Udbhata: Kavyalamkarasarasamgraha 5

अथ पञ्चमो वर्गः । अपह्नुतिं विशेषोक्तिं विरोधं तुल्ययोगिताम् । अप्रस्तुतप्रशंसा च व्याजस्तुतिविदर्शने

atha pañcamo vargaḥ / apahnutiṃ viśeṣoktiṃ virodhaṃ tulyayogitām / aprastutapraśaṃsā ca vyājastutividarśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमेयोपमां चैव सहोक्तिं संकरं तथा । परिवृत्तिं च जगदुरलङ्कारान्परे गिराम्

upameyopamāṃ caiva sahoktiṃ saṃkaraṃ tathā / parivṛttiṃ ca jagaduralaṅkārānpare girām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपह्नुतिः----- अपह्नुतिरभीष्टा च किञ्चिदन्तर्गतोपमा । भूतार्थापह्नवेनास्या निबन्धः क्रियते बुधैः

apahnutiḥ----- apahnutirabhīṣṭā ca kiñcidantargatopamā / bhūtārthāpahnavenāsyā nibandhaḥ kriyate budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्राकरणिकस्य तपसः स्वरूपमपह्नुत्य हालाहलविषविशेषरूपताध्यारोपेण तत्सादृश्यमवगमितम् । तच्चात्र हालाहलविषसादृश्यमुपमेयस्यापह्नुतत्वान्न स्फुटरूपम् । हालाहलाख्यो विषभेदो यः शीघ्रं व्यापादयति । विशेषोक्तिः----- यत्सामग्र्ये ऽपि शक्तीनां फलानुत्पत्तिबन्धनम् । विशेषस्याभिधित्सातस्तद्वशेषोक्तिरुच्यते

atra prākaraṇikasya tapasaḥ svarūpamapahnutya hālāhalaviṣaviśeṣarūpatādhyāropeṇa tatsādṛśyamavagamitam / taccātra hālāhalaviṣasādṛśyamupameyasyāpahnutatvānna sphuṭarūpam / hālāhalākhyo viṣabhedo yaḥ śīghraṃ vyāpādayati / viśeṣoktiḥ----- yatsāmagrye 'pi śaktīnāṃ phalānutpattibandhanam / viśeṣasyābhidhitsātastadvaśeṣoktirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तीनां कारकाणां सामग्र्ये ऽपि अविकलत्वे यः क्रियाफलस्य किञ्चिद्विशेषमवगमयितुमनुत्पत्तेरुपनिबन्धः सा विशेषोक्तिः । तस्याश्च द्वौभेदौ । क्वचित्खलु कारणसामग्र्ये ऽपि यत्कार्यं नोत्पद्यते तस्यानुत्पत्तौ स्वकण्ठेन निमित्तमुपादीयते, क्वचित्त्वर्थसामर्थ्यादवगम्यते तदाह--- दर्शितेन निमित्तेन निमित्तादर्शनेन च । तस्या बन्धो द्विधा लक्ष्ये दृश्यते ललितात्मकः

śaktīnāṃ kārakāṇāṃ sāmagrye 'pi avikalatve yaḥ kriyāphalasya kiñcidviśeṣamavagamayitumanutpatterupanibandhaḥ sā viśeṣoktiḥ / tasyāśca dvaubhedau / kvacitkhalu kāraṇasāmagrye 'pi yatkāryaṃ notpadyate tasyānutpattau svakaṇṭhena nimittamupādīyate, kvacittvarthasāmarthyādavagamyate tadāha--- darśitena nimittena nimittādarśanena ca / tasyā bandho dvidhā lakṣye dṛśyate lalitātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रश्नत्वरालक्षणकारणसद्भावे ऽपि प्रश्नवचसो ऽनुत्पत्तिरुपनिबद्धा । तया च प्रश्नवचनकारणस्य विस्मयविभावनाख्यो विशेषो ऽवगम्यते । अत्र च निमित्तं भगवतीगतिविसंष्ठुलचेष्टितदर्शनं स्वकण्ठेनोपात्तम् ॥ विरोधः----- गुणस्य वा क्रियाया वा विरुद्धान्यक्रियावचः । यद्विशेषाभिधानाय विरोधं तं प्रचक्षते

atra praśnatvarālakṣaṇakāraṇasadbhāve 'pi praśnavacaso 'nutpattirupanibaddhā / tayā ca praśnavacanakāraṇasya vismayavibhāvanākhyo viśeṣo 'vagamyate / atra ca nimittaṃ bhagavatīgativisaṃṣṭhulaceṣṭitadarśanaṃ svakaṇṭhenopāttam // virodhaḥ----- guṇasya vā kriyāyā vā viruddhānyakriyāvacaḥ / yadviśeṣābhidhānāya virodhaṃ taṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र यदेतत्पूर्वमुपक्रान्तं वचो मे नोदेतीति तस्याक्षेपो यद्वेतिकृतः । किंवा करोमि विस्मयवाचालितः सन् ब्रवीमि भवत्याः क्वते । एष विस्मयो मां वाचालयतीति संबन्धः । अत्राकृतेः सुकुमारायाः पाटवस्य च कठिनकायसाध्यस्य विरोधो भगवतीनिष्ठत्वेनोपनिबद्धः । तेन च विस्मयविभावनाख्यो विशेषो ऽत्र ख्याप्यते । अयं चासिद्धस्वभावधर्मनिष्ठत्वाद्गुणविरोधः । एवं साध्यस्वभावधर्मनिष्ठे ऽपि क्रियाविरोधे उदाहार्यम् । तथा द्रव्यविरोधे गुणक्रियाविरोधे गुणद्रव्यविरोधे क्रियाद्रव्यविरोधे च ॥ तुल्ययोगिता----- उपमानोपमेयोक्तिशून्यैरप्रस्तुतैर्वचः । साम्याभिधायि प्रस्तावभाग्भिर्वा तुल्ययोगिता

atra yadetatpūrvamupakrāntaṃ vaco me nodetīti tasyākṣepo yadvetikṛtaḥ / kiṃvā karomi vismayavācālitaḥ san bravīmi bhavatyāḥ kvate / eṣa vismayo māṃ vācālayatīti saṃbandhaḥ / atrākṛteḥ sukumārāyāḥ pāṭavasya ca kaṭhinakāyasādhyasya virodho bhagavatīniṣṭhatvenopanibaddhaḥ / tena ca vismayavibhāvanākhyo viśeṣo 'tra khyāpyate / ayaṃ cāsiddhasvabhāvadharmaniṣṭhatvādguṇavirodhaḥ / evaṃ sādhyasvabhāvadharmaniṣṭhe 'pi kriyāvirodhe udāhāryam / tathā dravyavirodhe guṇakriyāvirodhe guṇadravyavirodhe kriyādravyavirodhe ca // tulyayogitā----- upamānopameyoktiśūnyairaprastutairvacaḥ / sāmyābhidhāyi prastāvabhāgbhirvā tulyayogitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्राकरणिकानमपि योगपट्टादीनां भगवतीशरीरे संस्पर्शनौचित्यलक्षणः समानो धर्मो निबद्धः । तारवीत्वक् वल्कलम् । अङ्गस्य शरीरस्य । अप्रस्तुतप्रशंसा---- अधिकारादपेतस्य वस्तुनो ऽन्यस्य या स्तुतिः । अप्रस्तुतप्रशंसेयं प्रस्तुतार्थनुबन्धिनी

atra prākaraṇikānamapi yogapaṭṭādīnāṃ bhagavatīśarīre saṃsparśanaucityalakṣaṇaḥ samāno dharmo nibaddhaḥ / tāravītvak valkalam / aṅgasya śarīrasya / aprastutapraśaṃsā---- adhikārādapetasya vastuno 'nyasya yā stutiḥ / aprastutapraśaṃseyaṃ prastutārthanubandhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कृच्छ्रेण गन्तुं शक्यते यस्मिन्देशे तद्गतकाननानां शोभा अप्राकरणिक्य एव स्वदेहजर्जरतयोपवर्णिताः । ताभिश्च सादृश्यं स्वाजन्येन भगवतीचेष्टितमुपमेयभूतं एवंविधरूपतयावगम्यते । दुर्गेति "सुदुरोरधिकरण"इति डप्रत्ययः ॥ व्याजस्तुतिः---- शब्दशक्तिस्वभावेन यत्र निन्देव गम्यते । वस्तुतस्तु स्तुतिश्चेष्टा व्याजस्तुतिरसौ मता

atra kṛcchreṇa gantuṃ śakyate yasmindeśe tadgatakānanānāṃ śobhā aprākaraṇikya eva svadehajarjaratayopavarṇitāḥ / tābhiśca sādṛśyaṃ svājanyena bhagavatīceṣṭitamupameyabhūtaṃ evaṃvidharūpatayāvagamyate / durgeti "suduroradhikaraṇa"iti ḍapratyayaḥ // vyājastutiḥ---- śabdaśaktisvabhāvena yatra nindeva gamyate / vastutastu stutiśceṣṭā vyājastutirasau matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र यदेतद्धिग्वादोपहतत्वं रूपसंपदः साक्षाच्छब्दव्यापारेण स्पृष्टं न तत्स्वात्मपर्यवसितं, अर्थसामर्थ्योत्थलोकोत्तरभगवतीरूपोत्कर्षप्रतिपादनपर्यवसितत्वात् । अतस्तस्यावान्तरवाक्यार्थता । तेनेयं व्याजस्तुतिः । निन्दाव्याजेन रूपोत्कर्षस्य स्तूयमानत्वात् । धिगनन्योपमामि "त्युभसर्वतसोः कार्ये"ति द्वितीया ॥ विदर्शना---- अभवन्वस्तुसंबन्धो भवन्वा यत्र कल्पयेत् । उपमानोपमेयत्वं कथ्यते सा विदर्शना

atra yadetaddhigvādopahatatvaṃ rūpasaṃpadaḥ sākṣācchabdavyāpāreṇa spṛṣṭaṃ na tatsvātmaparyavasitaṃ, arthasāmarthyotthalokottarabhagavatīrūpotkarṣapratipādanaparyavasitatvāt / atastasyāvāntaravākyārthatā / teneyaṃ vyājastutiḥ / nindāvyājena rūpotkarṣasya stūyamānatvāt / dhigananyopamāmi "tyubhasarvatasoḥ kārye"ti dvitīyā // vidarśanā---- abhavanvastusaṃbandho bhavanvā yatra kalpayet / upamānopameyatvaṃ kathyate sā vidarśanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधुश्चन्द्रः । विभावरी रात्रिः । अत्र रजनिकररहितविभावरीविशोभत्वस्य यदेतत्कर्मत्वं तत्कामिनीकर्तृकायां भरणक्रियायां न समन्वयं गच्छति । न ह्यन्यस्य संबन्धिनीं विशोभामन्यो बिभर्ति । अतः पदार्थसमन्वयस्यात्रानुपपत्तिः । उपमानोपमेयभावस्त्वत्र वाक्यार्थविश्रान्तिस्थानं कृष्णरात्रिवद्विशोभतां बिभर्तिति । एवमेतद्भवति वस्त्वसंबन्धे उपमानोपमेयभावकल्पनायामुदाहरणम् । यत्र तु पदार्थसमन्क्य उपमानोपमेयभावकल्पनया स्वात्मानमुपपादयति तस्य विदर्शनाभेदस्योदाहरणमुद्भटपुस्तके न दृश्यते । तस्य तु भामहोदतमिदमुदाहरणम्--- अयं मन्दद्युतिर्भास्वानस्तं प्रति यियासति । उदयः पतनायेति श्रीमतो बोधयन्नरान् ॥ इति तत्र प्रथमोदयसमयविजृम्भमाणस्वकान्तिरहितसय भास्वतो यदेतदस्तमयौन्मुख्यं तदुपेतस्य श्रीमतः प्रयोज्यकर्तॄन् प्रति पातावसानोदयकर्मके ऽवबोधे तत्समर्थाचरणलक्षणं हेतुकर्तृत्वमुपनिबद्धम् । तथाविधं खलु भास्वन्तं पश्यन्तः श्रीमन्तो बुध्यन्ते भास्वत इव सर्वस्योदयः पातावसान इति । तांश्चासौ तथावबुध्यमानान् स्वावस्थोपदर्शनेन प्रयुङ्क्ते यथा ममायमुदयः पातावसानस्तथा भवतामपीति । अत्र च प्रेषणाध्येषणयोरभावात्तत्समर्थाचरणलक्षण एव प्रयोजकव्यापारः कारीषो ऽध्यापयति भिक्षा वासयतीति यथा । तेन च प्रयोज्यप्रयोजकभावेन स्वात्मानमुपपादयितुमुपमानोपमेयभाव आक्षिप्तः हे श्रीमन्तो यथा ममायमुदयः पतनाय तद्वद्भवतामपीति यूयं बुध्यध्वमिति । तेनात्र प्रयोज्यप्रयोजकभावलक्षणेन पदार्थसमन्वयेन स्वात्मोपपादनायोपमानोपमेयभावस्याक्षेपात् द्वितीयो विदर्शनाया भेदः ॥ संकरः---- स च चतुर्विधः संदेहशब्दार्थवर्त्यलङ्कारैकशब्दाभिधानानुग्राह्यानुग्राहकभेदेन । तत्र संदेहसंकरस्तावत्--- अनेकालङ्क्रियोल्लेखे समं तद्वृत्त्यसंभवे । एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावे च संकरः

vidhuścandraḥ / vibhāvarī rātriḥ / atra rajanikararahitavibhāvarīviśobhatvasya yadetatkarmatvaṃ tatkāminīkartṛkāyāṃ bharaṇakriyāyāṃ na samanvayaṃ gacchati / na hyanyasya saṃbandhinīṃ viśobhāmanyo bibharti / ataḥ padārthasamanvayasyātrānupapattiḥ / upamānopameyabhāvastvatra vākyārthaviśrāntisthānaṃ kṛṣṇarātrivadviśobhatāṃ bibhartiti / evametadbhavati vastvasaṃbandhe upamānopameyabhāvakalpanāyāmudāharaṇam / yatra tu padārthasamankya upamānopameyabhāvakalpanayā svātmānamupapādayati tasya vidarśanābhedasyodāharaṇamudbhaṭapustake na dṛśyate / tasya tu bhāmahodatamidamudāharaṇam--- ayaṃ mandadyutirbhāsvānastaṃ prati yiyāsati / udayaḥ patanāyeti śrīmato bodhayannarān // iti tatra prathamodayasamayavijṛmbhamāṇasvakāntirahitasaya bhāsvato yadetadastamayaunmukhyaṃ tadupetasya śrīmataḥ prayojyakartṝn prati pātāvasānodayakarmake 'vabodhe tatsamarthācaraṇalakṣaṇaṃ hetukartṛtvamupanibaddham / tathāvidhaṃ khalu bhāsvantaṃ paśyantaḥ śrīmanto budhyante bhāsvata iva sarvasyodayaḥ pātāvasāna iti / tāṃścāsau tathāvabudhyamānān svāvasthopadarśanena prayuṅkte yathā mamāyamudayaḥ pātāvasānastathā bhavatāmapīti / atra ca preṣaṇādhyeṣaṇayorabhāvāttatsamarthācaraṇalakṣaṇa eva prayojakavyāpāraḥ kārīṣo 'dhyāpayati bhikṣā vāsayatīti yathā / tena ca prayojyaprayojakabhāvena svātmānamupapādayitumupamānopameyabhāva ākṣiptaḥ he śrīmanto yathā mamāyamudayaḥ patanāya tadvadbhavatāmapīti yūyaṃ budhyadhvamiti / tenātra prayojyaprayojakabhāvalakṣaṇena padārthasamanvayena svātmopapādanāyopamānopameyabhāvasyākṣepāt dvitīyo vidarśanāyā bhedaḥ // saṃkaraḥ---- sa ca caturvidhaḥ saṃdehaśabdārthavartyalaṅkāraikaśabdābhidhānānugrāhyānugrāhakabhedena / tatra saṃdehasaṃkarastāvat--- anekālaṅkriyollekhe samaṃ tadvṛttyasaṃbhave / ekasya ca grahe nyāyadoṣābhāve ca saṃkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरार्था भर्त्रर्था । किङ्करो दासः । अत्र थकारोपनिबद्धो ऽनुप्रासात्मकः शब्दालङ्कारः । अर्थालङ्कारश्चार्थान्तरन्यासो विद्यते । तथाहि---अत्र माकृथा व्यर्थमर्थितामित्युपादित्सितेर्ऽथे ऽर्थित्वस्याकरणं यदुपनिबद्धं तदनुपपद्यमानतया संभाव्य तत्समर्थनायोक्तं ऽरूपेण ते युवा सर्वः पादबद्धो हि किङ्करऽइति । यो गुणोत्कर्षशाली स नार्थयते, अपित्वर्थ्यते यथा रत्नादि । त्वं च रूपवत्त्वाद्गुणोत्कर्षशालिनी । तस्मादुपादित्सितेर्ऽथे तवार्थित्वमयुक्तमिति । तेनायं शब्दार्थवर्त्यलङ्कारसंकरः ॥ एकशब्दाभिधानसंकरस्तु । एकवाक्यांशप्रवेशाद्वाभिधीयते

varārthā bhartrarthā / kiṅkaro dāsaḥ / atra thakāropanibaddho 'nuprāsātmakaḥ śabdālaṅkāraḥ / arthālaṅkāraścārthāntaranyāso vidyate / tathāhi---atra mākṛthā vyarthamarthitāmityupāditsiter'the 'rthitvasyākaraṇaṃ yadupanibaddhaṃ tadanupapadyamānatayā saṃbhāvya tatsamarthanāyoktaṃ 'rūpeṇa te yuvā sarvaḥ pādabaddho hi kiṅkara'iti / yo guṇotkarṣaśālī sa nārthayate, apitvarthyate yathā ratnādi / tvaṃ ca rūpavattvādguṇotkarṣaśālinī / tasmādupāditsiter'the tavārthitvamayuktamiti / tenāyaṃ śabdārthavartyalaṅkārasaṃkaraḥ // ekaśabdābhidhānasaṃkarastu / ekavākyāṃśapraveśādvābhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोपमालङ्कार उपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुभूतश्च श्लेष इत्येतौ द्वावलङ्कारावेकस्मिन्वाक्यांशे इवशब्दे ऽनुप्रविष्टौ । तथाहि---अम्भोजिनी उपमानम्, गौरी उपमेया, दृष्टिमात्रसुखप्रदत्वं साधारणो धर्मः इत्युपमा । सच्छायवर्णिका चारुकर्णिकेति श्लेषः । अम्भोजिन्यां हि वर्णा राजवर्तादयः गौर्यां तु गौरत्वम् । अम्भोजिन्यां कर्णिका कमलमध्वर्त्तिबीजकोशः । गौर्यां तु चारू कर्णौ । कपूचात्र समासान्तः । तेनायं श्लेषः । एतौ च द्वावलङ्कारा वेकस्मिन्वाक्यांशे इवशब्दे ऽनुप्रविष्टौ । तेनायमेकशब्दाभिधानसंकरः ॥ अनुग्राह्यानुग्राहकसंकरस्तु---- परस्परोपकारेण यत्रालङ्कृतयः स्थिताः । स्वातन्त्र्येणात्मलाभं नो लभन्ते सो ऽपि संकरः

atropamālaṅkāra upamāpratibhotpattihetubhūtaśca śleṣa ityetau dvāvalaṅkārāvekasminvākyāṃśe ivaśabde 'nupraviṣṭau / tathāhi---ambhojinī upamānam, gaurī upameyā, dṛṣṭimātrasukhapradatvaṃ sādhāraṇo dharmaḥ ityupamā / sacchāyavarṇikā cārukarṇiketi śleṣaḥ / ambhojinyāṃ hi varṇā rājavartādayaḥ gauryāṃ tu gauratvam / ambhojinyāṃ karṇikā kamalamadhvarttibījakośaḥ / gauryāṃ tu cārū karṇau / kapūcātra samāsāntaḥ / tenāyaṃ śleṣaḥ / etau ca dvāvalaṅkārā vekasminvākyāṃśe ivaśabde 'nupraviṣṭau / tenāyamekaśabdābhidhānasaṃkaraḥ // anugrāhyānugrāhakasaṃkarastu---- parasparopakāreṇa yatrālaṅkṛtayaḥ sthitāḥ / svātantryeṇātmalābhaṃ no labhante so 'pi saṃkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र धार्ष्ट्यादि न मुञ्चतीति यासावुत्प्रेक्षा सा हरेणेव स्मरव्याधस्त्वयानङ्गीकृतो ऽपि सन्नित्युपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुश्लेषवशेन स्वरूपं प्रतिलभते । अनङ्गीकृतो हि अनङ्गत्वमशरीरत्वमापादितः अनूरीकृतश्च । यश्चानूरीकृतः क्षणमपि न मुञ्चति तत्र धार्ष्ट्यं हेतुतयोत्प्रेक्षितुं शक्यते । तेन श्लेषवशेनात्रोत्प्रेक्सा आसादितस्वभावा । अतोयमनुग्राह्यानुग्राहकसंकरः । एवमयं चतुर्विधः संकरो नानालंकारगतविकल्पव्यवस्थासमुच्चयाङ्गाङ्गिभावसमाश्रयणेनाभिहितः । तत्रानेकालंकारविकल्पात्संदेहसंकरः । निभिन्नाधारत्वेन शब्दार्थवर्तिनोलंकारयोरवस्थानाद्व्यवस्थासमाश्रयः शब्दार्थवर्त्यलंकारसंकरः । एकशब्दाभिधानसंकरे तु समुच्चयेनानेकोलंकार एकस्मिन्वाक्यांशे इवादावनुप्रविशति । अनुग्राह्यानुग्राहकसंकरे त्वनकस्यालंकारस्याङ्गाङ्गिभावः । अतो विकल्प-व्यवस्था-समुच्चयाङ्गाङ्गिभावसंश्रया एते चत्वारः संकरभेदाः । उपमेयोपमा--- अन्योन्यमेव यत्र स्यादुपमानोपमेयता । उपमेयोपमामाहुस्तां पक्षान्तरहानिगाम्

atra dhārṣṭyādi na muñcatīti yāsāvutprekṣā sā hareṇeva smaravyādhastvayānaṅgīkṛto 'pi sannityupamāpratibhotpattihetuśleṣavaśena svarūpaṃ pratilabhate / anaṅgīkṛto hi anaṅgatvamaśarīratvamāpāditaḥ anūrīkṛtaśca / yaścānūrīkṛtaḥ kṣaṇamapi na muñcati tatra dhārṣṭyaṃ hetutayotprekṣituṃ śakyate / tena śleṣavaśenātrotpreksā āsāditasvabhāvā / atoyamanugrāhyānugrāhakasaṃkaraḥ / evamayaṃ caturvidhaḥ saṃkaro nānālaṃkāragatavikalpavyavasthāsamuccayāṅgāṅgibhāvasamāśrayaṇenābhihitaḥ / tatrānekālaṃkāravikalpātsaṃdehasaṃkaraḥ / nibhinnādhāratvena śabdārthavartinolaṃkārayoravasthānādvyavasthāsamāśrayaḥ śabdārthavartyalaṃkārasaṃkaraḥ / ekaśabdābhidhānasaṃkare tu samuccayenānekolaṃkāra ekasminvākyāṃśe ivādāvanupraviśati / anugrāhyānugrāhakasaṃkare tvanakasyālaṃkārasyāṅgāṅgibhāvaḥ / ato vikalpa-vyavasthā-samuccayāṅgāṅgibhāvasaṃśrayā ete catvāraḥ saṃkarabhedāḥ / upameyopamā--- anyonyameva yatra syādupamānopameyatā / upameyopamāmāhustāṃ pakṣāntarahānigām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र यस्येत्युपात्त्स्य त्वत्कृते सो ऽपि वैकुण्ठ इत्यत्र तच्छब्दसमन्वयेना काङ्क्षाविच्छेदो भविष्यते । उत्तरेष्वपि च श्लेकेषु तेनैव यच्छब्दार्थो निराकाङ्क्षी कार्यः । अत्र करचक्रयोः परस्परमुपमानोपमेयभावः । साधारणश्चात्र धर्मः अतित्वरितत्वेन शत्रुशिरो ऽवकर्तनम् । एष चात्रोपमानोपमेयभावः उपमानान्तराभावे पर्यवसितः । यदि परमेतयोरेव परस्परमुपमानोपमेयभावः स्यादन्यत्वे तयोरुपमानं नास्तीति ॥ सहोक्तिः--- तुल्यकाले क्रिये यत्र वस्तुद्वयसमाश्रिते । पदेनैकेन कथ्येते सा सहोक्तिर्मता सताम्

atra yasyetyupāttsya tvatkṛte so 'pi vaikuṇṭha ityatra tacchabdasamanvayenā kāṅkṣāvicchedo bhaviṣyate / uttareṣvapi ca ślekeṣu tenaiva yacchabdārtho nirākāṅkṣī kāryaḥ / atra karacakrayoḥ parasparamupamānopameyabhāvaḥ / sādhāraṇaścātra dharmaḥ atitvaritatvena śatruśiro 'vakartanam / eṣa cātropamānopameyabhāvaḥ upamānāntarābhāve paryavasitaḥ / yadi parametayoreva parasparamupamānopameyabhāvaḥ syādanyatve tayorupamānaṃ nāstīti // sahoktiḥ--- tulyakāle kriye yatra vastudvayasamāśrite / padenaikena kathyete sā sahoktirmatā satām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य प्रैष्येण इति संबन्धः । अत्र मृत्योर्द्युजनस्य च मनोरथावाप्तिकरणलक्षणे द्वे क्रिये पदेनैकेनोक्ते चक्रे ऽवाप्तमनोरथ इति । यद्यप्यवाप्तमनोरथ इति चक्र इति च सुप्तिडन्तत्वभेदेन पदद्वित्वं तथापि क्रियापदद्वितयोपादानव्यावृत्तेर्ववक्षितत्वात्पदेनैकेनेति न विरुध्यते । अथवा चक्रे इति करोति क्रिया सामान्यभूता विशेषमन्तरेणापर्यवस्यन्ती मनोरथावाप्तिलक्षणं विशेषं गर्भीकरोति । अतश्चात्र सत्यप्यनेकपदत्वे एकपदीभाव इव प्रकाशते । तेन एकेन पदेनेत्युक्तम् । सार्धं शब्दश्चात्र तुल्यकालतामवद्योतयति । यस्य प्रैष्येणाज्ञाकारिणा चक्रसंज्ञकेन कर्तृभूतेन मृत्युना सार्धमपृथक्कालतया द्युजन आप्तमनोरथः कृत इति । अनेकलोककवलीकरणान्मृत्योर्मनोरथावाप्तिः, द्युजनस्य च शत्रुविनाशात् ॥ परिवृत्तिः----- समन्यूनविशेष्टैस्तु कस्यचित्परिवर्तनम् । अर्थानर्थस्वभावं यत्परिवृत्तिरभाणि सा

yasya praiṣyeṇa iti saṃbandhaḥ / atra mṛtyordyujanasya ca manorathāvāptikaraṇalakṣaṇe dve kriye padenaikenokte cakre 'vāptamanoratha iti / yadyapyavāptamanoratha iti cakra iti ca suptiḍantatvabhedena padadvitvaṃ tathāpi kriyāpadadvitayopādānavyāvṛttervavakṣitatvātpadenaikeneti na virudhyate / athavā cakre iti karoti kriyā sāmānyabhūtā viśeṣamantareṇāparyavasyantī manorathāvāptilakṣaṇaṃ viśeṣaṃ garbhīkaroti / ataścātra satyapyanekapadatve ekapadībhāva iva prakāśate / tena ekena padenetyuktam / sārdhaṃ śabdaścātra tulyakālatāmavadyotayati / yasya praiṣyeṇājñākāriṇā cakrasaṃjñakena kartṛbhūtena mṛtyunā sārdhamapṛthakkālatayā dyujana āptamanorathaḥ kṛta iti / anekalokakavalīkaraṇānmṛtyormanorathāvāptiḥ, dyujanasya ca śatruvināśāt // parivṛttiḥ----- samanyūnaviśeṣṭaistu kasyacitparivartanam / arthānarthasvabhāvaṃ yatparivṛttirabhāṇi sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.