Udbhata: Kavyalamkarasarasamgraha 6

अथ षष्ठो वर्गः । अनन्वयं ससंदेहं संसृष्टिं भाविकं तथा । काव्यदृष्टान्तहेतू चेत्यलङ्कारान्परे विदुः

atha ṣaṣṭho vargaḥ / ananvayaṃ sasaṃdehaṃ saṃsṛṣṭiṃ bhāvikaṃ tathā / kāvyadṛṣṭāntahetū cetyalaṅkārānpare viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र इतिशब्दस्य वक्ष्यमाणं यदनन्वयादिलक्षणं तदुपक्षेपार्थत्वेन प्रयोगान्नानन्वयादिस्वरूपपरामर्शार्थत्वम् । इत्येवं वक्ष्यमाणलक्षणकत्वेनानन्वयादीनलङ्कारान्विदुरित्यर्थः । इत्येवं वक्ष्यमाणलक्षणकत्वेनानन्वयादीनलङ्कारान्विदुरित्यर्थः । अतो वेदनक्रियाकर्मत्वादनन्वयमित्यादौ द्वितीया । काव्यदृष्टान्तहेतू चेत्यत्र दृष्टान्तहेतुशब्दाभ्यां काव्यशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । दृष्टान्तशब्दस्य चात्र पूर्वनिपातो ऽभ्यर्हितत्वात् । अभ्यर्हितत्वं दृष्टान्तस्य दृष्टान्तप्रतिबिम्बितव्याप्तिमुखेन हेतोः प्रायेण गमकता संप्रत्ययात् । ससंदेहः--- उपमानेन तत्त्वं च भेदं च वदतः पुनः । ससंदेहं वचः स्तुत्यै ससंदेहं वदुर्बुधाः

atra itiśabdasya vakṣyamāṇaṃ yadananvayādilakṣaṇaṃ tadupakṣepārthatvena prayogānnānanvayādisvarūpaparāmarśārthatvam / ityevaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇakatvenānanvayādīnalaṅkārānvidurityarthaḥ / ityevaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇakatvenānanvayādīnalaṅkārānvidurityarthaḥ / ato vedanakriyākarmatvādananvayamityādau dvitīyā / kāvyadṛṣṭāntahetū cetyatra dṛṣṭāntahetuśabdābhyāṃ kāvyaśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate / dṛṣṭāntaśabdasya cātra pūrvanipāto 'bhyarhitatvāt / abhyarhitatvaṃ dṛṣṭāntasya dṛṣṭāntapratibimbitavyāptimukhena hetoḥ prāyeṇa gamakatā saṃpratyayāt / sasaṃdehaḥ--- upamānena tattvaṃ ca bhedaṃ ca vadataḥ punaḥ / sasaṃdehaṃ vacaḥ stutyai sasaṃdehaṃ vadurbudhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्जवो मूर्खः । ऋजुत्वयोगात् । अत्र शङ्ख उपमेयः । यशःसंचयो हंसश्चोपमानम् । तयोश्च पूर्वमभेदसंदेहव्याजेनाभिहितः किमेष यशःसंचयः स्यादिति, तथा किं हंस इति पुनश्चात्रोपमानादुपमेयस्य भेदो वर्णितः । यशःसंचयात्तावद्भेदोपवर्णनं पिण्डीभावो ऽस्य किंकृत इत । यशःसंचयः खलु प्रसरणशीलः । अस्य तु तद्विरुद्धः पिण्डीभावो दृश्यते । तेन नायं यशःसंचय इति । हंसात्तु भेदाभिधानं नैव चञ्चल इति । हंसस्य ह चञ्चलत्वं नाम धर्मः । इहच तन्नोपलभ्यते, तस्मान्नैव हंस इति । एवं विधस्य चात्राभिधानस्य फलं स्तुतिः, यशःसंचयो भगवता स्वहस्तवर्ती कृत इति, तथासंभाव्यमानहंसागमनं त्रिभुवनोत्पत्तिनिबन्धनं यत्तन्नाभिनलिनं तद्वान् भगवानिति ॥ ससंदेहस्य भेदान्तरमाह---- अलङ्कारान्तरच्छायां यत्कृत्वा धीषु बन्धनम् । असंदेहे ऽपि संदेहरूपं संदेहनाम तत्

ārjavo mūrkhaḥ / ṛjutvayogāt / atra śaṅkha upameyaḥ / yaśaḥsaṃcayo haṃsaścopamānam / tayośca pūrvamabhedasaṃdehavyājenābhihitaḥ kimeṣa yaśaḥsaṃcayaḥ syāditi, tathā kiṃ haṃsa iti punaścātropamānādupameyasya bhedo varṇitaḥ / yaśaḥsaṃcayāttāvadbhedopavarṇanaṃ piṇḍībhāvo 'sya kiṃkṛta ita / yaśaḥsaṃcayaḥ khalu prasaraṇaśīlaḥ / asya tu tadviruddhaḥ piṇḍībhāvo dṛśyate / tena nāyaṃ yaśaḥsaṃcaya iti / haṃsāttu bhedābhidhānaṃ naiva cañcala iti / haṃsasya ha cañcalatvaṃ nāma dharmaḥ / ihaca tannopalabhyate, tasmānnaiva haṃsa iti / evaṃ vidhasya cātrābhidhānasya phalaṃ stutiḥ, yaśaḥsaṃcayo bhagavatā svahastavartī kṛta iti, tathāsaṃbhāvyamānahaṃsāgamanaṃ tribhuvanotpattinibandhanaṃ yattannābhinalinaṃ tadvān bhagavāniti // sasaṃdehasya bhedāntaramāha---- alaṅkārāntaracchāyāṃ yatkṛtvā dhīṣu bandhanam / asaṃdehe 'pi saṃdeharūpaṃ saṃdehanāma tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मेरोरुपरिवर्ती नीलो बलाहकः कल्पान्तवह्न्याश्चयश्च धूमः इत्येतदुभयमुपमानम् । गरुडारूढस्तु भगवान् कृष्णवपुरुपमेयः । तेन च उपमानद्वयेन संदेहव्याजेन भगवानापादिताभेद उपनिबद्धः किमयमेवंविधः अथैवंविधः इति । ताभ्यां चोपमानाभ्यामुपमेयस्य पूर्ववद्भेदनिबन्धनं नात्र किंचिदभिहितम् । फलं चैवमभिधानस्योपमालङ्कारध्वननम् । एवंविधोपमानद्वितयसदृशो भगवान्वैनतेयारूढ इति । अनन्वयः--- यत्र तनैव तस्य स्यादुपमानोपमेयता । असादृश्यविवक्षातस्तमित्याहुरनन्वयम्

atra meroruparivartī nīlo balāhakaḥ kalpāntavahnyāścayaśca dhūmaḥ ityetadubhayamupamānam / garuḍārūḍhastu bhagavān kṛṣṇavapurupameyaḥ / tena ca upamānadvayena saṃdehavyājena bhagavānāpāditābheda upanibaddhaḥ kimayamevaṃvidhaḥ athaivaṃvidhaḥ iti / tābhyāṃ copamānābhyāmupameyasya pūrvavadbhedanibandhanaṃ nātra kiṃcidabhihitam / phalaṃ caivamabhidhānasyopamālaṅkāradhvananam / evaṃvidhopamānadvitayasadṛśo bhagavānvainateyārūḍha iti / ananvayaḥ--- yatra tanaiva tasya syādupamānopameyatā / asādṛśyavivakṣātastamityāhurananvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वाणीक्रियारूपाणां त्रयाणामनुपमतया लोकोत्तरत्वं प्रतिपादयितुमात्मनैवोपमानोपमेयभावो निबद्धः । संसृष्टिः---- अलङ्कृतीनां बह्वीनां द्वयोर्वापि समाश्रयः । एकत्र निरपेक्षाणां मिथः संसृष्टिरुच्यते

atra vāṇīkriyārūpāṇāṃ trayāṇāmanupamatayā lokottaratvaṃ pratipādayitumātmanaivopamānopameyabhāvo nibaddhaḥ / saṃsṛṣṭiḥ---- alaṅkṛtīnāṃ bahvīnāṃ dvayorvāpi samāśrayaḥ / ekatra nirapekṣāṇāṃ mithaḥ saṃsṛṣṭirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विशन्ती उपभुञ्जाना । अत्र शशी उषसि चन्द्रिकामिव वैकुण्ठः त्वत्कृते श्रियं त्यजति इत्युपमा । अधारां सुधावृष्टिमिति रूपकम् । तथा ह्यत्र लक्ष्म्याः सर्वे पीयूषवृष्टेः संबन्धिनो धर्मा विद्यन्ते केवलं धारासंबन्धो नास्तीत्युपमानगतैकगुणनिवृत्तिद्वारिका शिष्टोपमानगतसकलगुणाभ्यनुज्ञारूपारोपणावगम्यते, यथा अयं पुरुषः अकरो हस्तीति । तदेतस्मिन् श्लोके उपमाया रूपकस्य च द्वयोरलङ्कारयोः संसृष्टिः । तयोः केवलाभिधेयाश्रयत्वात्परस्परनिरपेक्षत्वाच्च । ऽतदुत्तिष्ठऽइत्येतच्छ्लोकापेक्षया तु ऽकमलेक्षणेऽइति समासोपमात्मकमुपमाभेदमाश्रित्य पूर्वोक्तालङ्कारद्वयसंकलनया बहूना मलङ्काराणां संसृष्ट्युदाहरणदिक्प्रदर्शनं द्रष्टव्यम् ॥ भाविकम्----- प्रत्यक्षा इव यत्रार्था दृश्यन्ते भूतभाविनः । अत्यद्भुताः स्यात्तद्वाचामनाकुल्येन भाविकम्

nirviśantī upabhuñjānā / atra śaśī uṣasi candrikāmiva vaikuṇṭhaḥ tvatkṛte śriyaṃ tyajati ityupamā / adhārāṃ sudhāvṛṣṭimiti rūpakam / tathā hyatra lakṣmyāḥ sarve pīyūṣavṛṣṭeḥ saṃbandhino dharmā vidyante kevalaṃ dhārāsaṃbandho nāstītyupamānagataikaguṇanivṛttidvārikā śiṣṭopamānagatasakalaguṇābhyanujñārūpāropaṇāvagamyate, yathā ayaṃ puruṣaḥ akaro hastīti / tadetasmin śloke upamāyā rūpakasya ca dvayoralaṅkārayoḥ saṃsṛṣṭiḥ / tayoḥ kevalābhidheyāśrayatvātparasparanirapekṣatvācca / 'taduttiṣṭha'ityetacchlokāpekṣayā tu 'kamalekṣaṇe'iti samāsopamātmakamupamābhedamāśritya pūrvoktālaṅkāradvayasaṃkalanayā bahūnā malaṅkārāṇāṃ saṃsṛṣṭyudāharaṇadikpradarśanaṃ draṣṭavyam // bhāvikam----- pratyakṣā iva yatrārthā dṛśyante bhūtabhāvinaḥ / atyadbhutāḥ syāttadvācāmanākulyena bhāvikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राभरणोचितमूर्तित्वे ऽपि निरञ्जनविलोचनत्वोपलक्षितादाभरणत्यागात्पीडा । सहजसौन्दर्यनिर्भरत्वेन तु आभरणसंपाद्यायाः शोभायाः परिदृश्यमानत्वात्प्रीतिः । तेनात्र सांप्रतिकप्रध्वंसाभावोपलक्षितत्वाद्भूषणसंबन्धो व्यतितो ऽप्यद्भुतो यो ऽसौ वपुःप्रकर्षस्तद्वशेन प्रत्यत्र इव कविनोपनिबद्धः । तथैव चासौ सहृदयानां चमत्कारमावहति । संततमुत्कृष्टतया वैचित्र्येण ईक्षणीया आभरणशोभा यस्यामिति बहुव्रीहिः । काव्येहेतुः---- श्रुतमेकं यदन्यत्र स्मृतेरनुभवस्य वा । हेतुतां प्रतिपद्ये काव्यलिङ्गं तदुच्यते

atrābharaṇocitamūrtitve 'pi nirañjanavilocanatvopalakṣitādābharaṇatyāgātpīḍā / sahajasaundaryanirbharatvena tu ābharaṇasaṃpādyāyāḥ śobhāyāḥ paridṛśyamānatvātprītiḥ / tenātra sāṃpratikapradhvaṃsābhāvopalakṣitatvādbhūṣaṇasaṃbandho vyatito 'pyadbhuto yo 'sau vapuḥprakarṣastadvaśena pratyatra iva kavinopanibaddhaḥ / tathaiva cāsau sahṛdayānāṃ camatkāramāvahati / saṃtatamutkṛṣṭatayā vaicitryeṇa īkṣaṇīyā ābharaṇaśobhā yasyāmiti bahuvrīhiḥ / kāvyehetuḥ---- śrutamekaṃ yadanyatra smṛteranubhavasya vā / hetutāṃ pratipadye kāvyaliṅgaṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र विभूषणविन्यासास्पदभूता ये कण्ठादयस्तदवशिष्टानामङ्गानां यासौ कान्तिः दीप्तिः तस्या अनुज्ज्वला मलिना यासौ छाया शोभा सा लिङ्गं, तत्सामर्थ्याच्च भूषाविन्यासप्रदेशानां भूषणसंबन्धो ऽतीतो ऽनुमीयते । तेन तत्काव्यलिङ्गम् ॥ काव्यदृष्टान्तः--- इष्टस्यार्थस्य विस्पष्टप्रतिबिम्बनिदर्शनम् । यथेवादिपदैः सून्यं बुधैर्दृष्टान्त उच्यते

atra vibhūṣaṇavinyāsāspadabhūtā ye kaṇṭhādayastadavaśiṣṭānāmaṅgānāṃ yāsau kāntiḥ dīptiḥ tasyā anujjvalā malinā yāsau chāyā śobhā sā liṅgaṃ, tatsāmarthyācca bhūṣāvinyāsapradeśānāṃ bhūṣaṇasaṃbandho 'tīto 'numīyate / tena tatkāvyaliṅgam // kāvyadṛṣṭāntaḥ--- iṣṭasyārthasya vispaṣṭapratibimbanidarśanam / yathevādipadaiḥ sūnyaṃ budhairdṛṣṭānta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.