शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवर्ग्यः । ग्रीवा उपसदः । पुरस्तादुपसदां प्रवर्ग्यं प्र वृणक्ति । ग्रीवास्वेव यज्ञस्य शिरः प्रति दधाति । त्रिः प्र वृणक्ति । त्रय इमे लोकाः । एभ्य एव लोकेभो यज्ञस्य शिरोऽव रुन्धे । षट्सं पद्यन्ते । षड्वा ऋतवः १ ऋतुभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽव रुन्धे । द्वादश कृत्वः प्र वृणक्ति । द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सरादेव यज्ञस्य शिरोऽव रुन्धे । चतुर्विꣳशतिः सं पद्यन्ते । चतुर्विꣳशतिरर्धमासाः । अर्धमासेभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽव रुन्धे । अथो खलु । सकृदेव प्रवृज्यः । एकꣳ हि शिरः २ अग्निष्टोमे प्र वृणक्ति । एतावान्वै यज्ञः । यावानग्निष्टोमः । यावानेव यज्ञः । तस्य शिरः प्रति दधाति । नोक्थ्ये प्र वृञ्ज्यात् । प्रजा वै पशव उक्थानि । यदुक्थ्ये प्रवृञ्ज्यात् । प्रजां पशूनस्य निर्दहेत् । विश्वजिति सर्वपृष्ठे प्र वृणक्ति ३ पृष्ठानि वा अच्युतं च्यावयन्ति । पृष्ठैरेवास्मा अच्युतं च्यावयित्वाव रुन्धे । अपश्यं गोपामित्याह । प्राणो वै गोपाः । प्राणमेव प्रजासु वि यातयति । अपश्यं गोपामित्याह । असौ वा आदित्यो गोपाः । स हीमाः प्रजा गोपायति । तमेव प्रजानां गोप्तारं कुरुते । अनिपद्यमानमित्याह ४ न ह्येष निपद्यते । आ च परा च पथिभिश्चरन्तमित्याह । आ च ह्येश परा च पथिभिश्चरति । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान इत्याह । सध्रीचीश्च ह्येष विषूचीश्च वसानः प्रजा अभि विपश्यति । आ वरीवर्ति भुवनेष्वन्तरित्याह । आ ह्येष वरीवर्ति भुवनेष्वन्तः । अत्र प्रावीर्मधु माध्वीभ्यां मधु माधूचीभ्यामित्याह । वासन्तिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति । समग्निरग्निनागतेत्याह ५ ग्रैष्मावेवास्मा ऋतू कल्पयति । समग्निरग्निनागतेत्याह । अग्निर्ह्येवैषोऽग्निना संगच्छते स्वाहा समग्निस्तपसागतेत्याह । पूर्वमेवोदितम् । उत्तरेणाभि गृणाति । धर्ता दिवो वि भासि रजसः पृथिव्या इत्याह । वार्षिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति । हृदे त्वा मनसे त्वेत्याह । शारदावेवास्मा ऋतू कल्पयति ६ दिवि देवेषु होत्रा यच्छेत्याह । होत्राभिरेवेमाल्ꣳलोकान्त्सं दधाति । विश्वासां भुवां पत इत्याह । हैमन्तिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति । देवश्रूस्त्वं देव घर्म देवान्पाहीत्याह । शैशिरावेवास्मा ऋतू कल्पयति । तपोजां वाचमस्मे नि यच्छ देवायुवमित्याह । या वै मेध्या वाक् । सा तपोजाः । तामेवाव रुन्धे ७ गर्भो देवानामित्याह । गर्भो ह्येष देवानाम् । पिता मतीनामित्याह । प्रजा वै मतयः । तासामेष एव पिता । यत्प्रवर्ग्यः । तस्मादेवमाह । पतिः प्रजानामित्याह । पतिर्ह्येष प्रजानाम् । मतिः कवीनामित्याह ८ मतिर्ह्येष कवीनाम् । सं देवो देवेन सवित्रायतिष्ठ सं सूर्येणारुक्तेत्याह । अमुं चैवादित्यं प्रवर्ग्यं च सं शास्ति । आयुर्दास्त्वमस्मभ्यं घर्म वर्चोदा असीत्याह । आशिषमेवैतामा शास्ते । पिता नोऽसि पिता नो बोधेत्याह । बोधयत्येवैनम् । नवैतेऽवकाशा भवन्ति । पत्नियै दशमः । नव वै पुरुषे प्राणाः ९ नाभिर्दशमी । प्राणानेव यजमाने दधाति । अथो दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे । यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत । तद्देवा होत्राभिः प्रत्यदधुः । ऋत्विजोऽवेक्षन्ते । एता वै होत्राः । होत्राभिरेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति १० रुचितमवेक्षन्ते । रुचिताद्वै प्रजापतिः प्रजा असृजत । प्रजानाꣳ सृष्ट्यै । रुचितमवेक्षन्ते । रुचिताद्वै पर्जन्यो वर्षति । वर्षुकः पर्जन्यो भवति । सं प्रजा एधन्ते । रुचितमवेक्षन्ते । रुचितं वै ब्रह्मवर्चसम् । ब्रह्मवर्चसिनो भवन्ति ११ अधीयन्तोऽवेक्षन्ते । सर्वमायुर्यन्ति । न पत्न्यवेक्षेत । यत्पत्न्यवेक्षेत । प्र जायेत । प्रजां त्वस्यै निर्दहेत् । यन्नावेक्षेत । न प्र जायेत । नास्यै प्रजां निर्दहेत् । तिरस्कृत्य यजुर्वाचयति १२ प्र जायते । नास्यै प्रजां निर्दहति । त्वष्टीमती ते सपेयेत्याह । सपाद्धि प्रजाः प्रजायन्ते १३ ऋतवो हि शिरः सर्वपृष्ठे प्रवृणक्त्यनिपद्यमानमित्याह शारदावेवास्मा ऋतू कल्पयति रुन्धे कवीनामित्याह प्राणाः प्रति दधाति भवन्ति वाचयति चत्वारि च
śiro vā etadyajñasya | yatpravargyaḥ | grīvā upasadaḥ | purastādupasadāṃ pravargyaṃ pra vṛṇakti | grīvāsveva yajñasya śiraḥ prati dadhāti | triḥ pra vṛṇakti | traya ime lokāḥ | ebhya eva lokebho yajñasya śiro'va rundhe | ṣaṭsaṃ padyante | ṣaḍvā ṛtavaḥ 1 ṛtubhya eva yajñasya śiro'va rundhe | dvādaśa kṛtvaḥ pra vṛṇakti | dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ | saṃvatsarādeva yajñasya śiro'va rundhe | caturvim̐śatiḥ saṃ padyante | caturvim̐śatirardhamāsāḥ | ardhamāsebhya eva yajñasya śiro'va rundhe | atho khalu | sakṛdeva pravṛjyaḥ | ekam̐ hi śiraḥ 2 agniṣṭome pra vṛṇakti | etāvānvai yajñaḥ | yāvānagniṣṭomaḥ | yāvāneva yajñaḥ | tasya śiraḥ prati dadhāti | nokthye pra vṛñjyāt | prajā vai paśava ukthāni | yadukthye pravṛñjyāt | prajāṃ paśūnasya nirdahet | viśvajiti sarvapṛṣṭhe pra vṛṇakti 3 pṛṣṭhāni vā acyutaṃ cyāvayanti | pṛṣṭhairevāsmā acyutaṃ cyāvayitvāva rundhe | apaśyaṃ gopāmityāha | prāṇo vai gopāḥ | prāṇameva prajāsu vi yātayati | apaśyaṃ gopāmityāha | asau vā ādityo gopāḥ | sa hīmāḥ prajā gopāyati | tameva prajānāṃ goptāraṃ kurute | anipadyamānamityāha 4 na hyeṣa nipadyate | ā ca parā ca pathibhiścarantamityāha | ā ca hyeśa parā ca pathibhiścarati | sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīrvasāna ityāha | sadhrīcīśca hyeṣa viṣūcīśca vasānaḥ prajā abhi vipaśyati | ā varīvarti bhuvaneṣvantarityāha | ā hyeṣa varīvarti bhuvaneṣvantaḥ | atra prāvīrmadhu mādhvībhyāṃ madhu mādhūcībhyāmityāha | vāsantikāvevāsmā ṛtū kalpayati | samagniragnināgatetyāha 5 graiṣmāvevāsmā ṛtū kalpayati | samagniragnināgatetyāha | agnirhyevaiṣo'gninā saṃgacchate svāhā samagnistapasāgatetyāha | pūrvamevoditam | uttareṇābhi gṛṇāti | dhartā divo vi bhāsi rajasaḥ pṛthivyā ityāha | vārṣikāvevāsmā ṛtū kalpayati | hṛde tvā manase tvetyāha | śāradāvevāsmā ṛtū kalpayati 6 divi deveṣu hotrā yacchetyāha | hotrābhirevemālm̐lokāntsaṃ dadhāti | viśvāsāṃ bhuvāṃ pata ityāha | haimantikāvevāsmā ṛtū kalpayati | devaśrūstvaṃ deva gharma devānpāhītyāha | śaiśirāvevāsmā ṛtū kalpayati | tapojāṃ vācamasme ni yaccha devāyuvamityāha | yā vai medhyā vāk | sā tapojāḥ | tāmevāva rundhe 7 garbho devānāmityāha | garbho hyeṣa devānām | pitā matīnāmityāha | prajā vai matayaḥ | tāsāmeṣa eva pitā | yatpravargyaḥ | tasmādevamāha | patiḥ prajānāmityāha | patirhyeṣa prajānām | matiḥ kavīnāmityāha 8 matirhyeṣa kavīnām | saṃ devo devena savitrāyatiṣṭha saṃ sūryeṇāruktetyāha | amuṃ caivādityaṃ pravargyaṃ ca saṃ śāsti | āyurdāstvamasmabhyaṃ gharma varcodā asītyāha | āśiṣamevaitāmā śāste | pitā no'si pitā no bodhetyāha | bodhayatyevainam | navaite'vakāśā bhavanti | patniyai daśamaḥ | nava vai puruṣe prāṇāḥ 9 nābhirdaśamī | prāṇāneva yajamāne dadhāti | atho daśākṣarā virāṭ | annaṃ virāṭ | virājaivānnādyamavarundhe | yajñasya śiro'cchidyata | taddevā hotrābhiḥ pratyadadhuḥ | ṛtvijo'vekṣante | etā vai hotrāḥ | hotrābhireva yajñasya śiraḥ pratidadhāti 10 rucitamavekṣante | rucitādvai prajāpatiḥ prajā asṛjata | prajānām̐ sṛṣṭyai | rucitamavekṣante | rucitādvai parjanyo varṣati | varṣukaḥ parjanyo bhavati | saṃ prajā edhante | rucitamavekṣante | rucitaṃ vai brahmavarcasam | brahmavarcasino bhavanti 11 adhīyanto'vekṣante | sarvamāyuryanti | na patnyavekṣeta | yatpatnyavekṣeta | pra jāyeta | prajāṃ tvasyai nirdahet | yannāvekṣeta | na pra jāyeta | nāsyai prajāṃ nirdahet | tiraskṛtya yajurvācayati 12 pra jāyate | nāsyai prajāṃ nirdahati | tvaṣṭīmatī te sapeyetyāha | sapāddhi prajāḥ prajāyante 13 ṛtavo hi śiraḥ sarvapṛṣṭhe pravṛṇaktyanipadyamānamityāha śāradāvevāsmā ṛtū kalpayati rundhe kavīnāmityāha prāṇāḥ prati dadhāti bhavanti vācayati catvāri ca
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.