Rudradeva: Śyainika-śāstra (on hawking) 4

मोकाद्याचारसम्पन्ना श्यैनलक्षणलक्षिता विश्रम्भणाद्युपायैश्च विहिता सा निगद्यते

mokādyācārasampannā śyainalakṣaṇalakṣitā viśrambhaṇādyupāyaiśca vihitā sā nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तमुष्टिप्रभेदेन मोको द्विविध उच्यते यत्राङ्गुलीभिः सर्वाभिः श्यैनपत्पाशपीडनम्

hastamuṣṭiprabhedena moko dvividha ucyate yatrāṅgulībhiḥ sarvābhiḥ śyainapatpāśapīḍanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधाय क्रियते मोको हस्तमोकः स उच्यते कुह्यादिष्व् अयमेवोक्तो वासादिष्वपि शस्यते

vidhāya kriyate moko hastamokaḥ sa ucyate kuhyādiṣv ayamevokto vāsādiṣvapi śasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्त्रान्तरितमावेश्य तलोपरि यथाबलम् असङ्गवत् परीक्षेपो मुष्टिमोकः प्रकीर्तितः

vastrāntaritamāveśya talopari yathābalam asaṅgavat parīkṣepo muṣṭimokaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असक्तं लघु सोल्लासं गतानुगतमञ्जसा प्रशस्यते द्विधा मोको दूरे दूरे यथायथम्

asaktaṃ laghu sollāsaṃ gatānugatamañjasā praśasyate dvidhā moko dūre dūre yathāyatham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां विश्रम्भणं पूर्वं यथावदिह कथ्यते आदौ विमुद्रयेन्नेत्रे सीवनेन विचक्षणः

teṣāṃ viśrambhaṇaṃ pūrvaṃ yathāvadiha kathyate ādau vimudrayennetre sīvanena vicakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा न मुखमीक्षेत यथा वा प्रतिशीर्षकैः शब्दं च श्रावयेन्नैव यावद्दिवसपञ्चकम्

yathā na mukhamīkṣeta yathā vā pratiśīrṣakaiḥ śabdaṃ ca śrāvayennaiva yāvaddivasapañcakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रतिनिशं किंचित् सालोके दीपिकादिभिः नेत्रे निर्मुद्र्य पानीये क्षालयेत् सुखशीतले

tataḥ pratiniśaṃ kiṃcit sāloke dīpikādibhiḥ netre nirmudrya pānīye kṣālayet sukhaśītale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंचित् किंचित् परिचयं कारयेत् श्रावयेत् वचः एवं क्रमेण हस्तादिस्पर्शैर्वाक्योपलालनैः

kiṃcit kiṃcit paricayaṃ kārayet śrāvayet vacaḥ evaṃ krameṇa hastādisparśairvākyopalālanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभक्तकाले पानीयमांसदानेन सान्त्वनैः छायातपोपशमनैः क्रमान्नेत्रोपमोचनैः

vibhaktakāle pānīyamāṃsadānena sāntvanaiḥ chāyātapopaśamanaiḥ kramānnetropamocanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा रक्तापरक्तत्वं ज्ञेयं चैषां विचेष्टितैः नेत्रे निमील्य तिष्ठन्ति चैकपादेन वै यदा

kṛtvā raktāparaktatvaṃ jñeyaṃ caiṣāṃ viceṣṭitaiḥ netre nimīlya tiṣṭhanti caikapādena vai yadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चञ्च्वा कण्डूयनं चैव पक्षपाल्योर्विधूननम् आस्यावलोकने सौम्यां दृष्टिं संचारयन्ति च

cañcvā kaṇḍūyanaṃ caiva pakṣapālyorvidhūnanam āsyāvalokane saumyāṃ dṛṣṭiṃ saṃcārayanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा रक्तास्तु विज्ञेया विरक्तास्त्वन्यथा तु ते रक्तान् ज्ञात्वा रज्जुयुक्तानाह्वयेदामिषादिभिः

tadā raktāstu vijñeyā viraktāstvanyathā tu te raktān jñātvā rajjuyuktānāhvayedāmiṣādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमेण वर्धयेद् भूमिमाह्वयेच्च द्विशः त्रिशः यदाह्वाने नो विलम्बं कुर्युस् तिर्यङ् न वा गतिम्

krameṇa vardhayed bhūmimāhvayecca dviśaḥ triśaḥ yadāhvāne no vilambaṃ kuryus tiryaṅ na vā gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मांसादेस्तथा कृष्टिं तदा रज्ज्वा विनाह्वयेत् ततो वृक्षाद्युपरि च प्रक्षिप्याह्वाययेत् क्रमात्

na māṃsādestathā kṛṣṭiṃ tadā rajjvā vināhvayet tato vṛkṣādyupari ca prakṣipyāhvāyayet kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलविङ्ककपोतादिपतत्रिग्रहणं पुनः कारयेत् पूर्वसंस्कारस्मारणाय यथायथम्

kalaviṅkakapotādipatatrigrahaṇaṃ punaḥ kārayet pūrvasaṃskārasmāraṇāya yathāyatham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमेणानेन ये न स्युर्वश्यास्तान् अतिजागरैः अत्यन्तकरसंयोगैः कर्षणैश्चानयेद्वशम्

krameṇānena ye na syurvaśyāstān atijāgaraiḥ atyantakarasaṃyogaiḥ karṣaṇaiścānayedvaśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां जात्यनुरूपा च रञ्जनाय क्रिया मता अतो ऽनुवक्ष्ये श्येनानां पृथग्जातिविवेचनम्

teṣāṃ jātyanurūpā ca rañjanāya kriyā matā ato 'nuvakṣye śyenānāṃ pṛthagjātivivecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णाक्षा पाटलाक्षा च जाती द्वे प्रस्फुटान्तरे तयोश्चावान्तरा भेदा लक्ष्यन्तेऽन्येऽपि भूरिशः

kṛṣṇākṣā pāṭalākṣā ca jātī dve prasphuṭāntare tayoścāvāntarā bhedā lakṣyante'nye'pi bhūriśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां नामानि कथ्यन्ते जातानां जातिमुख्ययोः कुहीशशादचरकवहरीलगरास् तथा

teṣāṃ nāmāni kathyante jātānāṃ jātimukhyayoḥ kuhīśaśādacarakavaharīlagarās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथान्या पक्षकलिका तथा तुरुमुती परा पुंव्यक्तयश्च तत्संख्याः कृष्णाक्षाजातिजो गणः

tathānyā pakṣakalikā tathā turumutī parā puṃvyaktayaśca tatsaṃkhyāḥ kṛṣṇākṣājātijo gaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषो ऽतिजागरैः साध्यः सपानीयामिषाशनः कार्यो मुखे शिलाक्षेपस्तथा हस्तादिदंशने

eṣo 'tijāgaraiḥ sādhyaḥ sapānīyāmiṣāśanaḥ kāryo mukhe śilākṣepastathā hastādidaṃśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्रम्भश्चाक्षुषश्चास्य क्षिप्रमेव प्रजायते आभ्यन्तरस्तु कृच्छ्रेण तस्माद् युक्त्या वशं नयेत्

viśrambhaścākṣuṣaścāsya kṣiprameva prajāyate ābhyantarastu kṛcchreṇa tasmād yuktyā vaśaṃ nayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आह्वानं पक्षबन्धेन वाससा वा प्रकल्पयेत् आगते देयमशनं यथा नाशा विहन्यते

āhvānaṃ pakṣabandhena vāsasā vā prakalpayet āgate deyamaśanaṃ yathā nāśā vihanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाग्दण्डैश् चार्थदण्डैश् च किंचिद् आश्वासनैस् तथा स्थाप्यन्ते स्ववशे दुष्टा यथैवैष गणस्तथा

vāgdaṇḍaiś cārthadaṇḍaiś ca kiṃcid āśvāsanais tathā sthāpyante svavaśe duṣṭā yathaivaiṣa gaṇastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिपुष्टस्तु विकृतिमशक्तिम् अतिकर्षितः सम्पद्यते यथा नीचस्तथैवैष गणः स्मृतः

atipuṣṭastu vikṛtimaśaktim atikarṣitaḥ sampadyate yathā nīcastathaivaiṣa gaṇaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्याशावर्द्धनोपायैर् दानैः कर्म्मानुरूपतः रञ्जिता रञ्जनायालं भृत्या इव भवन्ति ते

pratyāśāvarddhanopāyair dānaiḥ karmmānurūpataḥ rañjitā rañjanāyālaṃ bhṛtyā iva bhavanti te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूराह्वाने दूरपाते स्थूललक्ष्यविनिग्रहे प्रशस्त एष हि गणो द्वितीयः कथ्यतेऽधुना

dūrāhvāne dūrapāte sthūlalakṣyavinigrahe praśasta eṣa hi gaṇo dvitīyaḥ kathyate'dhunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्रं वाजश्छद इति पर्यायकथनोक्तयः भवन्ति तेन सामान्यं वाजवत्त्वं पतत्रिणाम्

patraṃ vājaśchada iti paryāyakathanoktayaḥ bhavanti tena sāmānyaṃ vājavattvaṃ patatriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाश्वत्थाम्नि कर्णे च भीष्मे पार्थे च रुक्मिणि सामान्ये सव्यसाचित्वे वैशिष्ट्याद् अर्जुने ऽभिधा

yathāśvatthāmni karṇe ca bhīṣme pārthe ca rukmiṇi sāmānye savyasācitve vaiśiṣṭyād arjune 'bhidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव वाजवत्त्वेऽपि सामान्ये सर्वपक्षिणाम् श्येने पत्रीति वाजीति शब्दो वैशिष्ट्यसूचकः

tathaiva vājavattve'pi sāmānye sarvapakṣiṇām śyene patrīti vājīti śabdo vaiśiṣṭyasūcakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाजा वासा वेसराश्च सिचानाश्च चतुर्विधाः जूराश्चेटा धूतिटुनास्तथा पुंव्यक्तयस् त्वमी

vājā vāsā vesarāśca sicānāśca caturvidhāḥ jūrāśceṭā dhūtiṭunāstathā puṃvyaktayas tvamī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयोर्गणयोश्चैषां स्त्रीणां प्राधान्यम् ऊर्जितम् संस्थाने साहसे मूल्ये पक्षपातादिसौष्ठवे वाजाद्याश्च प्रधानत्वात् पुंलिङ्गे व्यपदेशिताः

ubhayorgaṇayoścaiṣāṃ strīṇāṃ prādhānyam ūrjitam saṃsthāne sāhase mūlye pakṣapātādisauṣṭhave vājādyāśca pradhānatvāt puṃliṅge vyapadeśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाजिनः पञ्चधा तेषां पृथक्लक्षणमुच्यते कृशाकृतिर्बलाकाक्षः श्वेतकृष्णकपर्दिकः

vājinaḥ pañcadhā teṣāṃ pṛthaklakṣaṇamucyate kṛśākṛtirbalākākṣaḥ śvetakṛṣṇakapardikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवत्यङ्गे तथोर्वोश्च सुखसाध्यः प्रकीर्तितः यश् चक्रवाकसंस्थानश् चक्राङ्गः स च कीर्तितः

bhavatyaṅge tathorvośca sukhasādhyaḥ prakīrtitaḥ yaś cakravākasaṃsthānaś cakrāṅgaḥ sa ca kīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रलम्बः कृष्णसंस्थानः कङ्काभः कालकः स्मृतः चिराद्विश्रम्भमभ्येति सुरक्तोऽपि विरज्यते

pralambaḥ kṛṣṇasaṃsthānaḥ kaṅkābhaḥ kālakaḥ smṛtaḥ cirādviśrambhamabhyeti surakto'pi virajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः सर्वाङ्गे हिमप्रख्यो हंसवाजः स कथ्यते स यत्र पूजितस्तिष्ठेत् कल्याणं तत्र जायते

yaḥ sarvāṅge himaprakhyo haṃsavājaḥ sa kathyate sa yatra pūjitastiṣṭhet kalyāṇaṃ tatra jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं प्रयत्नेन रक्षेत्तु नाक्ष्वेडादिषु योजयेत् तस्य स्पर्शेन नश्यन्ति ज्वराश्चातुर्थिकादयः

taṃ prayatnena rakṣettu nākṣveḍādiṣu yojayet tasya sparśena naśyanti jvarāścāturthikādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याश्वत्थदलप्रख्या लेखा पुच्छच्छदादिषु जायते वाजराजोऽसौ महारावणसंज्ञकः

yasyāśvatthadalaprakhyā lekhā pucchacchadādiṣu jāyate vājarājo'sau mahārāvaṇasaṃjñakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स महापुण्यनिचयैः प्राप्यते कौतुकास्पदम् रावणात् पक्षिसंघानां महारावण उच्यते

sa mahāpuṇyanicayaiḥ prāpyate kautukāspadam rāvaṇāt pakṣisaṃghānāṃ mahārāvaṇa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औरङ्गना धावनाश्च प्रतिष्ठानास्तथैव च शिकाराश्चेति वासानां चतुर्धा जातिरुच्यते

auraṅganā dhāvanāśca pratiṣṭhānāstathaiva ca śikārāśceti vāsānāṃ caturdhā jātirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औरङ्गना बहुविधा भवन्त्युच्चावचा अपि विक्रमे साहसे चैव वर्णैरपि पृथग्विधाः

auraṅganā bahuvidhā bhavantyuccāvacā api vikrame sāhase caiva varṇairapi pṛthagvidhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धावनाः सूक्ष्मकायाश्च सुकुमारा जवाधिकाः पत्रप्रायाः प्रतिष्ठाना मन्दा वेगे च साहसे

dhāvanāḥ sūkṣmakāyāśca sukumārā javādhikāḥ patraprāyāḥ pratiṣṭhānā mandā vege ca sāhase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरोगा बद्धपिण्डाश्च वाजदेशसमुद्भवाः श्वेताभा गैरिकाभाश्च कृष्णाभा वर्णतः स्मृताः

arogā baddhapiṇḍāśca vājadeśasamudbhavāḥ śvetābhā gairikābhāśca kṛṣṇābhā varṇataḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुशीला जवना हिंस्राः शिकाराश्चण्डसाहसाः च्योतन्त इव पीयूषं दृशोः संस्थानसौष्ठवैः

suśīlā javanā hiṃsrāḥ śikārāścaṇḍasāhasāḥ cyotanta iva pīyūṣaṃ dṛśoḥ saṃsthānasauṣṭhavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्यन्ते ते ऽतिसुकृतैः शिक्षासंस्कारशालिनः तान्नातिजागरायासैः क्लेशयेल्लालयेन्मुहुः

prāpyante te 'tisukṛtaiḥ śikṣāsaṃskāraśālinaḥ tānnātijāgarāyāsaiḥ kleśayellālayenmuhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्टानेव मृगव्यायां योजयेन्मनसो मुदे वेसरास्त्रिविधास्तेषां पृथङ्नामाभिधीयते

puṣṭāneva mṛgavyāyāṃ yojayenmanaso mude vesarāstrividhāsteṣāṃ pṛthaṅnāmābhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलोऽधमो माणिकस्तु चूलिकाङ्कस्तु मध्यमः शुद्धस्तु वासाप्रतिमः पक्षाधिक्येऽपि साहसे

sthūlo'dhamo māṇikastu cūlikāṅkastu madhyamaḥ śuddhastu vāsāpratimaḥ pakṣādhikye'pi sāhase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकदेशजन्मानस्तेन देशस्वभावतः नानासंस्थानचेष्टाभिः सिचाना नैकधा स्मृताः

anekadeśajanmānastena deśasvabhāvataḥ nānāsaṃsthānaceṣṭābhiḥ sicānā naikadhā smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंव्यक्तयोऽपि चैतेषां लक्षणैरुपलक्षिताः भवन्ति ते च विस्तारभयान्नात्र प्रदर्शिताः

puṃvyaktayo'pi caiteṣāṃ lakṣaṇairupalakṣitāḥ bhavanti te ca vistārabhayānnātra pradarśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीर्षं फणिफणाकारं शस्तं ग्रीवा तथोन्नता पक्षती चायते वक्षो विस्तीर्णं सर्वपत्रिणाम्

śīrṣaṃ phaṇiphaṇākāraṃ śastaṃ grīvā tathonnatā pakṣatī cāyate vakṣo vistīrṇaṃ sarvapatriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रस्वे च नलिके तद्वद्वृत्तपीने सुबन्धने आयताङ्गुलिसुश्लिष्टसन्धिबन्धौ करौ मतौ

hrasve ca nalike tadvadvṛttapīne subandhane āyatāṅgulisuśliṣṭasandhibandhau karau matau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदग्रनखरौ चैषामासनं स्वस्तिकाकृति एतानि लक्षणान्येषां सामान्यानि विजानते

udagranakharau caiṣāmāsanaṃ svastikākṛti etāni lakṣaṇānyeṣāṃ sāmānyāni vijānate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासा मधुरवाक् धन्यो वाजी मूकोऽतिशोभनः कुही यस्याः कण्डिका हि कर्णान्ता रजताकृतिः

vāsā madhuravāk dhanyo vājī mūko'tiśobhanaḥ kuhī yasyāḥ kaṇḍikā hi karṇāntā rajatākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षसत्कारसंपुष्टा लालनैश्चानुरञ्जिताः भवन्ति वाञ्छितार्थाप्त्यै श्येनाः सुसचिवा इव

pakṣasatkārasaṃpuṣṭā lālanaiścānurañjitāḥ bhavanti vāñchitārthāptyai śyenāḥ susacivā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्री विनेतुरसमं बुद्धिकौशलवैभवम् राज्यतन्त्रविधानज्ञो वा जानाति न चेतरः

patrī vineturasamaṃ buddhikauśalavaibhavam rājyatantravidhānajño vā jānāti na cetaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र लब्धोपशमनमलब्धार्थोपचिन्तनम् दुष्टानां कर्षणं युक्त्या विनीतानां च पोषणम्

yatra labdhopaśamanamalabdhārthopacintanam duṣṭānāṃ karṣaṇaṃ yuktyā vinītānāṃ ca poṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्साहवर्धनं कामपूरणैः कृतकर्म्मणाम् रञ्जनं रक्षणं शश्वत् रक्तारक्तपरीक्षणम्

utsāhavardhanaṃ kāmapūraṇaiḥ kṛtakarmmaṇām rañjanaṃ rakṣaṇaṃ śaśvat raktāraktaparīkṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वासनमविश्वासो नेत्रचेष्टानिरूपणम् साध्यसाधनयोर्ज्ञानं शक्याशक्यविवेचनम्

viśvāsanamaviśvāso netraceṣṭānirūpaṇam sādhyasādhanayorjñānaṃ śakyāśakyavivecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्वा नियोजनं योग्ये तथायोग्यान्निवर्तनम् इत्याद्यूह्या गुणा ये च राजधर्म्मे प्रदर्शिताः

jñātvā niyojanaṃ yogye tathāyogyānnivartanam ityādyūhyā guṇā ye ca rājadharmme pradarśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र ते श्यैनिके शास्त्रे विचीयन्ते मनीषिभिः यथावकाशं हि रसा नाट्यादौ ये विनिर्मिताः

tatra te śyainike śāstre vicīyante manīṣibhiḥ yathāvakāśaṃ hi rasā nāṭyādau ye vinirmitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्याद्यनेकरसभावनया गभीरम् आपामरादिसुखसेव्यतया सुबोधम् संक्षिप्तयुक्तिरचितं परिशीलयन्तु ते श्यैनिकं तु मृगयाभिमता हि येषाम्

ityādyanekarasabhāvanayā gabhīram āpāmarādisukhasevyatayā subodham saṃkṣiptayuktiracitaṃ pariśīlayantu te śyainikaṃ tu mṛgayābhimatā hi yeṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रीरुद्रदेवविरचिते श्यैनिके शास्त्रे श्येनानां विवेचनं परिच्छेदः चतुर्थः

iti śrīrudradevaviracite śyainike śāstre śyenānāṃ vivecanaṃ paricchedaḥ caturthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.