Tattvopaplavasiṃha 1

तच् चाव्यभिचारित्वम् ॥। किम् अदुष्टकारकसन्दोहोत्पाद्यत्वेनाहोस्विद् बाधारहितत्वेन प्रवृत्तिसामर्थ्येनान्यथा वा? तच् चाव्यभिचारित्वम् ॥। किम् अदुष्टकारकसन्दोहोत्पाद्यत्वेनाहोस्विद् बाधारहितत्वेन प्रवृत्तिसामर्थ्येनान्यथा वा?

tac cāvyabhicāritvam ... kim aduṣṭakārakasandohotpādyatvenāhosvid bādhārahitatvena pravṛttisāmarthyenānyathā vā? tac cāvyabhicāritvam ... kim aduṣṭakārakasandohotpādyatvenāhosvid bādhārahitatvena pravṛttisāmarthyenānyathā vā?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा व्यवसायात्मकपदम् अपि नोपादेयम् अपनेयाभावात् । ननु स्थाण्वादिके ऽर्थेन्द्रियार्थसन्निकर्षात् सामान्यमात्रदर्शनाद् विशेषानुपलब्धौ सन्देहज्ञानम् उपजायते । तद् अपनीयते । तस्मिन् सन्देहज्ञाने जाते किञ्चित् प्रतिभात्य् आहो न प्रतिभाति । तद् यदि प्रतिभाति, स किं धर्मी धर्मो वा? तथा व्यवसायात्मकपदम् अपि नोपादेयम् अपनेयाभावात् । ननु स्थाण्वादिके ऽर्थ इन्द्रियार्थसन्निकर्षात् सामान्यमात्रदर्शनाद् विशेषानुपलब्धौ सन्देहज्ञानम् उपजायते । तद् अपनीयते । तस्मिन् सन्देहज्ञाने जाते किञ्चित् प्रतिभात्य् आहो न प्रतिभाति । तद् यदि प्रतिभाति, स किं धर्मी धर्मो वा?

tathā vyavasāyātmakapadam api nopādeyam apaneyābhāvāt / nanu sthāṇvādike 'rthendriyārthasannikarṣāt sāmānyamātradarśanād viśeṣānupalabdhau sandehajñānam upajāyate / tad apanīyate / tasmin sandehajñāne jāte kiñcit pratibhāty āho na pratibhāti / tad yadi pratibhāti, sa kiṃ dharmī dharmo vā? tathā vyavasāyātmakapadam api nopādeyam apaneyābhāvāt / nanu sthāṇvādike 'rtha indriyārthasannikarṣāt sāmānyamātradarśanād viśeṣānupalabdhau sandehajñānam upajāyate / tad apanīyate / tasmin sandehajñāne jāte kiñcit pratibhāty āho na pratibhāti / tad yadi pratibhāti, sa kiṃ dharmī dharmo vā?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यपदेश्यपदं च यथा न साधीयस् तथा लक्षणसारे द्रष्टव्यम् । अव्यपदेश्यपदं च यथा न साधीयस् तथा लक्षणसारे द्रष्टव्यम् ।

avyapadeśyapadaṃ ca yathā na sādhīyas tathā lakṣaṇasāre draṣṭavyam / avyapadeśyapadaṃ ca yathā na sādhīyas tathā lakṣaṇasāre draṣṭavyam /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथेन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वम् अपि नोपपद्यते तद्गत्यभावात् । तथेन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वम् अपि नोपपद्यते तद्गत्यभावात् ।

tathendriyārthasannikarṣajatvam api nopapadyate tadgatyabhāvāt / tathendriyārthasannikarṣajatvam api nopapadyate tadgatyabhāvāt /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यद्य् अदुष्टकारकसन्दोहोत्पाद्यत्वेनाव्यभिचारित्वं, सैव कारणानाम् अदुष्टता केनावगम्यते? तद् यद्य् अदुष्टकारकसन्दोहोत्पाद्यत्वेनाव्यभिचारित्वं, सैव कारणानाम् अदुष्टता केनावगम्यते?

tad yady aduṣṭakārakasandohotpādyatvenāvyabhicāritvaṃ, saiva kāraṇānām aduṣṭatā kenāvagamyate? tad yady aduṣṭakārakasandohotpādyatvenāvyabhicāritvaṃ, saiva kāraṇānām aduṣṭatā kenāvagamyate?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बाधानुत्पत्त्याव्यभिचारित्वं ज्ञायते, बाधानुत्पत्तिर् विज्ञानस्य किं यथार्थगृहीतित्वेनाहोस्विद् बाधकज्ञानोत्पादककारकवैकल्याद् इति सन्दिह्मः । दृश्यते हि बाधकज्ञानोत्पादककारकवैकल्याद् बाधानुत्पादः । यथा दूरे मरीचिनिचये जलज्ञाने जाते बाधा न सम्पद्यते, ऽभ्यासदेशावस्थितस्य कारकोपनिपाते सत्य् उत्पद्यते । सा चोपजायमाना संवत्सरादिकालविकल्पेन सञ्जायते । कदाचिच् च कारकवैकल्यान् नैव सम्पद्यते । न चैतावता तस्य यथार्थतोपपद्यते । अथ बाधानुत्पत्त्याव्यभिचारित्वं ज्ञायते, बाधानुत्पत्तिर् विज्ञानस्य किं यथार्थगृहीतित्वेनाहोस्विद् बाधकज्ञानोत्पादककारकवैकल्याद् इति सन्दिह्मः । दृश्यते हि बाधकज्ञानोत्पादककारकवैकल्याद् बाधानुत्पादः । यथा दूरे मरीचिनिचये जलज्ञाने जाते बाधा न सम्पद्यते, ऽभ्यासदेशावस्थितस्य कारकोपनिपाते सत्य् उत्पद्यते । सा चोपजायमाना संवत्सरादिकालविकल्पेन सञ्जायते । कदाचिच् च कारकवैकल्यान् नैव सम्पद्यते । न चैतावता तस्य यथार्थतोपपद्यते ।

atha bādhānutpattyāvyabhicāritvaṃ jñāyate, bādhānutpattir vijñānasya kiṃ yathārthagṛhītitvenāhosvid bādhakajñānotpādakakārakavaikalyād iti sandihmaḥ / dṛśyate hi bādhakajñānotpādakakārakavaikalyād bādhānutpādaḥ / yathā dūre marīcinicaye jalajñāne jāte bādhā na sampadyate, 'bhyāsadeśāvasthitasya kārakopanipāte saty utpadyate / sā copajāyamānā saṃvatsarādikālavikalpena sañjāyate / kadācic ca kārakavaikalyān naiva sampadyate / na caitāvatā tasya yathārthatopapadyate / atha bādhānutpattyāvyabhicāritvaṃ jñāyate, bādhānutpattir vijñānasya kiṃ yathārthagṛhītitvenāhosvid bādhakajñānotpādakakārakavaikalyād iti sandihmaḥ / dṛśyate hi bādhakajñānotpādakakārakavaikalyād bādhānutpādaḥ / yathā dūre marīcinicaye jalajñāne jāte bādhā na sampadyate, 'bhyāsadeśāvasthitasya kārakopanipāte saty utpadyate / sā copajāyamānā saṃvatsarādikālavikalpena sañjāyate / kadācic ca kārakavaikalyān naiva sampadyate / na caitāvatā tasya yathārthatopapadyate /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रवृत्तिसामर्थ्येनाव्यभिचारितां वेत्सि । प्रवृत्तिसामर्थ्यं फलेनाभिसम्बन्धः, फलं च स्रक्चन्दनवनितोदकादि, तेषु सत्यफलनिष्पत्तेस् तेषु फलोपचारस्, तद्देहसम्बन्धः प्रवृत्तिसामर्थ्यम् । प्रवृत्तिः कायस्था क्रिया, तत्सामर्थ्यम् अव्यभिचारितां गमयति । तत् किम् अवगतम् अनवगतं वा? यदि नावगतं, तद् अस्तीति कथं वेत्सि? अथावगतं, तदवगतेर् अव्यभिचारिता कथम् अवगम्यतेति पूर्वोक्तम् अनुसर्तव्यम् । अथ प्रवृत्तिसामर्थ्येनाव्यभिचारितां वेत्सि । प्रवृत्तिसामर्थ्यं फलेनाभिसम्बन्धः, फलं च स्रक्चन्दनवनितोदकादि, तेषु सत्यफलनिष्पत्तेस् तेषु फलोपचारस्, तद्देहसम्बन्धः प्रवृत्तिसामर्थ्यम् । प्रवृत्तिः कायस्था क्रिया, तत्सामर्थ्यम् अव्यभिचारितां गमयति । तत् किम् अवगतम् अनवगतं वा? यदि नावगतं, तद् अस्तीति कथं वेत्सि? अथावगतं, तदवगतेर् अव्यभिचारिता कथम् अवगम्यत इति पूर्वोक्तम् अनुसर्तव्यम् ।

atha pravṛttisāmarthyenāvyabhicāritāṃ vetsi / pravṛttisāmarthyaṃ phalenābhisambandhaḥ, phalaṃ ca srakcandanavanitodakādi, teṣu satyaphalaniṣpattes teṣu phalopacāras, taddehasambandhaḥ pravṛttisāmarthyam / pravṛttiḥ kāyasthā kriyā, tatsāmarthyam avyabhicāritāṃ gamayati / tat kim avagatam anavagataṃ vā? yadi nāvagataṃ, tad astīti kathaṃ vetsi? athāvagataṃ, tadavagater avyabhicāritā katham avagamyateti pūrvoktam anusartavyam / atha pravṛttisāmarthyenāvyabhicāritāṃ vetsi / pravṛttisāmarthyaṃ phalenābhisambandhaḥ, phalaṃ ca srakcandanavanitodakādi, teṣu satyaphalaniṣpattes teṣu phalopacāras, taddehasambandhaḥ pravṛttisāmarthyam / pravṛttiḥ kāyasthā kriyā, tatsāmarthyam avyabhicāritāṃ gamayati / tat kim avagatam anavagataṃ vā? yadi nāvagataṃ, tad astīti kathaṃ vetsi? athāvagataṃ, tadavagater avyabhicāritā katham avagamyata iti pūrvoktam anusartavyam /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथान्यथाव्यभिचारित्वं गृह्यतात्मान्तःकरणसम्बन्धेनोत्पन्नं विज्ञानम् अव्यभिचारिताविशिष्टं प्रद्योत्यते । तद् अयुक्तम् । तद् अव्यभिचारित्वं तद्धर्मो वा तत्स्वरूपं वा । अथान्यथाव्यभिचारित्वं गृह्यता अत्मान्तःकरणसम्बन्धेनोत्पन्नं विज्ञानम् अव्यभिचारिताविशिष्टं प्रद्योत्यते । तद् अयुक्तम् । तद् अव्यभिचारित्वं तद्धर्मो वा तत्स्वरूपं वा ।

athānyathāvyabhicāritvaṃ gṛhyatātmāntaḥkaraṇasambandhenotpannaṃ vijñānam avyabhicāritāviśiṣṭaṃ pradyotyate / tad ayuktam / tad avyabhicāritvaṃ taddharmo vā tatsvarūpaṃ vā / athānyathāvyabhicāritvaṃ gṛhyatā atmāntaḥkaraṇasambandhenotpannaṃ vijñānam avyabhicāritāviśiṣṭaṃ pradyotyate / tad ayuktam / tad avyabhicāritvaṃ taddharmo vā tatsvarūpaṃ vā /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियार्थसन्निकर्षो हि व्यवहितार्थानुपलब्धिलिङ्गो वावरणलिङ्गो वा तदुत्पादितघटादिज्ञानावसेयो वा । इन्द्रियार्थसन्निकर्षो हि व्यवहितार्थानुपलब्धिलिङ्गो वावरणलिङ्गो वा तदुत्पादितघटादिज्ञानावसेयो वा ।

indriyārthasannikarṣo hi vyavahitārthānupalabdhiliṅgo vāvaraṇaliṅgo vā tadutpāditaghaṭādijñānāvaseyo vā / indriyārthasannikarṣo hi vyavahitārthānupalabdhiliṅgo vāvaraṇaliṅgo vā tadutpāditaghaṭādijñānāvaseyo vā /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथेन्द्रियोत्पाद्यत्वम् अपि नोपपद्यतेन्द्रियोत्पाद्यत्वातिरेकानवगतेः । विज्ञानं स्वभावतयैव वेद्यते, नाकारान्तरेण । तज्ज्ञप्तौ वा ज्ञानाकारविरहप्रसङ्गः । न च ज्ञानम् इन्द्रियसम्बद्धं दृष्टं, येन तद् उपलभ्यमानम् इन्द्रियं गमयति । तथेन्द्रियोत्पाद्यत्वम् अपि नोपपद्यत इन्द्रियोत्पाद्यत्वातिरेकानवगतेः । विज्ञानं स्वभावतयैव वेद्यते, नाकारान्तरेण । तज्ज्ञप्तौ वा ज्ञानाकारविरहप्रसङ्गः । न च ज्ञानम् इन्द्रियसम्बद्धं दृष्टं, येन तद् उपलभ्यमानम् इन्द्रियं गमयति ।

tathendriyotpādyatvam api nopapadyatendriyotpādyatvātirekānavagateḥ / vijñānaṃ svabhāvatayaiva vedyate, nākārāntareṇa / tajjñaptau vā jñānākāravirahaprasaṅgaḥ / na ca jñānam indriyasambaddhaṃ dṛṣṭaṃ, yena tad upalabhyamānam indriyaṃ gamayati / tathendriyotpādyatvam api nopapadyata indriyotpādyatvātirekānavagateḥ / vijñānaṃ svabhāvatayaiva vedyate, nākārāntareṇa / tajjñaptau vā jñānākāravirahaprasaṅgaḥ / na ca jñānam indriyasambaddhaṃ dṛṣṭaṃ, yena tad upalabhyamānam indriyaṃ gamayati /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथार्थो ऽपि विज्ञानम् उत्पादयत्य् अनुपजातातिशयोपजातातिशयो वाव्यतिरिक्तोपजातातिशयो वा व्यतिरिक्तोपजातातिशयो वा । तद् यद्य् अनुपजातातिशयः करोति, तदा सर्वदा कुर्यान् न वा । करणम् अकरणं च नोपपद्येत तत्स्वरूपानतिवृत्तेः । तथार्थो ऽपि विज्ञानम् उत्पादयत्य् अनुपजातातिशय उपजातातिशयो वाव्यतिरिक्तोपजातातिशयो वा व्यतिरिक्तोपजातातिशयो वा । तद् यद्य् अनुपजातातिशयः करोति, तदा सर्वदा कुर्यान् न वा । करणम् अकरणं च नोपपद्येत तत्स्वरूपानतिवृत्तेः ।

tathārtho 'pi vijñānam utpādayaty anupajātātiśayopajātātiśayo vāvyatiriktopajātātiśayo vā vyatiriktopajātātiśayo vā / tad yady anupajātātiśayaḥ karoti, tadā sarvadā kuryān na vā / karaṇam akaraṇaṃ ca nopapadyeta tatsvarūpānativṛtteḥ / tathārtho 'pi vijñānam utpādayaty anupajātātiśaya upajātātiśayo vāvyatiriktopajātātiśayo vā vyatiriktopajātātiśayo vā / tad yady anupajātātiśayaḥ karoti, tadā sarvadā kuryān na vā / karaṇam akaraṇaṃ ca nopapadyeta tatsvarūpānativṛtteḥ /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यदि तद्धर्मः, स नित्यो ऽनित्यो वा । तद् यदि तद्धर्मः, स नित्यो ऽनित्यो वा ।

tad yadi taddharmaḥ, sa nityo 'nityo vā / tad yadi taddharmaḥ, sa nityo 'nityo vā /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तत्स्वरूपम् अव्यभिचारित्वं तत् किं स्वसत्तामात्रानुरोधेनार्थान्तरसत्तानुरोधेन वा? अथ तत्स्वरूपम् अव्यभिचारित्वं --तत् किं स्वसत्तामात्रानुरोधेनार्थान्तरसत्तानुरोधेन वा?

atha tatsvarūpam avyabhicāritvaṃ tat kiṃ svasattāmātrānurodhenārthāntarasattānurodhena vā? atha tatsvarūpam avyabhicāritvaṃ --tat kiṃ svasattāmātrānurodhenārthāntarasattānurodhena vā?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.