जातिर्बह्मणा कर्मभिः पुरा । तत्तत्साङ्कर्य्यासाङ्कर्य्यात् प्रतिलोमानुलोमतः । जात्यानन्त्यन्तु सम्प्राप्तं तद्वक्तुं नैव शक्यते

caturdhā bheditā jātirbahmaṇā karmabhiḥ purā | tattatsāṅkaryyāsāṅkaryyāt pratilomānulomataḥ | jātyānantyantu samprāptaṃ tadvaktuṃ naiva śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्यन्ते जातिभेदं ये मनुष्याणां तु जन्मना । त एव हि विजानन्ति पार्थक्यं नामकर्म्मभिः

manyante jātibhedaṃ ye manuṣyāṇāṃ tu janmanā | ta eva hi vijānanti pārthakyaṃ nāmakarmmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जरायुजाण्डजा स्वेदोद्भिज्जा जातिः सुसङ्ग्रहात् । उत्तमो नीचसंसर्गाद् भवेन्नीचस्तु जन्मना

jarāyujāṇḍajā svedodbhijjā jātiḥ susaṅgrahāt | uttamo nīcasaṃsargād bhavennīcastu janmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीचो भवेन्नोत्तमस्तु संसर्गाद् वापि जन्मना । कर्म्मणोत्तमनीचत्वं कालतस्तु भवेद् गुणैः । विद्याकलाश्रयेणैव तन्नाम्ना जातिरुच्यते

nīco bhavennottamastu saṃsargād vāpi janmanā | karmmaṇottamanīcatvaṃ kālatastu bhaved guṇaiḥ | vidyākalāśrayeṇaiva tannāmnā jātirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इज्याध्ययनदानानि कर्माणि तु द्विजन्मनाम् । प्रतिग्रहोऽध्यापनञ्च याजनं ब्राह्मणेऽधिकम्

ijyādhyayanadānāni karmāṇi tu dvijanmanām | pratigraho'dhyāpanañca yājanaṃ brāhmaṇe'dhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्रक्षणं दुष्टनाशः स्वांशादानन्तु क्षत्रिये । कृषिगोगुप्तिवाणिज्यमधिकन्तु विशां स्मृतम्

sadrakṣaṇaṃ duṣṭanāśaḥ svāṃśādānantu kṣatriye | kṛṣigoguptivāṇijyamadhikantu viśāṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानं सेवैव शूद्रादेर्नीचकर्म्म प्रकीर्त्तितम्

dānaṃ sevaiva śūdrādernīcakarmma prakīrttitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाभेदैस्तु सर्वेषां भृतिवृत्तिरनिन्दिता । सीरभेदैः कृषिः प्रोक्ता मन्वाद्यैर्ब्राह्मणादिषु

kriyābhedaistu sarveṣāṃ bhṛtivṛttiraninditā | sīrabhedaiḥ kṛṣiḥ proktā manvādyairbrāhmaṇādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणैः षोडशगवं चतुरूनं यथा परैः । द्विगवं वान्त्यजैः सीरं दृष्ट्‌वा भूमार्दवं तथा

brāhmaṇaiḥ ṣoḍaśagavaṃ caturūnaṃ yathā paraiḥ | dvigavaṃ vāntyajaiḥ sīraṃ dṛṣṭ‌vā bhūmārdavaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणेन विनान्येषां भिक्षावृत्तिर्विगर्हिता

brāhmaṇena vinānyeṣāṃ bhikṣāvṛttirvigarhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपोविशेषैर्विविधैर्व्रतैश्च विधिचोदितैः । वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना

tapoviśeṣairvividhairvrataiśca vidhicoditaiḥ | vedaḥ kṛtsno'dhigantavyaḥ sarahasyo dvijanmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योऽधीतविद्यः सकलः स सर्वेषां गुरुर्भवेत् । न च जात्यानधीतो यो गुरुर्भवितुमर्हति

yo'dhītavidyaḥ sakalaḥ sa sarveṣāṃ gururbhavet | na ca jātyānadhīto yo gururbhavitumarhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्या ह्यनन्ताश्च कलाः संख्यातुं नैव शक्यते । विद्या मुख्याश्च द्वात्रिंशच्चतुःषष्टिः कलाः स्मृताः

vidyā hyanantāśca kalāḥ saṃkhyātuṃ naiva śakyate | vidyā mukhyāśca dvātriṃśaccatuḥṣaṣṭiḥ kalāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् यत् स्याद् वाचिकं सम्यक् कर्म विद्याभिसंज्ञकम् । शक्तो मूकोऽपि यत् कर्तुं कलासंज्ञन्तु तत् स्मृतम्

yad yat syād vācikaṃ samyak karma vidyābhisaṃjñakam | śakto mūko'pi yat kartuṃ kalāsaṃjñantu tat smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं सङ्‌क्षेपतो लक्ष्म विशिष्टं पृथगुच्यते । विद्यानाञ्च कलानाञ्च नामानि तु पृथक् पृथक्

uktaṃ saṅ‌kṣepato lakṣma viśiṣṭaṃ pṛthagucyate | vidyānāñca kalānāñca nāmāni tu pṛthak pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋग्यजुः साम चाथर्वा वेदा आयुर्धनुः क्रमात् । गान्धर्वश्चैव तन्त्राणि उपवेदाः प्रकीर्त्तिताः

ṛgyajuḥ sāma cātharvā vedā āyurdhanuḥ kramāt | gāndharvaścaiva tantrāṇi upavedāḥ prakīrttitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिक्षा व्याकरणं कल्पो निरुक्तं ज्योतिषं तथा । छन्दः षडङ्गानीमानि वेदानां कीर्त्तितानि हि

śikṣā vyākaraṇaṃ kalpo niruktaṃ jyotiṣaṃ tathā | chandaḥ ṣaḍaṅgānīmāni vedānāṃ kīrttitāni hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मीमांसातर्कसांख्यानि वेदान्तो योग एव च । इतिहासाः पुराणानि स्मृतयो नास्तिकं मतम्

mīmāṃsātarkasāṃkhyāni vedānto yoga eva ca | itihāsāḥ purāṇāni smṛtayo nāstikaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थशास्त्रं कामशास्त्रं तथा शिल्पमलङ्कृतिः । काव्यानि देशभाषावसरोक्तिर्यावनं मतम् । देशादिधर्मा द्वात्रिंशदेता विद्याभिसंज्ञिताः

arthaśāstraṃ kāmaśāstraṃ tathā śilpamalaṅkṛtiḥ | kāvyāni deśabhāṣāvasaroktiryāvanaṃ matam | deśādidharmā dvātriṃśadetā vidyābhisaṃjñitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनाम प्रोक्तमृगादिषु

mantrabrāhmaṇayorvedanāma proktamṛgādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जपहोमार्चनं यस्य देवताप्रीतिदं भवेत् । उच्चारान्मन्त्रसंज्ञं तद्विनियोगि च ब्राह्मणम्

japahomārcanaṃ yasya devatāprītidaṃ bhavet | uccārānmantrasaṃjñaṃ tadviniyogi ca brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋग्रूपा यत्र ये मन्त्राः पादशोऽर्द्धर्चशोऽपि वा । येषां हौत्रं स ऋग्भागः समाख्यानं च यत्र वा

ṛgrūpā yatra ye mantrāḥ pādaśo'rddharcaśo'pi vā | yeṣāṃ hautraṃ sa ṛgbhāgaḥ samākhyānaṃ ca yatra vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रश्लिष्टपठिता मन्त्रा वृत्तगीतिविवर्जिताः । आध्वर्य्यवं यत्र कर्म्म त्रिगुणं यत्र पाठनम् । मन्त्रब्राह्मणयोरेव यजुर्वेदः स उच्यते

praśliṣṭapaṭhitā mantrā vṛttagītivivarjitāḥ | ādhvaryyavaṃ yatra karmma triguṇaṃ yatra pāṭhanam | mantrabrāhmaṇayoreva yajurvedaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्‌गीथं यस्य शस्त्रादेर्यज्ञे तत् सामसंज्ञकम्

ud‌gīthaṃ yasya śastrāderyajñe tat sāmasaṃjñakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथर्वाङ्गिरसो नाम ह्युपास्योपासनात्मकः । इति वेदचतुष्कन्तु ह्युद्दिष्टञ्च समासतः

atharvāṅgiraso nāma hyupāsyopāsanātmakaḥ | iti vedacatuṣkantu hyuddiṣṭañca samāsataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विन्दत्यायुर्वेत्ति सम्यगाकृत्यौषधिहेतुतः । यस्मिन्नृग्वेदोपवेदः स चायुर्वेदसंज्ञकः

vindatyāyurvetti samyagākṛtyauṣadhihetutaḥ | yasminnṛgvedopavedaḥ sa cāyurvedasaṃjñakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युद्धशस्त्रास्त्रव्यूहादिरचनाकुशलो भवेत् । यजुर्वेदोपवेदोऽयं धनुर्वेदस्तु येन सः

yuddhaśastrāstravyūhādiracanākuśalo bhavet | yajurvedopavedo'yaṃ dhanurvedastu yena saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरैरुदात्तादिधर्मैस्तन्त्रीकण्ठोत्थितैः सदा । सतालैर्गानविज्ञानं गान्धर्वो वेद एव सः

svarairudāttādidharmaistantrīkaṇṭhotthitaiḥ sadā | satālairgānavijñānaṃ gāndharvo veda eva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधोपास्यमन्त्राणां प्रयोगाः सुविभेदतः । कथिताः सोपसंहारास्तद्धर्मनियमैश्च षट् । अथर्वणां चोपवेदस्तन्त्ररूपः स एव हि

vividhopāsyamantrāṇāṃ prayogāḥ suvibhedataḥ | kathitāḥ sopasaṃhārāstaddharmaniyamaiśca ṣaṭ | atharvaṇāṃ copavedastantrarūpaḥ sa eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरतः कालतः स्थानात् प्रयत्नानुप्रदानतः । सवनाद्यैश्च सा शिक्षा वर्णानां पाठशिक्षणात्

svarataḥ kālataḥ sthānāt prayatnānupradānataḥ | savanādyaiśca sā śikṣā varṇānāṃ pāṭhaśikṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगो यत्र यज्ञानामुक्तो ब्राह्मणशेषतः । श्रौतकल्पः स विज्ञेयः स्मार्त्तकल्पस्तथेतरः

prayogo yatra yajñānāmukto brāhmaṇaśeṣataḥ | śrautakalpaḥ sa vijñeyaḥ smārttakalpastathetaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याकृताः प्रत्ययाद्यैश्च धातुसन्धिसमासतः । शब्दा यत्र व्याकरणमेतद्धि बहुलिङ्गतः

vyākṛtāḥ pratyayādyaiśca dhātusandhisamāsataḥ | śabdā yatra vyākaraṇametaddhi bahuliṅgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दनिर्वचनं यत्र वाक्यार्थैकार्थसङ्‌ग्रहः । निरुक्तं तत् समाख्यानाद् वेदाङ्ग श्रोत्रसंज्ञकम्

śabdanirvacanaṃ yatra vākyārthaikārthasaṅ‌grahaḥ | niruktaṃ tat samākhyānād vedāṅga śrotrasaṃjñakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नक्षत्रग्रहगमनैः कालो येन विधीयते । संहिताभिश्च होराभिर्गणितैर्ज्योतिषं हि तत्

nakṣatragrahagamanaiḥ kālo yena vidhīyate | saṃhitābhiśca horābhirgaṇitairjyotiṣaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

म्यरस्तजभ्रगैर्लान्तैः पद्यं यत्र प्रमाणतः । कल्प्यते छन्दःशास्त्रं तद् वेदानां पादरूपधृक्

myarastajabhragairlāntaiḥ padyaṃ yatra pramāṇataḥ | kalpyate chandaḥśāstraṃ tad vedānāṃ pādarūpadhṛk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र व्यवस्थिता चार्थकल्पना विधिभेदतः । मीमांसा वेदवाक्यानां सैव न्यायश्व कीर्त्तितः

yatra vyavasthitā cārthakalpanā vidhibhedataḥ | mīmāṃsā vedavākyānāṃ saiva nyāyaśva kīrttitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावाभावपदार्थानां प्रत्यक्षादिप्रमाणतः । सविवेको यत्र तर्कः कणादादिमतं च यत्

bhāvābhāvapadārthānāṃ pratyakṣādipramāṇataḥ | saviveko yatra tarkaḥ kaṇādādimataṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषोऽष्टौ प्रकृतयो विकाराः षोडशेति च । तत्त्वादिसंख्यावैशिष्ट्यात् सांख्यमित्यभिधीयते

puruṣo'ṣṭau prakṛtayo vikārāḥ ṣoḍaśeti ca | tattvādisaṃkhyāvaiśiṣṭyāt sāṃkhyamityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रहौकमद्वितीयं स्यान्नाना नेहास्ति किञ्चन । मायिकं सर्वमज्ञानाद् भाति वेदान्तिनां मतम्

brahaukamadvitīyaṃ syānnānā nehāsti kiñcana | māyikaṃ sarvamajñānād bhāti vedāntināṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तवृत्तिनिरोधस्तु प्राणसंयमनादिभिः । तद् योगशास्त्रं विज्ञेयं यस्मिन् ध्यानसमाधितः

cittavṛttinirodhastu prāṇasaṃyamanādibhiḥ | tad yogaśāstraṃ vijñeyaṃ yasmin dhyānasamādhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राग्वृत्तकथनं चैकराजकृत्यमिषादितः । यस्मिन् स इतिहासः स्यात् पुरावृत्तः स एव हि

prāgvṛttakathanaṃ caikarājakṛtyamiṣāditaḥ | yasmin sa itihāsaḥ syāt purāvṛttaḥ sa eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं यस्मिन् पुराणं तद् विकीर्त्तितम्

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca | vaṃśānucaritaṃ yasmin purāṇaṃ tad vikīrttitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णादिधर्म्मस्मरणं यत्र वेदाविरोधकम् । कीर्त्तनं चार्थशास्त्राणां स्मृतिः सा च प्रकीर्त्तिता

varṇādidharmmasmaraṇaṃ yatra vedāvirodhakam | kīrttanaṃ cārthaśāstrāṇāṃ smṛtiḥ sā ca prakīrttitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तिर्बलीयसी यत्र सर्वं स्वाभाविकं मतम् । कस्यापि नेश्वरः कर्त्ता न वेदो नास्तिकं हि तत्

yuktirbalīyasī yatra sarvaṃ svābhāvikaṃ matam | kasyāpi neśvaraḥ karttā na vedo nāstikaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतिस्मृत्यविरोधेन राजवृत्तादिशासनम् । सुयुक्त्यार्थार्जनं यत्र ह्यर्थशास्त्रं तदुच्यते

śrutismṛtyavirodhena rājavṛttādiśāsanam | suyuktyārthārjanaṃ yatra hyarthaśāstraṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शशादिभेदतः पुंसामनुकूलादिभेदतः । पद्मिन्यादिप्रभेदेन स्त्रीणां स्वीयादिभेदतः । तत् कामशास्त्रं सत्त्वादेर्लक्ष्म यत्रास्ति चोभयोः

śaśādibhedataḥ puṃsāmanukūlādibhedataḥ | padminyādiprabhedena strīṇāṃ svīyādibhedataḥ | tat kāmaśāstraṃ sattvāderlakṣma yatrāsti cobhayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रासादप्रतिमारामगृहवाप्यादिसत्कृतिः । कथिता यत्र तच्छिल्पशास्त्रमुक्तं महर्षिभिः

prāsādapratimārāmagṛhavāpyādisatkṛtiḥ | kathitā yatra tacchilpaśāstramuktaṃ maharṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समन्यूनाधिकत्वेन सारूप्यादिप्रभेदतः । अन्योऽन्यगुणभूषा तु वर्ण्यतेऽलङ्‌कृतिश्च सा

samanyūnādhikatvena sārūpyādiprabhedataḥ | anyo'nyaguṇabhūṣā tu varṇyate'laṅ‌kṛtiśca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरसालङ्कृतादुष्टशब्दार्थं काव्यमेव तत् । विलक्षणचमत्कारबीजं पद्यादिभेदतः

sarasālaṅkṛtāduṣṭaśabdārthaṃ kāvyameva tat | vilakṣaṇacamatkārabījaṃ padyādibhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकसङ्केततोऽर्थानां सुग्रहा वाक् तु दैशिकी

lokasaṅketato'rthānāṃ sugrahā vāk tu daiśikī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विना कौशिकशास्त्रीयसङ्केतैः कार्य्यसाधिका । यथाकालोचिता वाग् वावसरोक्तिश्च सा स्मृता

vinā kauśikaśāstrīyasaṅketaiḥ kāryyasādhikā | yathākālocitā vāg vāvasaroktiśca sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वरः कारणं यत्रादृश्योऽस्ति जगतः सदा । श्रुतिस्मृती विना धर्माधर्मौ स्तस्तच्च यावनम् । श्रुत्यादिभिन्नधर्मोऽस्ति यत्र तद् यावनं मतम्

īśvaraḥ kāraṇaṃ yatrādṛśyo'sti jagataḥ sadā | śrutismṛtī vinā dharmādharmau stastacca yāvanam | śrutyādibhinnadharmo'sti yatra tad yāvanaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्पितश्रुतिमूलो वामूलो लोकैर्धृतः सदा । देशादिधर्म्मः स ज्ञेयो देशे देशे कुले कुले

kalpitaśrutimūlo vāmūlo lokairdhṛtaḥ sadā | deśādidharmmaḥ sa jñeyo deśe deśe kule kule

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथक् पृथक् तु विद्यानां लक्षणं सम्प्रकाशितम् । कलानां न पृथङ्नाम लक्ष्म चास्तीह केवलम्

pṛthak pṛthak tu vidyānāṃ lakṣaṇaṃ samprakāśitam | kalānāṃ na pṛthaṅnāma lakṣma cāstīha kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथक् पृथक् क्रियाभिर्हि कलाभेदस्तु जायते । यां यां कलां समाश्रित्य तन्नाम्ना जातिरुच्यते

pṛthak pṛthak kriyābhirhi kalābhedastu jāyate | yāṃ yāṃ kalāṃ samāśritya tannāmnā jātirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हावभावादिसंयुक्तं नर्त्तनं तु कला स्मृता । अनेकवाद्यकरणे ज्ञानं तद्वादने कला

hāvabhāvādisaṃyuktaṃ narttanaṃ tu kalā smṛtā | anekavādyakaraṇe jñānaṃ tadvādane kalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्त्रालङ्कारसन्धानं स्त्रीपुंसोश्च कला स्मृता । अनेकरूपाविर्भावकृतिज्ञानं कला स्मृता

vastrālaṅkārasandhānaṃ strīpuṃsośca kalā smṛtā | anekarūpāvirbhāvakṛtijñānaṃ kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शय्यास्तरणसंयोगपुष्पादिग्रथनं कला । द्यूताद्यनेकक्रीडाभी रञ्जनं तु कला स्मृता

śayyāstaraṇasaṃyogapuṣpādigrathanaṃ kalā | dyūtādyanekakrīḍābhī rañjanaṃ tu kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकासनसन्धानै रतेर्ज्ञानं कला स्मृता । कलासप्तकमेतद्धि गान्धर्वे समुदाहृतम्

anekāsanasandhānai raterjñānaṃ kalā smṛtā | kalāsaptakametaddhi gāndharve samudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मकरन्दासवादीनां मद्यादीनां कृतिः कला । शल्यगूढाहृतौ ज्ञानं शिराव्रणव्यधे कला

makarandāsavādīnāṃ madyādīnāṃ kṛtiḥ kalā | śalyagūḍhāhṛtau jñānaṃ śirāvraṇavyadhe kalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिङ्ग्वादिरससंयोगादन्नादिपचनं कला । वृक्षादिप्रसवारोपपालनादिकृतिः कला

hiṅgvādirasasaṃyogādannādipacanaṃ kalā | vṛkṣādiprasavāropapālanādikṛtiḥ kalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाषाणधात्वादिदृतिस्तद्भस्मीकरणं कला । यावदिक्षुविकाराणां कृतिज्ञानं कला स्मृता

pāṣāṇadhātvādidṛtistadbhasmīkaraṇaṃ kalā | yāvadikṣuvikārāṇāṃ kṛtijñānaṃ kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धात्वौषधीनां संयोगक्रियाज्ञानं कला स्मृता । धातुसाङ्कर्य्यपार्थक्यकरणन्तु कला स्मृता

dhātvauṣadhīnāṃ saṃyogakriyājñānaṃ kalā smṛtā | dhātusāṅkaryyapārthakyakaraṇantu kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयोगापूर्वविज्ञानं धात्वादीनां कला स्मृता । क्षारनिष्कासनज्ञानं कलासंज्ञन्तु तत् स्मृतम् । कलादशकमेतद्धि ह्यायुर्वेदागमेषु च

saṃyogāpūrvavijñānaṃ dhātvādīnāṃ kalā smṛtā | kṣāraniṣkāsanajñānaṃ kalāsaṃjñantu tat smṛtam | kalādaśakametaddhi hyāyurvedāgameṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शस्त्रसन्धानविक्षेपः पदादिन्यासतः कला । सन्ध्याघाताकृष्टिभेदैर्मल्लयुद्धं कला स्मृता

śastrasandhānavikṣepaḥ padādinyāsataḥ kalā | sandhyāghātākṛṣṭibhedairmallayuddhaṃ kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाहुयुद्धन्तु मल्लानामशस्त्रं मुष्टिभिः स्मृतम् । मृतस्य तस्य न स्वर्गो यशो नेहापि विद्यते

bāhuyuddhantu mallānāmaśastraṃ muṣṭibhiḥ smṛtam | mṛtasya tasya na svargo yaśo nehāpi vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलदर्पविनाशान्तं नियुद्धं यशसे रिपोः । न कस्यासीद्धि कुर्य्याद् वै प्राणान्तं बाहुयुद्धकम्

baladarpavināśāntaṃ niyuddhaṃ yaśase ripoḥ | na kasyāsīddhi kuryyād vai prāṇāntaṃ bāhuyuddhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतप्रतिकृतैश्चित्रैर्बाहुभिश्च सुसङ्कटैः । सन्निपातावघातैश्च प्रमादोन्मथनैस्तथा । कृतं निपीडनं ज्ञेयं तन्मुक्तिस्तु प्रतिक्रिया

kṛtapratikṛtaiścitrairbāhubhiśca susaṅkaṭaiḥ | sannipātāvaghātaiśca pramādonmathanaistathā | kṛtaṃ nipīḍanaṃ jñeyaṃ tanmuktistu pratikriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलाभिलक्षिते देशे यन्त्राद्यस्त्रनिपातनम् । वाद्यसङ्केततो व्यूहरचनादि कला स्मृता

kalābhilakṣite deśe yantrādyastranipātanam | vādyasaṅketato vyūharacanādi kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गजाश्वरथगत्या तु युद्धसंयोजनं कला । कलापञ्चकमेतद्धि धनुर्वेदागमे स्थितम्

gajāśvarathagatyā tu yuddhasaṃyojanaṃ kalā | kalāpañcakametaddhi dhanurvedāgame sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधासनमुद्राभिर्देवतातोषणं कला । सारथ्यं च गजाश्वादेर्गतिशिक्षा कला स्मृता

vividhāsanamudrābhirdevatātoṣaṇaṃ kalā | sārathyaṃ ca gajāśvādergatiśikṣā kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृत्तिकाकाष्ठपाषाणधातुभाण्डादिसत्क्रिया । पृथक् कलाचतुष्कं तु चित्राद्यालेखनं कला

mṛttikākāṣṭhapāṣāṇadhātubhāṇḍādisatkriyā | pṛthak kalācatuṣkaṃ tu citrādyālekhanaṃ kalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तडागवापीप्रासादसमभूमिक्रिया कला । घट्याद्यनेकयन्त्राणां वाद्यानान्तु कृतिः कला

taḍāgavāpīprāsādasamabhūmikriyā kalā | ghaṭyādyanekayantrāṇāṃ vādyānāntu kṛtiḥ kalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हीनमध्यादिसंयोगवर्णाद्यै रञ्जनं कला । जलवाय्वग्निसंयोगनिरोधैश्च क्रिया कला

hīnamadhyādisaṃyogavarṇādyai rañjanaṃ kalā | jalavāyvagnisaṃyoganirodhaiśca kriyā kalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नौकारथादियानानां कृतिज्ञानं कला स्मृता । सूत्रादिरज्जुकरणविज्ञानन्तु कला स्मृता

naukārathādiyānānāṃ kṛtijñānaṃ kalā smṛtā | sūtrādirajjukaraṇavijñānantu kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकतन्तुसंयोगैः पटबन्धः कला स्मृता । वेधादिसदसज्ज्ञानं रत्नानाञ्च कला स्मृता

anekatantusaṃyogaiḥ paṭabandhaḥ kalā smṛtā | vedhādisadasajjñānaṃ ratnānāñca kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्णादीनान्तु याथात्म्यविज्ञानञ्च कला स्मृता । कृत्रिमस्वर्णरत्नादिक्रियाज्ञानं कला स्मृता

svarṇādīnāntu yāthātmyavijñānañca kalā smṛtā | kṛtrimasvarṇaratnādikriyājñānaṃ kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्णाद्यलङ्कारकृतिः कला लेपादिसत्कृतिः । मार्दवादिक्रियाज्ञानं चर्मणान्तु कला स्मृता

svarṇādyalaṅkārakṛtiḥ kalā lepādisatkṛtiḥ | mārdavādikriyājñānaṃ carmaṇāntu kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशुचर्माङ्गनिर्हारक्रियाज्ञानं कला स्मृता । दुग्धदोहादिविज्ञानं घृतान्तन्तु कला स्मृता

paśucarmāṅganirhārakriyājñānaṃ kalā smṛtā | dugdhadohādivijñānaṃ ghṛtāntantu kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीवने कञ्चकादीनां विज्ञानन्तु कलात्मकम् । बाह्वादिभिश्च तरणं कलासंज्ञं जले स्मृतम्

sīvane kañcakādīnāṃ vijñānantu kalātmakam | bāhvādibhiśca taraṇaṃ kalāsaṃjñaṃ jale smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्जने गृहभाण्डादेर्विज्ञानन्तु कला स्मृता । वस्त्रसम्मार्जनञ्चैव क्षुरकर्म कले ह्यभे

mārjane gṛhabhāṇḍādervijñānantu kalā smṛtā | vastrasammārjanañcaiva kṣurakarma kale hyabhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिलमांसादिस्नेहानां कला निष्कासने कृतिः । सीराद्याकर्षणे ज्ञानं वृक्षाद्यारोहणे कला

tilamāṃsādisnehānāṃ kalā niṣkāsane kṛtiḥ | sīrādyākarṣaṇe jñānaṃ vṛkṣādyārohaṇe kalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोऽनुकूलसेवायाः कृतिज्ञानं कला स्मृता । वेणुतृणादिपात्राणां कृतिज्ञानं कला स्मृता

mano'nukūlasevāyāḥ kṛtijñānaṃ kalā smṛtā | veṇutṛṇādipātrāṇāṃ kṛtijñānaṃ kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काचपात्रादिकरणविज्ञानन्तु कला स्मृता । संसेचनं संहरणं जलानां तु कला स्मृता

kācapātrādikaraṇavijñānantu kalā smṛtā | saṃsecanaṃ saṃharaṇaṃ jalānāṃ tu kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोहाभिसारशस्त्रास्त्रकृतिज्ञानं कला स्मृता । गजाश्ववृषभोष्ट्राणां पल्याणादिक्रिया कला

lohābhisāraśastrāstrakṛtijñānaṃ kalā smṛtā | gajāśvavṛṣabhoṣṭrāṇāṃ palyāṇādikriyā kalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिशोः संरक्षणे ज्ञानं धारणे क्रीडने कला । सुयुक्तताडनज्ञानमपराधिजने कला

śiśoḥ saṃrakṣaṇe jñānaṃ dhāraṇe krīḍane kalā | suyuktatāḍanajñānamaparādhijane kalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानादेशीयवर्णानां सुसम्यग् लेखने कला । ताम्बूलरक्षादिकृतिविज्ञानन्तु कला स्मृता

nānādeśīyavarṇānāṃ susamyag lekhane kalā | tāmbūlarakṣādikṛtivijñānantu kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदानमाशुकारित्वं प्रतिदानं चिरक्रिया । कलासु द्वौ गुणौ ज्ञेयौ द्वे कले परिकीर्त्तिते

ādānamāśukāritvaṃ pratidānaṃ cirakriyā | kalāsu dvau guṇau jñeyau dve kale parikīrttite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुःषष्टिकला ह्येताः सङ्‌क्षेपेण निदर्शिताः । यां यां कलां समाश्रित्य निपुणो यो हि मानवः । नैपुण्यकरणे सम्यक् तां तां कुर्य्यात् स एव हि

catuḥṣaṣṭikalā hyetāḥ saṅ‌kṣepeṇa nidarśitāḥ | yāṃ yāṃ kalāṃ samāśritya nipuṇo yo hi mānavaḥ | naipuṇyakaraṇe samyak tāṃ tāṃ kuryyāt sa eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.