Samkara: Upadesasahasri 1.14

स्वप्नस्मृत्योर् घटादेर् हि रूपाभासः प्रदृश्यते । पुरा नूनं तदाकरा धीर् दृष्टेत्य् अनुमीयते

svapnasmṛtyor ghaṭāder hi rūpābhāsaḥ pradṛśyate / purā nūnaṃ tadākarā dhīr dṛṣṭety anumīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिक्षाम् अटन् यथा स्वप्ने दृष्टो देहो न स स्वयम् । जाग्रद्दृश्यात् तथा देहाद् द्रष्टृत्वाद् अन्य एव सः

bhikṣām aṭan yathā svapne dṛṣṭo deho na sa svayam / jāgraddṛśyāt tathā dehād draṣṭṛtvād anya eva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूषासिक्तं यथा ताम्रं तन्निभं जायते तथा । रूपादीन् व्याप्नुवच् चित्तं तन्निभं दृश्यते ध्रुवम्

mūṣāsiktaṃ yathā tāmraṃ tannibhaṃ jāyate tathā / rūpādīn vyāpnuvac cittaṃ tannibhaṃ dṛśyate dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यञ्जको वा यथालोको व्यङ्ग्यस्याकारताम् इयात् । सर्वार्थव्यञ्जकत्वाद् धीर् अर्थाकरा प्रदृश्यते

vyañjako vā yathāloko vyaṅgyasyākāratām iyāt / sarvārthavyañjakatvād dhīr arthākarā pradṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धिर् एवार्थस्वरूपा हि पुंसा दृष्टा पुरापि च । न चेत् स्वप्ने कथं पश्येत् स्मरतो वाकृतिः कुतः

dhir evārthasvarūpā hi puṃsā dṛṣṭā purāpi ca / na cet svapne kathaṃ paśyet smarato vākṛtiḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यञ्जकत्वं तद् एवास्य रूपाद्याकारदृश्यता । द्रष्टृत्वं च दृशेस् तद्वद् व्याप्तिः स्याद् धिय उद्भवे

vyañjakatvaṃ tad evāsya rūpādyākāradṛśyatā / draṣṭṛtvaṃ ca dṛśes tadvad vyāptiḥ syād dhiya udbhave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्मात्रज्योतिषा सर्वः सर्वदेहेषु बुद्धयः । मया यस्मात् प्रकाश्यन्ते सर्वस्यात्मा ततो ह्य् अहम्

cinmātrajyotiṣā sarvaḥ sarvadeheṣu buddhayaḥ / mayā yasmāt prakāśyante sarvasyātmā tato hy aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणं कर्म कर्ता च क्रिया स्वप्ने फलं च धीः । जाग्रत्य् एवं यतो दृष्टा द्रष्टा तस्मात् ततो ऽन्यथा

karaṇaṃ karma kartā ca kriyā svapne phalaṃ ca dhīḥ / jāgraty evaṃ yato dṛṣṭā draṣṭā tasmāt tato 'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्ध्यादीनाम् अनात्मत्वं हेयोपादेयरूपतः । हानोपादानकर्तात्मा न त्याज्यो न च गृह्यते

buddhyādīnām anātmatvaṃ heyopādeyarūpataḥ / hānopādānakartātmā na tyājyo na ca gṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सबाह्याभ्यन्तरे शुद्धे प्रज्ञानैकरसे घने । बाह्यम् आभ्यन्तरं चान्यत् कथं हेयं प्रकल्प्यते

sabāhyābhyantare śuddhe prajñānaikarase ghane / bāhyam ābhyantaraṃ cānyat kathaṃ heyaṃ prakalpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य आत्मा नेति नेतीति परापोहेन शेषितः । स चेद् ब्रह्मविदात्मेष्टो यतेतातः परं कथम्

ya ātmā neti netīti parāpohena śeṣitaḥ / sa ced brahmavidātmeṣṭo yatetātaḥ paraṃ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशनायाद्यतिक्रान्तं ब्रह्मैवास्मि निरन्तरम् । कार्यवान् स्यां कथं चाहं विमृशेद् एवम् अञ्जसा

aśanāyādyatikrāntaṃ brahmaivāsmi nirantaram / kāryavān syāṃ kathaṃ cāhaṃ vimṛśed evam añjasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारगस् तु यथा नद्यास् तत्स्थः परं यियासति । आत्मज्ञश् चेत् तथा कार्यं कर्तुम् अन्यद् इहेच्छति

pāragas tu yathā nadyās tatsthaḥ paraṃ yiyāsati / ātmajñaś cet tathā kāryaṃ kartum anyad ihecchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मज्ञस्यापि यस्य स्याद् धानोपादानता यदि । न मोक्षार्हः स विज्ञेयो वान्तो ऽसौ ब्रह्मणा ध्रुवम्

ātmajñasyāpi yasya syād dhānopādānatā yadi / na mokṣārhaḥ sa vijñeyo vānto 'sau brahmaṇā dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सादित्यं हि जगत् प्राणस् तस्मान् नाहर् निशैव वा । प्राणज्ञस्यापि न स्यातां कुतो ब्रह्मविदो ऽद्वये

sādityaṃ hi jagat prāṇas tasmān nāhar niśaiva vā / prāṇajñasyāpi na syātāṃ kuto brahmavido 'dvaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स्मरत्य् आत्मनो ह्य् आत्मा विस्मरेद् वाप्य् अलुप्तचित् । मनो ऽपि स्मरतीत्य् एतज् ज्ञानम् अज्ञानहेतुजम्

na smaraty ātmano hy ātmā vismared vāpy aluptacit / mano 'pi smaratīty etaj jñānam ajñānahetujam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञातुर् ज्ञेयः परो ह्य् आत्मा सो ऽविद्याकल्पितः स्मृतः । अपोढे विद्यया तस्मिन् रज्ज्वां सर्प इवाद्वयः

jñātur jñeyaḥ paro hy ātmā so 'vidyākalpitaḥ smṛtaḥ / apoḍhe vidyayā tasmin rajjvāṃ sarpa ivādvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तृकर्मफलाभावात् सबाह्याभ्यन्तरं ह्य् अजम् । ममाहं चेति यो भावस् तस्मिन् कस्य कुतो भवेत्

kartṛkarmaphalābhāvāt sabāhyābhyantaraṃ hy ajam / mamāhaṃ ceti yo bhāvas tasmin kasya kuto bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मा ह्य् आत्मीय इत्य् एष भावो ऽविद्याप्रकल्पितः । आत्मैकत्वे ह्य् असौ नास्ति बीजभावे कुतः फलम्

ātmā hy ātmīya ity eṣa bhāvo 'vidyāprakalpitaḥ / ātmaikatve hy asau nāsti bījabhāve kutaḥ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रष्टृ स्रोतृ तथा मन्तृ विज्ञातृ एव तद् अक्षरम् । द्रष्ट्राद्यन्यन् न तद् यस्मात् तस्माद् द्रष्टाहम् अक्षरम्

draṣṭṛ srotṛ tathā mantṛ vijñātṛ eva tad akṣaram / draṣṭrādyanyan na tad yasmāt tasmād draṣṭāham akṣaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थावरं जङ्गमं चैव द्रष्टृत्वादिक्रियायुतम् । सर्वम् अक्षरम् एवातः सर्वस्यात्माक्षरं त्व् अहम्

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva draṣṭṛtvādikriyāyutam / sarvam akṣaram evātaḥ sarvasyātmākṣaraṃ tv aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकार्यशेषम् आत्मानम् अक्रियात्मक्रियाफलम् । निर्ममं निरहंकारं यः पश्यति स पश्यति

akāryaśeṣam ātmānam akriyātmakriyāphalam / nirmamaṃ nirahaṃkāraṃ yaḥ paśyati sa paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ममाहंकारयत्नेच्छाः शून्या एव स्वभावतः । आत्मनीति यदि ज्ञातम् आध्वं स्वस्थाः किम् ईहितैः

mamāhaṃkārayatnecchāḥ śūnyā eva svabhāvataḥ / ātmanīti yadi jñātam ādhvaṃ svasthāḥ kim īhitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽहंकर्तारम् आत्मानं तथा वेत्तारम् एव यः । वेत्त्य् अनात्मज्ञ एवासौ यो ऽन्यथाज्ञः स आत्मवित्

yo 'haṃkartāram ātmānaṃ tathā vettāram eva yaḥ / vetty anātmajña evāsau yo 'nyathājñaḥ sa ātmavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथान्यत्वे ऽपि तादात्म्यं देहादिष्व् आत्मनो मतम् । तथाकर्तुर् अविज्ञानात् फलकर्मात्मतात्मनः

yathānyatve 'pi tādātmyaṃ dehādiṣv ātmano matam / tathākartur avijñānāt phalakarmātmatātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टिः श्रुतिर् मतिर् ज्ञातिः स्वप्ने दृष्टा जनैः सदा । तासाम् आत्मस्वरूपत्वाद् अतः प्रत्यक्षतात्मनः

dṛṣṭiḥ śrutir matir jñātiḥ svapne dṛṣṭā janaiḥ sadā / tāsām ātmasvarūpatvād ataḥ pratyakṣatātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परलोकभयं यस्य नास्ति मृत्युभयं तथा । तस्यात्मज्ञस्य शोच्यः स्युः सब्रह्मेन्द्रा अपीश्वराः

paralokabhayaṃ yasya nāsti mṛtyubhayaṃ tathā / tasyātmajñasya śocyaḥ syuḥ sabrahmendrā apīśvarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वरत्वेन किं तस्य ब्रह्मेन्द्रत्वेन वा पुनः । तृष्णा चेत् सर्वतश् छिन्ना सर्वदैन्योद्भवाशुभा

īśvaratvena kiṃ tasya brahmendratvena vā punaḥ / tṛṣṇā cet sarvataś chinnā sarvadainyodbhavāśubhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहम् इत्य् आत्मधीर् या च ममेत्य् आत्मीयधीर् अपि । अर्थशून्ये यदा यस्य स आत्मज्ञो भवेत् तदा

aham ity ātmadhīr yā ca mamety ātmīyadhīr api / arthaśūnye yadā yasya sa ātmajño bhavet tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्ध्यादौ सत्य् उपाधौ च तथासत्य् अविशेषता । यस्य चेद् आत्मनो ज्ञाता तस्य कार्यं कथं भवेत्

buddhyādau saty upādhau ca tathāsaty aviśeṣatā / yasya ced ātmano jñātā tasya kāryaṃ kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसन्ने विमले व्योम्नि प्रज्ञानैकरसे ऽद्वये । उत्पन्नात्मधियो ब्रूत किम् अन्यत् कार्यम् इष्यते

prasanne vimale vyomni prajñānaikarase 'dvaye / utpannātmadhiyo brūta kim anyat kāryam iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानं सर्वभूतस्थम् अमित्रं चात्मनो ऽपि यः । पश्यन्न् इच्छत्य् असौ नूनं शीतीकर्तुं विभावसुम्

ātmānaṃ sarvabhūtastham amitraṃ cātmano 'pi yaḥ / paśyann icchaty asau nūnaṃ śītīkartuṃ vibhāvasum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रज्ञाप्राणानुकार्य् आत्मा छायेवाक्षादिगोचरः । ध्यायतीवेति चोक्तो हि शुद्धो मुक्तः स्वतो हि सः

prajñāprāṇānukāry ātmā chāyevākṣādigocaraḥ / dhyāyatīveti cokto hi śuddho muktaḥ svato hi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्राणस्यामनस्कस्य तथासंसर्गिणो दृशेः । व्योमवद् व्यापिनो ह्य् अस्य कथं कार्यं भवेन् मम

aprāṇasyāmanaskasya tathāsaṃsargiṇo dṛśeḥ / vyomavad vyāpino hy asya kathaṃ kāryaṃ bhaven mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असमाधिं न पश्यामि निर्विकारस्य सर्वदा । ब्रह्मणो मे विशुद्धस्य शोध्यं चान्यद् विपाप्मनः

asamādhiṃ na paśyāmi nirvikārasya sarvadā / brahmaṇo me viśuddhasya śodhyaṃ cānyad vipāpmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्तव्यं च तथैवाहं सर्वगस्याचलस्य च । नोर्ध्वं नाधस् तिरो वापि निष्कलस्यागुणत्वतः

gantavyaṃ ca tathaivāhaṃ sarvagasyācalasya ca / nordhvaṃ nādhas tiro vāpi niṣkalasyāguṇatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्मात्रज्योतिषो नित्यं तमस् तस्मिन् न विद्यते । कथं कार्यं ममैवाद्य नित्यमुक्तस्य शिष्यते

cinmātrajyotiṣo nityaṃ tamas tasmin na vidyate / kathaṃ kāryaṃ mamaivādya nityamuktasya śiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमनस्कस्य का चिन्ता क्रिया वानिन्द्रियस्य का । अप्राणो ह्य् अमनाः शुभ्र इति सत्यं श्रुतेर् वचः

amanaskasya kā cintā kriyā vānindriyasya kā / aprāṇo hy amanāḥ śubhra iti satyaṃ śruter vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकालत्वाद् अदेशत्वाद् अदिक्त्वाद् अनिमित्ततः । आत्मनो नैव कालादेर् अपेक्षा ध्यायतः सदा

akālatvād adeśatvād adiktvād animittataḥ / ātmano naiva kālāder apekṣā dhyāyataḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन् देवाश् च वेदाश् च पवित्रं कृत्स्नम् एकताम् । व्रजेत् तन् मानसं तीर्थं यस्मिन् स्नात्वामृतो भवेत्

yasmin devāś ca vedāś ca pavitraṃ kṛtsnam ekatām / vrajet tan mānasaṃ tīrthaṃ yasmin snātvāmṛto bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चास्ति शब्दादिर् अनन्यवेदनः परस्परेणापि न चैव दृश्यते । परेण दृश्यास् तु यथा रसादयस् तथैव दृश्यत्वत एव दैहिकाः

na cāsti śabdādir ananyavedanaḥ paraspareṇāpi na caiva dṛśyate / pareṇa dṛśyās tu yathā rasādayas tathaiva dṛśyatvata eva daihikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं ममेत्य् एषणयत्नविक्रियाः सुखादयस् तद्वद् इह प्रदृश्यतः । दृश्यत्वयोगाच् च परस्परेण ते न दृश्यतां यान्ति ततः परो भवेत्

ahaṃ mamety eṣaṇayatnavikriyāḥ sukhādayas tadvad iha pradṛśyataḥ / dṛśyatvayogāc ca paraspareṇa te na dṛśyatāṃ yānti tataḥ paro bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहंक्रियाद्या हि समस्तविक्रिया सकर्तृका कर्मफलेन संहिता । चितिस्वरूपेण समन्ततो ऽर्कवत् प्रकाश्यमानासिततात्मनो ह्य् अतः

ahaṃkriyādyā hi samastavikriyā sakartṛkā karmaphalena saṃhitā / citisvarūpeṇa samantato 'rkavat prakāśyamānāsitatātmano hy ataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृशिस्वरूपेण हि सर्वदेहिनां वियद् यथा व्याप्य मनांस्य् अवस्थितः । अतो न तस्माद् अपरो ऽस्ति वेदिता परो ऽपि तस्माद् अत एक ईश्वरः

dṛśisvarūpeṇa hi sarvadehināṃ viyad yathā vyāpya manāṃsy avasthitaḥ / ato na tasmād aparo 'sti veditā paro 'pi tasmād ata eka īśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरबुद्ध्योर् यदि चान्यदृश्यता निरात्मवादाः सुनिराकृटा मया । परश् च सिद्धो ह्य् अविशुद्धिकर्मतः सुनिर्मलः सर्वगतो ऽसितो ऽद्वयः

śarīrabuddhyor yadi cānyadṛśyatā nirātmavādāḥ sunirākṛṭā mayā / paraś ca siddho hy aviśuddhikarmataḥ sunirmalaḥ sarvagato 'sito 'dvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घटादिरूपं यदि ते न गृह्यते मनः प्रवृत्तं बहुधा स्ववृत्तिभिः । अशुद्ध्यचिद्रूपविकारदोषता मतेर् यथा वारयितुं न पार्यते

ghaṭādirūpaṃ yadi te na gṛhyate manaḥ pravṛttaṃ bahudhā svavṛttibhiḥ / aśuddhyacidrūpavikāradoṣatā mater yathā vārayituṃ na pāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा विशुद्धं गगनं निरन्तरं न सज्जते नापि च लिप्यते तथा । समस्तभूतेषु सदैव तेष्व् अयं समः सदात्मा ह्य् अजरो ऽमरो ऽभयः

yathā viśuddhaṃ gaganaṃ nirantaraṃ na sajjate nāpi ca lipyate tathā / samastabhūteṣu sadaiva teṣv ayaṃ samaḥ sadātmā hy ajaro 'maro 'bhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमूर्तमूर्तानि च कर्मवासना दृशिस्वरूपस्य बहिः प्रकल्पिताः । अविद्यया ह्य् आत्मनि मूढदृष्टिभिर् अपोह्य नेतीत्य् अवशेषितो दृशिः

amūrtamūrtāni ca karmavāsanā dṛśisvarūpasya bahiḥ prakalpitāḥ / avidyayā hy ātmani mūḍhadṛṣṭibhir apohya netīty avaśeṣito dṛśiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रबोधरूपं मनसो ऽर्थयोगजं स्मृतौ च सुप्तस्य च दृश्यते ऽर्थवत् । तथैव देहप्रतिमानतः पृथग् दृशेः शरीरं च मनश् च दृश्यतः

prabodharūpaṃ manaso 'rthayogajaṃ smṛtau ca suptasya ca dṛśyate 'rthavat / tathaiva dehapratimānataḥ pṛthag dṛśeḥ śarīraṃ ca manaś ca dṛśyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावशुद्धे गगने घनादिके मले ऽपयाते सति चाविशेषता । यथा च तद्वच् छ्रुतिवारितद्वये सदाविशेषो गगनोपमे दृशौ

svabhāvaśuddhe gagane ghanādike male 'payāte sati cāviśeṣatā / yathā ca tadvac chrutivāritadvaye sadāviśeṣo gaganopame dṛśau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.