Library·Samkara: Upadesasahasri·1·1.15
नान्यद् अन्यद् भवेद् यस्मान् नान्यत् किंचिद् विचिन्तयेत् । अन्यस्यान्यत्वभावे हि नाशस् तस्य ध्रुवो भवेत्
nānyad anyad bhaved yasmān nānyat kiṃcid vicintayet / anyasyānyatvabhāve hi nāśas tasya dhruvo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मरतो दृश्यते दृष्टं पटे चित्रम् इवार्पितम् । यत्र येन च तौ ज्ञेयौ सत्त्वक्षेत्रज्ञसंज्ञकौ
smarato dṛśyate dṛṣṭaṃ paṭe citram ivārpitam / yatra yena ca tau jñeyau sattvakṣetrajñasaṃjñakau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलान्तं चानुभूतं यद् युक्तं कर्त्रादिकारकैः । स्मर्यमाणं हि कर्मस्थं पूर्वं कर्मैव तत् ततः
phalāntaṃ cānubhūtaṃ yad yuktaṃ kartrādikārakaiḥ / smaryamāṇaṃ hi karmasthaṃ pūrvaṃ karmaiva tat tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रष्टुश् चान्यद् भवेद् दृश्यं दृश्यत्वाद् घटवत् सदा । दृश्याद् द्रष्टासजातीयो न धीवत् साक्षितान्यथा
draṣṭuś cānyad bhaved dṛśyaṃ dṛśyatvād ghaṭavat sadā / dṛśyād draṣṭāsajātīyo na dhīvat sākṣitānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वात्मबुद्धिम् अपेक्ष्यासौ विधीनां स्यात् प्रयोजकः । जात्यादिः शववत् तेन तद्वन् नानात्मतान्यथा
svātmabuddhim apekṣyāsau vidhīnāṃ syāt prayojakaḥ / jātyādiḥ śavavat tena tadvan nānātmatānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न प्रियाप्रिय इत्य् उक्तेर् नादेहत्वं क्रियाफलम् । देहयोगः क्रियाहेतुस् तस्माद् विद्वान् क्रियास् त्यजेत्
na priyāpriya ity ukter nādehatvaṃ kriyāphalam / dehayogaḥ kriyāhetus tasmād vidvān kriyās tyajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मस्व् आत्मा स्वतन्त्रश् चेन् निवृत्तौ च तथेष्यताम् । अदेहत्वे फले ऽकार्ये ज्ञाते कुर्यात् कथं क्रियाः
karmasv ātmā svatantraś cen nivṛttau ca tatheṣyatām / adehatve phale 'kārye jñāte kuryāt kathaṃ kriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जात्यादिन् संपरित्यज्य निमित्तं कर्मणां बुधः । कर्महेतुविरुद्धं यत् स्वरूपं शास्त्रतः स्मरेत्
jātyādin saṃparityajya nimittaṃ karmaṇāṃ budhaḥ / karmahetuviruddhaṃ yat svarūpaṃ śāstrataḥ smaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मैकः सर्वभूतेषु तानि तस्मिंश् च खे यथा । पर्यगाद् व्योमवत् सर्वं शुक्रं दीप्तिमद् इष्यते
ātmaikaḥ sarvabhūteṣu tāni tasmiṃś ca khe yathā / paryagād vyomavat sarvaṃ śukraṃ dīptimad iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रणस्नाय्वोर् अभावेन स्थूलं देहं निवारयेत् । शुद्धापापतया लेपं लिङ्गं चाकायम् इत्य् उत
vraṇasnāyvor abhāvena sthūlaṃ dehaṃ nivārayet / śuddhāpāpatayā lepaṃ liṅgaṃ cākāyam ity uta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासुदेवो यथाश्वत्थे स्वदेहे चाब्रवित् समम् । तद्वद् वेत्ति य आत्मानं समं स ब्रह्मवित्तमः
vāsudevo yathāśvatthe svadehe cābravit samam / tadvad vetti ya ātmānaṃ samaṃ sa brahmavittamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा ह्य् अन्यशरीरेषु ममाहन्ता न चेष्यते । अस्मिंश् चापि तथा देहे धीसाक्षित्वाविशेषतः
yathā hy anyaśarīreṣu mamāhantā na ceṣyate / asmiṃś cāpi tathā dehe dhīsākṣitvāviśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपसंस्कारतुल्याधि रागद्वेषौ भयं च यत् । गृह्यते धीश्रयं तस्माज् ज्ञाता शुद्धो ऽभयः सदा
rūpasaṃskāratulyādhi rāgadveṣau bhayaṃ ca yat / gṛhyate dhīśrayaṃ tasmāj jñātā śuddho 'bhayaḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन्मनास् तन्मयो ऽन्यत्वे नात्मत्वाप्तौ क्रियात्मनि । आत्मत्वे चानपेक्षत्वात् सापेक्षं हि न तत् स्वयम्
yanmanās tanmayo 'nyatve nātmatvāptau kriyātmani / ātmatve cānapekṣatvāt sāpekṣaṃ hi na tat svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खम् इवैकरसा ज्ञप्तिर् अविभक्ताजरामला । चक्षुराद्युपधानात् सा विपरीता विभाव्यते
kham ivaikarasā jñaptir avibhaktājarāmalā / cakṣurādyupadhānāt sā viparītā vibhāvyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यत्वाद् अहम् इत्य् एष नात्मधर्मो घटादिवत् । तथान्ये प्रत्यया ज्ञेया दोषाश् चात्मामलो ह्य् अतः
dṛśyatvād aham ity eṣa nātmadharmo ghaṭādivat / tathānye pratyayā jñeyā doṣāś cātmāmalo hy ataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वप्रत्ययसाक्षित्वाद् अविकारी च सर्वगः । विक्रियेत यदि द्रष्टा बुद्ध्यादीवाल्पविद् भवेत्
sarvapratyayasākṣitvād avikārī ca sarvagaḥ / vikriyeta yadi draṣṭā buddhyādīvālpavid bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न दृष्टिर् लुप्यते द्रष्टुश् चक्षुरादेर् यथैव तु । नहि द्रष्टुर् इति ह्य् उक्तं तस्माद् द्रष्टा सदैव भुक्
na dṛṣṭir lupyate draṣṭuś cakṣurāder yathaiva tu / nahi draṣṭur iti hy uktaṃ tasmād draṣṭā sadaiva bhuk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संघातो वास्मि भूतानां करणानां तथैव च । व्यस्तं वान्यतमो वास्मि को आस्मीति विचारयेत्
saṃghāto vāsmi bhūtānāṃ karaṇānāṃ tathaiva ca / vyastaṃ vānyatamo vāsmi ko āsmīti vicārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यस्तं नाहं समस्तं वा भूतम् इन्द्रियम् एव वा । ज्ञेयत्वात् करणत्वाच् च ज्ञातान्यो ऽस्माद् घटादिवत्
vyastaṃ nāhaṃ samastaṃ vā bhūtam indriyam eva vā / jñeyatvāt karaṇatvāc ca jñātānyo 'smād ghaṭādivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्माग्नेर् इन्धना बुद्धिर् अविद्याकामकर्मभिः । दीपिता प्रज्वलत्य् एष द्वारैः श्रोत्रादिभिः सदा
ātmāgner indhanā buddhir avidyākāmakarmabhiḥ / dīpitā prajvalaty eṣa dvāraiḥ śrotrādibhiḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणाक्षिप्रधानेषु यदा बुद्धिर् विचेष्टते । विषयैर् हविषा दीप्ता आत्माग्निः स्थूलभुक् तदा
dakṣiṇākṣipradhāneṣu yadā buddhir viceṣṭate / viṣayair haviṣā dīptā ātmāgniḥ sthūlabhuk tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हूयन्ते तु हवींषीति रूपादिग्रहणे स्मरन् । अरागद्वेष आत्माग्नौ जाग्रद्दोषैर् न लिप्यते
hūyante tu havīṃṣīti rūpādigrahaṇe smaran / arāgadveṣa ātmāgnau jāgraddoṣair na lipyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानसे तु गृहे व्यक्ता अविद्याकर्मवासनाः । पश्यंस् तैजस आत्मोक्तः स्वयंज्योतिःप्रकाशिताः
mānase tu gṛhe vyaktā avidyākarmavāsanāḥ / paśyaṃs taijasa ātmoktaḥ svayaṃjyotiḥprakāśitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषया वासना वापि चोद्यन्ते नैव कर्मभिः । यदा बुद्धौ तदा ज्ञेयः प्राज्ञ आत्मा ह्य् अनन्यदृक्
viṣayā vāsanā vāpi codyante naiva karmabhiḥ / yadā buddhau tadā jñeyaḥ prājña ātmā hy ananyadṛk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनोबुद्धीन्द्रियाणां या अवस्थाः कर्मचोदिताः । चैतन्येनैव भास्यन्ते रविणेव घटादयः
manobuddhīndriyāṇāṃ yā avasthāḥ karmacoditāḥ / caitanyenaiva bhāsyante raviṇeva ghaṭādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैवं सति बुद्धीर् ज्ञ आत्मभासावभासयन् । कर्ता तासां यदर्थास् ता मूढैर् एवाभिधीयते
tatraivaṃ sati buddhīr jña ātmabhāsāvabhāsayan / kartā tāsāṃ yadarthās tā mūḍhair evābhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वज्ञो ऽप्य् अत एव स्यात् स्वेन भासावभासयन् । सर्वं सर्वक्रियाहेतोः सर्वकृत्त्वं तथात्मनः
sarvajño 'py ata eva syāt svena bhāsāvabhāsayan / sarvaṃ sarvakriyāhetoḥ sarvakṛttvaṃ tathātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोपाधिश् चैवम् आत्मोक्तो निरुपाख्यो ऽनुपाधिकः । निष्कलो निर्गुणः शुद्धस् तं मनो वाक् च नाप्नुतः
sopādhiś caivam ātmokto nirupākhyo 'nupādhikaḥ / niṣkalo nirguṇaḥ śuddhas taṃ mano vāk ca nāpnutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेतनो ऽचेतनो वापि कर्ताकर्ता गतो ऽगतः । बद्धो मुक्तस् तथा चैको नैकः शुद्धो ऽन्यथेति वा
cetano 'cetano vāpi kartākartā gato 'gataḥ / baddho muktas tathā caiko naikaḥ śuddho 'nyatheti vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्राप्यैव निवर्तन्ते वाचो धीभिः सहैव तु । निर्गुणत्वात् क्रियाभावाद् विशेषाणां ह्य् अभावतः
aprāpyaiva nivartante vāco dhībhiḥ sahaiva tu / nirguṇatvāt kriyābhāvād viśeṣāṇāṃ hy abhāvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यापकं सर्वतो व्योम मूर्तैः सर्वैर् वियोजितम् । यथा तद्वद् इहात्मानं विद्याच् छुद्धं परं पदम्
vyāpakaṃ sarvato vyoma mūrtaiḥ sarvair viyojitam / yathā tadvad ihātmānaṃ vidyāc chuddhaṃ paraṃ padam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टं हित्वा स्मृतिं तस्मिन् सर्वग्रश् च तमस् त्यजेत् । सर्वदृग् ज्योतिषा युक्तो दिनकृच् छार्वरं यथा
dṛṣṭaṃ hitvā smṛtiṃ tasmin sarvagraś ca tamas tyajet / sarvadṛg jyotiṣā yukto dinakṛc chārvaraṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपस्मृत्यन्धकारार्थाः प्रत्यया यस्य गोचराः । स एवात्मा समो द्रष्टा सर्वभूतेषु सर्वगः
rūpasmṛtyandhakārārthāḥ pratyayā yasya gocarāḥ / sa evātmā samo draṣṭā sarvabhūteṣu sarvagaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मबुद्धिमनश्चक्षुर्विषयालोकसंगमात् । विचित्रो जायते बुद्धेः प्रत्ययो ऽज्ञानलक्षणः
ātmabuddhimanaścakṣurviṣayālokasaṃgamāt / vicitro jāyate buddheḥ pratyayo 'jñānalakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विविच्यास्मात् स्वम् आत्मानं विद्याच् छुद्धं परं पदम् । द्रष्टारं सर्वभूतस्थं समं सर्वभयातिगम्
vivicyāsmāt svam ātmānaṃ vidyāc chuddhaṃ paraṃ padam / draṣṭāraṃ sarvabhūtasthaṃ samaṃ sarvabhayātigam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समस्तं सर्वगं शान्तं विमलं व्योमवत् स्थितम् । निष्कलं निष्क्रियं सर्वं नित्यं द्वन्द्वैर् विवर्जितम्
samastaṃ sarvagaṃ śāntaṃ vimalaṃ vyomavat sthitam / niṣkalaṃ niṣkriyaṃ sarvaṃ nityaṃ dvandvair vivarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वप्रत्ययसाक्षी ज्ञः कथं ज्ञेयो मयेत्य् उत । विमृश्यैवं विजानीयाज् ज्ञातं ब्रह्म न वेति वा
sarvapratyayasākṣī jñaḥ kathaṃ jñeyo mayety uta / vimṛśyaivaṃ vijānīyāj jñātaṃ brahma na veti vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदृष्टं द्रष्ट्र् अविज्ञातं दभ्रम् इत्यादिशासनात् । नैव ज्ञेयं मयान्यैर् वा परं ब्रह्म कथंचन
adṛṣṭaṃ draṣṭr avijñātaṃ dabhram ityādiśāsanāt / naiva jñeyaṃ mayānyair vā paraṃ brahma kathaṃcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरूपाव्यवधानाभ्यां ज्ञानालोकस्वभावतः । अन्यज्ञानानपेक्षत्वाज् ज्ञातं चैव सदा मया
svarūpāvyavadhānābhyāṃ jñānālokasvabhāvataḥ / anyajñānānapekṣatvāj jñātaṃ caiva sadā mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नान्येन ज्योतिषा कार्यं रवेर् आत्मप्रकाशने । स्वबोधान् नान्यबोधेच्छा बोधस्यात्मप्रकाशने
nānyena jyotiṣā kāryaṃ raver ātmaprakāśane / svabodhān nānyabodhecchā bodhasyātmaprakāśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तस्यैवान्यतो ऽपेक्षा स्वरूपं यस्य यद् भवेत् । प्रकाशान्तरदृश्यो न प्रकाशो ह्य् अस्ति कश्चन
na tasyaivānyato 'pekṣā svarūpaṃ yasya yad bhavet / prakāśāntaradṛśyo na prakāśo hy asti kaścana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यक्तिः स्याद् अप्रकाशस्य प्रकाशात्मसमागमात् । प्रकाशस् त्व् अर्ककार्यः स्याद् इति मिथ्य वचो ह्य् अतः
vyaktiḥ syād aprakāśasya prakāśātmasamāgamāt / prakāśas tv arkakāryaḥ syād iti mithya vaco hy ataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतो ऽभूत्वा भवेद् यच् च तस्य तत् कार्यम् इष्यते । स्वरूपत्वाद् अभूत्वा न प्रकाशो जायते रवेः
yato 'bhūtvā bhaved yac ca tasya tat kāryam iṣyate / svarūpatvād abhūtvā na prakāśo jāyate raveḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्तामात्रे प्रकाशस्य कर्तादित्यादिर् इष्यते । घटादिव्यक्तितो यद्वत् तद्वद् बोधात्मनीष्यताम्
sattāmātre prakāśasya kartādityādir iṣyate / ghaṭādivyaktito yadvat tadvad bodhātmanīṣyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बिलात् सर्पस्य निर्याणे सूर्यो यद्वत् प्रकाशकः । प्रयत्नेन विना तद्वज् ज्ञातात्मा बोधरूपतः
bilāt sarpasya niryāṇe sūryo yadvat prakāśakaḥ / prayatnena vinā tadvaj jñātātmā bodharūpataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दग्धैवम् उष्णः सत्तायां तद्वद् बोधात्मनीष्यताम् । सत्य् एव यद् उपाधौ तु ज्ञाते सर्प इवोत्थिते
dagdhaivam uṣṇaḥ sattāyāṃ tadvad bodhātmanīṣyatām / saty eva yad upādhau tu jñāte sarpa ivotthite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञातायत्नो ऽपि तद्वज् ज्ञः कर्ता भ्रामकवद् भवेत् । स्वरूपेण स्वयं नात्मा ज्ञेयो ऽज्ञेयो ऽथवा ततः
jñātāyatno 'pi tadvaj jñaḥ kartā bhrāmakavad bhavet / svarūpeṇa svayaṃ nātmā jñeyo 'jñeyo 'thavā tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदिताविदिताभ्यां तद् अन्यद् एवेति शासनात् । बन्धमोक्षादयो भावास् तद्वद् आत्मनि कल्पिताः
viditāviditābhyāṃ tad anyad eveti śāsanāt / bandhamokṣādayo bhāvās tadvad ātmani kalpitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाहोरात्रे यथा सूर्ये प्रभारूपाविशेषतः । बोधरूपाविशेषान् न बोधाबोधौ तथात्मनि
nāhorātre yathā sūrye prabhārūpāviśeṣataḥ / bodharūpāviśeṣān na bodhābodhau tathātmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोक्तं ब्रह्म यो वेद हानोपादानवर्जितम् । यथोक्तेन विधानेन स सत्यं नैव जायते
yathoktaṃ brahma yo veda hānopādānavarjitam / yathoktena vidhānena sa satyaṃ naiva jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जन्ममृत्युप्रवाहेषु पतितो नैव शक्नुयात् । इत उद्धर्तुम् आत्मानं ज्ञानाद् अन्येन केनचित्
janmamṛtyupravāheṣu patito naiva śaknuyāt / ita uddhartum ātmānaṃ jñānād anyena kenacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"भिद्यते हृदयग्रन्थिश् छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्ट" इति श्रुतेः
"bhidyate hṛdayagranthiś chidyante sarvasaṃśayāḥ / kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭa" iti śruteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ममाहम् इत्य् एतद् अपोह्य सर्वतो विमुक्तदेहं पदम् अम्बरोपमम् । सुदृष्टशास्त्रानुमितिभ्य ईरितं विमुच्यते ऽस्मिन् यदि निश्चितो नरः
mamāham ity etad apohya sarvato vimuktadehaṃ padam ambaropamam / sudṛṣṭaśāstrānumitibhya īritaṃ vimucyate 'smin yadi niścito naraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.