Tattvopaplavasiṃha 3

तथा ताथागतानाम् अप्य् अनधिगतार्थगन्तृविशेषणम् अपार्थकम् अपोह्यज्ञानासम्भवात् । न हि पूर्वापरकालभाविनी विज्ञान एकविषये स्तो, न स्वलक्षणैकविषये, न सामान्यैकविषये, तथा ताथागतानाम् अप्य् अनधिगतार्थगन्तृविशेषणम् अपार्थकम् अपोह्यज्ञानासम्भवात् । न हि पूर्वापरकालभाविनी विज्ञान एकविषये स्तो, न स्वलक्षणैकविषये, न सामान्यैकविषये,

tathā tāthāgatānām apy anadhigatārthagantṛviśeṣaṇam apārthakam apohyajñānāsambhavāt / na hi pūrvāparakālabhāvinī vijñāna ekaviṣaye sto, na svalakṣaṇaikaviṣaye, na sāmānyaikaviṣaye, tathā tāthāgatānām apy anadhigatārthagantṛviśeṣaṇam apārthakam apohyajñānāsambhavāt / na hi pūrvāparakālabhāvinī vijñāna ekaviṣaye sto, na svalakṣaṇaikaviṣaye, na sāmānyaikaviṣaye,

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये त्व् अविसंवादि ज्ञानं प्रमाणम् अभिदधति । को ऽयम् अविसंवादार्थः? किं यथाव्यवस्थितार्थगृहीतित्वं बाधारहितत्वं वा प्रतीयमानार्थजन्यता वा प्रतीयमानार्थं प्रति प्रवर्तकत्वं वार्थप्रापकत्वं वा? अन्ये त्व् अविसंवादि ज्ञानं प्रमाणम् अभिदधति । को ऽयम् अविसंवादार्थः? किं यथाव्यवस्थितार्थगृहीतित्वं बाधारहितत्वं वा प्रतीयमानार्थजन्यता वा प्रतीयमानार्थं प्रति प्रवर्तकत्वं वार्थप्रापकत्वं वा?

anye tv avisaṃvādi jñānaṃ pramāṇam abhidadhati / ko 'yam avisaṃvādārthaḥ? kiṃ yathāvyavasthitārthagṛhītitvaṃ bādhārahitatvaṃ vā pratīyamānārthajanyatā vā pratīyamānārthaṃ prati pravartakatvaṃ vārthaprāpakatvaṃ vā? anye tv avisaṃvādi jñānaṃ pramāṇam abhidadhati / ko 'yam avisaṃvādārthaḥ? kiṃ yathāvyavasthitārthagṛhītitvaṃ bādhārahitatvaṃ vā pratīyamānārthajanyatā vā pratīyamānārthaṃ prati pravartakatvaṃ vārthaprāpakatvaṃ vā?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा मानमेयसङ्ख्यापि सौगतमते नोपपद्यते । तद् एव कथम्? कथ्यते द्व एव प्रमाणे, न मानान्तरम् अस्ति । तद् द्वित्वं किं व्यक्तिभेदेनाकारभेदेन विषयभेदेन वा? तथा मानमेयसङ्ख्यापि सौगतमते नोपपद्यते । तद् एव कथम्? कथ्यते -द्व एव प्रमाणे, न मानान्तरम् अस्ति । तद् द्वित्वं किं व्यक्तिभेदेनाकारभेदेन विषयभेदेन वा?

tathā mānameyasaṅkhyāpi saugatamate nopapadyate / tad eva katham? kathyate dva eva pramāṇe, na mānāntaram asti / tad dvitvaṃ kiṃ vyaktibhedenākārabhedena viṣayabhedena vā? tathā mānameyasaṅkhyāpi saugatamate nopapadyate / tad eva katham? kathyate -dva eva pramāṇe, na mānāntaram asti / tad dvitvaṃ kiṃ vyaktibhedenākārabhedena viṣayabhedena vā?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वलक्षणस्याभिन्नैकस्वभावस्य क्रमवृत्त्यनेकविज्ञानजननशक्तिव्यतिरेकात् । अथ युगपदेकविषयोत्पन्नानेकविज्ञानापनोदार्थं, स्वलक्षणस्याभिन्नैकस्वभावस्य क्रमवृत्त्यनेकविज्ञानजननशक्तिव्यतिरेकात् । अथ युगपदेकविषयोत्पन्नानेकविज्ञानापनोदार्थं,

svalakṣaṇasyābhinnaikasvabhāvasya kramavṛttyanekavijñānajananaśaktivyatirekāt / atha yugapadekaviṣayotpannānekavijñānāpanodārthaṃ, svalakṣaṇasyābhinnaikasvabhāvasya kramavṛttyanekavijñānajananaśaktivyatirekāt / atha yugapadekaviṣayotpannānekavijñānāpanodārthaṃ,

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सामान्यैकविषयानेकविज्ञानापनोदार्थं विशेषणम् उपादीयते, तद् अप्य् अयुक्तम् । न सामान्यैकं विज्ञानम् अस्ति, नाप्य् अनेकं विज्ञानं, तस्य स्वयम् असम्भवात् । तदाकारविरहे सामान्यविषयं विज्ञानम् इति प्रतिकर्मव्यवस्थाहेतुर् वक्तव्यः । तदाकारे वा सामान्यस्य सदात्मता । अतात्त्विकाकारतादात्म्ये वा ज्ञानातात्त्विकत्वप्रसङ्गः । अथ सामान्यैकविषयानेकविज्ञानापनोदार्थं विशेषणम् उपादीयते, तद् अप्य् अयुक्तम् । न सामान्य एकं विज्ञानम् अस्ति, नाप्य् अनेकं विज्ञानं, तस्य स्वयम् असम्भवात् । तदाकारविरहे सामान्यविषयं विज्ञानम् इति प्रतिकर्मव्यवस्थाहेतुर् वक्तव्यः । तदाकारे वा सामान्यस्य सदात्मता । अतात्त्विकाकारतादात्म्ये वा ज्ञानातात्त्विकत्वप्रसङ्गः ।

atha sāmānyaikaviṣayānekavijñānāpanodārthaṃ viśeṣaṇam upādīyate, tad apy ayuktam / na sāmānYaikaṃ vijñānam asti, nāpy anekaṃ vijñānaṃ, tasya svayam asambhavāt / tadākāravirahe sāmānyaviṣayaṃ vijñānam iti pratikarmavyavasthāhetur vaktavyaḥ / tadākāre vā sāmānyasya sadātmatā / atāttvikākāratādātmye vā jñānātāttvikatvaprasaṅgaḥ / atha sāmānyaikaviṣayānekavijñānāpanodārthaṃ viśeṣaṇam upādīyate, tad apy ayuktam / na sāmānYa ekaṃ vijñānam asti, nāpy anekaṃ vijñānaṃ, tasya svayam asambhavāt / tadākāravirahe sāmānyaviṣayaṃ vijñānam iti pratikarmavyavasthāhetur vaktavyaḥ / tadākāre vā sāmānyasya sadātmatā / atāttvikākāratādātmye vā jñānātāttvikatvaprasaṅgaḥ /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यदि यथाव्यवस्थितार्थगृहीतित्वं, तद् अनुमानज्ञाने नोपपद्यते । तद् यदि यथाव्यवस्थितार्थगृहीतित्वं, तद् अनुमानज्ञाने नोपपद्यते ।

tad yadi yathāvyavasthitārthagṛhītitvaṃ, tad anumānajñāne nopapadyate / tad yadi yathāvyavasthitārthagṛhītitvaṃ, tad anumānajñāne nopapadyate /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बाधारहितत्वं, तद् अप्य् अनुमानज्ञाने नोपपद्यते । अथ बाधारहितत्वं, तद् अप्य् अनुमानज्ञाने नोपपद्यते ।

atha bādhārahitatvaṃ, tad apy anumānajñāne nopapadyate / atha bādhārahitatvaṃ, tad apy anumānajñāne nopapadyate /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रतीयमानार्थोत्पाद्यत्वं, तद् अप्य् अनुमानज्ञानस्य नोपपद्यते, सामान्याकारस्य जनकत्वव्यावृत्तेः । अथ प्रतीयमानार्थोत्पाद्यत्वं, तद् अप्य् अनुमानज्ञानस्य नोपपद्यते, सामान्याकारस्य जनकत्वव्यावृत्तेः ।

atha pratīyamānārthotpādyatvaṃ, tad apy anumānajñānasya nopapadyate, sāmānyākārasya janakatvavyāvṛtteḥ / atha pratīyamānārthotpādyatvaṃ, tad apy anumānajñānasya nopapadyate, sāmānyākārasya janakatvavyāvṛtteḥ /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रतीयमानार्थं प्रति प्रवर्तकत्वम् अविसंवादार्थस्, तद् विपर्ययज्ञानस्यापि प्रवर्तकत्वं विद्यते । विपरीतोत्पन्नोदकबुद्धिः प्रवर्तते, न च तस्याविसंवादो ऽस्ति । सत्योदकज्ञाने ऽपि जाते न प्रवर्तते केनापि हेतुना, तद् अपि विसंवादि स्यात् । अथ प्रतीयमानार्थं प्रति प्रवर्तकत्वम् अविसंवादार्थस्, तद् विपर्ययज्ञानस्यापि प्रवर्तकत्वं विद्यते । विपरीतोत्पन्नोदकबुद्धिः प्रवर्तते, न च तस्याविसंवादो ऽस्ति । सत्योदकज्ञाने ऽपि जाते न प्रवर्तते केनापि हेतुना, तद् अपि विसंवादि स्यात् ।

atha pratīyamānārthaṃ prati pravartakatvam avisaṃvādārthas, tad viparyayajñānasyāpi pravartakatvaṃ vidyate / viparītotpannodakabuddhiḥ pravartate, na ca tasyāvisaṃvādo 'sti / satyodakajñāne 'pi jāte na pravartate kenāpi hetunā, tad api visaṃvādi syāt / atha pratīyamānārthaṃ prati pravartakatvam avisaṃvādārthas, tad viparyayajñānasyāpi pravartakatvaṃ vidyate / viparītotpannodakabuddhiḥ pravartate, na ca tasyāvisaṃvādo 'sti / satyodakajñāne 'pi jāte na pravartate kenāpi hetunā, tad api visaṃvādi syāt /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथार्थप्रापकत्वम् अविसंवादस्, तत्र किम् अर्थमात्रप्रापकत्वम् आहो ऽवभातार्थप्रापकत्वं तज्जातीयोदकप्रापकत्वं वा स्वोत्पादकार्थप्रापकत्वं वाथ स्वोत्पादककारकाणां ध्रुवभावित्वम् अविसंवादः? अथार्थप्रापकत्वम् अविसंवादस्, तत्र किम् अर्थमात्रप्रापकत्वम् आहो ऽवभातार्थप्रापकत्वं तज्जातीयोदकप्रापकत्वं वा स्वोत्पादकार्थप्रापकत्वं वाथ स्वोत्पादककारकाणां ध्रुवभावित्वम् अविसंवादः?

athārthaprāpakatvam avisaṃvādas, tatra kim arthamātraprāpakatvam āho 'vabhātārthaprāpakatvaṃ tajjātīyodakaprāpakatvaṃ vā svotpādakārthaprāpakatvaṃ vātha svotpādakakārakāṇāṃ dhruvabhāvitvam avisaṃvādaḥ? athārthaprāpakatvam avisaṃvādas, tatra kim arthamātraprāpakatvam āho 'vabhātārthaprāpakatvaṃ tajjātīyodakaprāpakatvaṃ vā svotpādakārthaprāpakatvaṃ vātha svotpādakakārakāṇāṃ dhruvabhāvitvam avisaṃvādaḥ?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि व्यक्तिभेदेन, तदापरिसङ्ख्येयत्वं ज्ञानव्यक्तीनाम् आनन्त्याद्, द्वित्वानुपपत्तिः । न च ज्ञानानां भेदो ऽस्त्य् अज्ञानाद् धि ज्ञानं ज्ञानात्मतया भिद्यते, ज्ञानान्तरात् तु कथं निवर्तते? किं ज्ञानात्मतयाकारान्तरेण वा? यदि ज्ञानाकारतया भिद्यते, तदान्येषाम् अज्ञानात्मकत्वप्रसङ्गो रसादेर् इव । अथाकारान्तरेण व्यावर्तते, तदाज्ञानात्मता तस्योत्पद्यते रसादेर् इव । यदि व्यक्तिभेदेन, तदापरिसङ्ख्येयत्वं ज्ञानव्यक्तीनाम् आनन्त्याद्, द्वित्वानुपपत्तिः । न च ज्ञानानां भेदो ऽस्त्य्- अज्ञानाद् धि ज्ञानं ज्ञानात्मतया भिद्यते, ज्ञानान्तरात् तु कथं निवर्तते? किं ज्ञानात्मतयाकारान्तरेण वा? यदि ज्ञानाकारतया भिद्यते, तदान्येषाम् अज्ञानात्मकत्वप्रसङ्गो रसादेर् इव । अथाकारान्तरेण व्यावर्तते, तदाज्ञानात्मता तस्योत्पद्यते रसादेर् इव ।

yadi vyaktibhedena, tadāparisaṅkhyeyatvaṃ jñānavyaktīnām ānantyād, dvitvānupapattiḥ / na ca jñānānāṃ bhedo 'sty ajñānād dhi jñānaṃ jñānātmatayā bhidyate, jñānāntarāt tu kathaṃ nivartate? kiṃ jñānātmatayākārāntareṇa vā? yadi jñānākāratayā bhidyate, tadānyeṣām ajñānātmakatvaprasaṅgo rasāder iva / athākārāntareṇa vyāvartate, tadājñānātmatā tasyotpadyate rasāder iva / yadi vyaktibhedena, tadāparisaṅkhyeyatvaṃ jñānavyaktīnām ānantyād, dvitvānupapattiḥ / na ca jñānānāṃ bhedo 'sty- ajñānād dhi jñānaṃ jñānātmatayā bhidyate, jñānāntarāt tu kathaṃ nivartate? kiṃ jñānātmatayākārāntareṇa vā? yadi jñānākāratayā bhidyate, tadānyeṣām ajñānātmakatvaprasaṅgo rasāder iva / athākārāntareṇa vyāvartate, tadājñānātmatā tasyotpadyate rasāder iva /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाकारभेदेन मानयोर् भेदः, सो ऽप्य् अनुपपन्नैव । ज्ञानाकारव्यतिरेकेण प्रत्यक्षानुमानयोर् नाकारान्तरम् अस्ति । तदुपगमे वा ज्ञानाकारविरहः स्यात् । न चाकारसमूहात्मकं ज्ञानं तस्याभिन्नात्मकत्वात् । अथाकारभेदेन मानयोर् भेदः, सो ऽप्य् अनुपपन्न एव । ज्ञानाकारव्यतिरेकेण प्रत्यक्षानुमानयोर् नाकारान्तरम् अस्ति । तदुपगमे वा ज्ञानाकारविरहः स्यात् । न चाकारसमूहात्मकं ज्ञानं तस्याभिन्नात्मकत्वात् ।

athākārabhedena mānayor bhedaḥ, so 'py anupapannaiva / jñānākāravyatirekeṇa pratyakṣānumānayor nākārāntaram asti / tadupagame vā jñānākāravirahaḥ syāt / na cākārasamūhātmakaṃ jñānaṃ tasyābhinnātmakatvāt / athākārabhedena mānayor bhedaḥ, so 'py anupapanna eva / jñānākāravyatirekeṇa pratyakṣānumānayor nākārāntaram asti / tadupagame vā jñānākāravirahaḥ syāt / na cākārasamūhātmakaṃ jñānaṃ tasyābhinnātmakatvāt /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ विषयभेदेन द्वैविध्यम् उपपाद्यते, अथ विषयभेदेन द्वैविध्यम् उपपाद्यते,

atha viṣayabhedena dvaividhyam upapādyate, atha viṣayabhedena dvaividhyam upapādyate,

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदानुमानज्ञानस्य विषयार्थो वक्तव्यः किम् अग्न्यादिस्वलक्षणविषयं विद्यमानसामान्यविषयम् अपारमार्थिकसामान्यविषयं वा निर्विषयं वा स्वांशविषयं वा? तदानुमानज्ञानस्य विषयार्थो वक्तव्यः किम् अग्न्यादिस्वलक्षणविषयं विद्यमानसामान्यविषयम् अपारमार्थिकसामान्यविषयं वा निर्विषयं वा स्वांशविषयं वा?

tadānumānajñānasya viṣayārtho vaktavyaḥ kim agnyādisvalakṣaṇaviṣayaṃ vidyamānasāmānyaviṣayam apāramārthikasāmānyaviṣayaṃ vā nirviṣayaṃ vā svāṃśaviṣayaṃ vā? tadānumānajñānasya viṣayārtho vaktavyaḥ kim agnyādisvalakṣaṇaviṣayaṃ vidyamānasāmānyaviṣayam apāramārthikasāmānyaviṣayaṃ vā nirviṣayaṃ vā svāṃśaviṣayaṃ vā?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा प्रत्यक्षस्यापि विषयो वक्तव्यः किं रूपादिस्वलक्षणविषयम् आत्मविषयम् उभयविषयं वा? तथा प्रत्यक्षस्यापि विषयो वक्तव्यः - किं रूपादिस्वलक्षणविषयम् आत्मविषयम् उभयविषयं वा?

tathā pratyakṣasyāpi viṣayo vaktavyaḥ kiṃ rūpādisvalakṣaṇaviṣayam ātmaviṣayam ubhayaviṣayaṃ vā? tathā pratyakṣasyāpi viṣayo vaktavyaḥ - kiṃ rūpādisvalakṣaṇaviṣayam ātmaviṣayam ubhayaviṣayaṃ vā?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.