अस्मिन्भरतखण्डे खल्वद्यावधि बहवः संस्कृतग्रन्थाः संशोध्य मुद्रणद्वारा प्राकाश्यं नीतास्तत्र तत्र पण्डितप्रकाण्डैः । तथापि कतिचन प्राजीनाः प्रबन्धाः प्रकाशनार्हा अपि पुस्तककोशेष्वेव निलीना वर्तन्ते । तेषामन्यतमो ऽयं काव्यालङ्कारसंग्रहाख्यः प्रबन्धो यो ऽद्य महता प्रयत्नेन सहृदयहृदयवनोदाय प्रकाश्यते । अस्य काव्यालङ्कारसङ्ग्रहग्रन्थस्य प्रणेता उद्भटभट्टः । उद्भटभट्टस्य भट्टोद्भटौद्भटाचार्यः इत्यापि नामोल्लेखो ग्रन्थान्तरेषु दृश्यते । उद्भटभट्ट कश्मीरेषु जयापीडः भूपस्य सभापतिरासीदिति कल्हणवरचतराजतरङ्गिणीग्रन्थादवगम्यते । जयापीडनृपतिराज्यकालस्तु ख्रिस्त ७७९ वर्षमारभ्य ८१३ वर्षपर्यन्तमासीदिति ज्ञायते । अतस्तत्सभापतेरुद्भटभट्टस्यापि जीवितसमयः स एवेति विदुषां निर्णयः । उद्भटाचार्येण कुमारसंभवाख्यं काव्यं तथा भामहकृतालङ्कारग्रन्थस्य विवरणं च विरचितमासीदिति ज्ञायते । अत्र प्रमाणं तु अस्यां लघुवृत्तौ "अनेन ग्रन्थकृता खोपरचितकुमारसंभवैकदेशो ऽत्र उदाहरणत्वेनोपन्यस्तः"पृ० १५ इति "विशेषोक्तलक्षणे च भामहविवरणे भट्टोद्भटेन एकदेशश्बद एवं व्याख्यातः"पृ० १३ इति च प्रतीहारेन्दुराजस्योक्तिः । काव्यालङ्कारसारलघुवृत्तेः प्रणेता श्रीप्रतहारेन्दुराजस्तु कोङ्कणदेशवास्तव्यः कश्मीरेषु मीमांसाख्याकरणतर्कसाहित्यशास्त्रपारंगतभट्टश्रीमुकुलादधीतशास्त्रश्चेति अस्या लघुवृत्तेः प्रारम्भोपसंहारयोः स्थिताभ्यां निम्नलिखितपद्याभ्यां स्फुटं भवति । "विद्वदग्र्यान्मुकुलकादधिगम्य विविच्यते । प्रतीहारेन्दुराजेन काव्यालङ्कारसंग्रहः ॥ " "मीमांसासारमेघात्पदजलधिविधोस्तर्कमाणिक्यकोशात् साहित्यश्रीमुरारेर्बुधकुसुममधोः शौरिपादब्जभृङ्गात् । श्रुत्वा सौजन्यसिन्धोर्द्वजवरमुकुलात्कीर्तिवल्ल्यालवालात् काव्यालङ्कारसारे लघुववृतिमधात्कौङ्कणः श्रीन्दुराजः ॥ "इति प्रतीहारेन्दुराजस्य जीवितकालस्तु निश्चित्य वक्तुं न शक्यते । तथाप्ययं भट्टोद्भस्य पश्चाद्बभूवेति व्यक्तमेव । अनेन लघुवृत्तौ भामह--वामन---उद्भट---इत्यादि प्राचीनालङ्कारिकाणामेवोल्लेखः कृतः नतु महिमभट्ट-आनन्दवर्धन-काव्यप्रकाशकाराद्यभिनवालङ्कारिकाणाम् । अतो ऽयं खिस्तवर्षस्य नवमदशमशतकयोर्मध्ये बभूवेति तर्क्यते । अस्य ग्रन्थस्यादर्शपुस्तकमेकमेव पुण्यपत्तनस्थाराजकीयपुस्तकालयाधिकारिभिः प्रोफेसर विनायक सखाराम घाटे इत्येतै संस्करणार्थे दत्वनृगृहीतो ऽस्मीति कृतज्ञतया स्मरामि तेषामुपकृतिम् । कारवारपुरे विद्वदनुचरः श्रावण शु- १२ शके १८३७ मङ्गेशशर्मा। श्रीः । श्रीमद्-उद्भट-भट्टप्रणीतः काव्यालङ्कारसंग्रहः । प्रथमो वर्गः श्रीमत्-प्रतीहारेन्दु-राजविरचितया काव्यालङ्कारसारलघुवृत्त्या समेतः । यल्लक्ष्म्या हसितैः सितैर्धवलितं नर्मोक्तिलीलाजुषः शौरेः स्फीतगभस्तिकौस्तुभरुचा यच्च क्वचित्पाटलम् । अन्यत्र च्छुरितं यदम्बररच हेमप्रभादीप्रया तद्वक्षो ऽक्षतशक्रचापशबलव्योमाभमव्याज्जगत् ॥ १ ॥ महिषितवपुषि सुरद्विषि दर्शितभयमभयदं द्युसद्मभ्यः । नन्दितसुरेन्द्रवन्दितमङ्घ्रियुगं गौरि तव वन्दे ॥ २ ॥ विद्वदग्र्यान्मुकुलकादघिगम्य विवच्यते । प्रतीहारेन्दुराजेन काव्यालङ्कारसंग्रहः ॥ ३ ॥ पुनरुक्तवदाभासं छेकानुप्रास एव च । अनुप्रासस्त्रिधा लाटानुप्रासो रूपकं चतुः
asminbharatakhaṇḍe khalvadyāvadhi bahavaḥ saṃskṛtagranthāḥ saṃśodhya mudraṇadvārā prākāśyaṃ nītāstatra tatra paṇḍitaprakāṇḍaiḥ / tathāpi katicana prājīnāḥ prabandhāḥ prakāśanārhā api pustakakośeṣveva nilīnā vartante / teṣāmanyatamo 'yaṃ kāvyālaṅkārasaṃgrahākhyaḥ prabandho yo 'dya mahatā prayatnena sahṛdayahṛdayavanodāya prakāśyate / asya kāvyālaṅkārasaṅgrahagranthasya praṇetā udbhaṭabhaṭṭaḥ / udbhaṭabhaṭṭasya bhaṭṭodbhaṭaudbhaṭācāryaḥ ityāpi nāmollekho granthāntareṣu dṛśyate / udbhaṭabhaṭṭa kaśmīreṣu jayāpīḍaḥ bhūpasya sabhāpatirāsīditi kalhaṇavaracatarājataraṅgiṇīgranthādavagamyate / jayāpīḍanṛpatirājyakālastu khrista 779 varṣamārabhya 813 varṣaparyantamāsīditi jñāyate / atastatsabhāpaterudbhaṭabhaṭṭasyāpi jīvitasamayaḥ sa eveti viduṣāṃ nirṇayaḥ / udbhaṭācāryeṇa kumārasaṃbhavākhyaṃ kāvyaṃ tathā bhāmahakṛtālaṅkāragranthasya vivaraṇaṃ ca viracitamāsīditi jñāyate / atra pramāṇaṃ tu asyāṃ laghuvṛttau "anena granthakṛtā khoparacitakumārasaṃbhavaikadeśo 'tra udāharaṇatvenopanyastaḥ"pṛ0 15 iti "viśeṣoktalakṣaṇe ca bhāmahavivaraṇe bhaṭṭodbhaṭena ekadeśaśbada evaṃ vyākhyātaḥ"pṛ0 13 iti ca pratīhārendurājasyoktiḥ / kāvyālaṅkārasāralaghuvṛtteḥ praṇetā śrīpratahārendurājastu koṅkaṇadeśavāstavyaḥ kaśmīreṣu mīmāṃsākhyākaraṇatarkasāhityaśāstrapāraṃgatabhaṭṭaśrīmukulādadhītaśāstraśceti asyā laghuvṛtteḥ prārambhopasaṃhārayoḥ sthitābhyāṃ nimnalikhitapadyābhyāṃ sphuṭaṃ bhavati / "vidvadagryānmukulakādadhigamya vivicyate / pratīhārendurājena kāvyālaṅkārasaṃgrahaḥ // " "mīmāṃsāsārameghātpadajaladhividhostarkamāṇikyakośāt sāhityaśrīmurārerbudhakusumamadhoḥ śauripādabjabhṛṅgāt / śrutvā saujanyasindhordvajavaramukulātkīrtivallyālavālāt kāvyālaṅkārasāre laghuvavṛtimadhātkauṅkaṇaḥ śrīndurājaḥ // "iti pratīhārendurājasya jīvitakālastu niścitya vaktuṃ na śakyate / tathāpyayaṃ bhaṭṭodbhasya paścādbabhūveti vyaktameva / anena laghuvṛttau bhāmaha--vāmana---udbhaṭa---ityādi prācīnālaṅkārikāṇāmevollekhaḥ kṛtaḥ natu mahimabhaṭṭa-ānandavardhana-kāvyaprakāśakārādyabhinavālaṅkārikāṇām / ato 'yaṃ khistavarṣasya navamadaśamaśatakayormadhye babhūveti tarkyate / asya granthasyādarśapustakamekameva puṇyapattanasthārājakīyapustakālayādhikāribhiḥ prophesara vināyaka sakhārāma ghāṭe ityetai saṃskaraṇārthe datvanṛgṛhīto 'smīti kṛtajñatayā smarāmi teṣāmupakṛtim / kāravārapure vidvadanucaraḥ śrāvaṇa śu- 12 śake 1837 maṅgeśaśarmā. śrīḥ / śrīmad-udbhaṭa-bhaṭṭapraṇītaḥ kāvyālaṅkārasaṃgrahaḥ / prathamo vargaḥ śrīmat-pratīhārendu-rājaviracitayā kāvyālaṅkārasāralaghuvṛttyā sametaḥ / yallakṣmyā hasitaiḥ sitairdhavalitaṃ narmoktilīlājuṣaḥ śaureḥ sphītagabhastikaustubharucā yacca kvacitpāṭalam / anyatra cchuritaṃ yadambararaca hemaprabhādīprayā tadvakṣo 'kṣataśakracāpaśabalavyomābhamavyājjagat // 1 // mahiṣitavapuṣi suradviṣi darśitabhayamabhayadaṃ dyusadmabhyaḥ / nanditasurendravanditamaṅghriyugaṃ gauri tava vande // 2 // vidvadagryānmukulakādaghigamya vivacyate / pratīhārendurājena kāvyālaṅkārasaṃgrahaḥ // 3 // punaruktavadābhāsaṃ chekānuprāsa eva ca / anuprāsastridhā lāṭānuprāso rūpakaṃ catuḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.