Samkara: Upadesasahasri 1.18

सम्यक्संशयमिथ्योक्ताः प्रत्यया व्यभिचारिणः । एकैवावगतिस् तेषु भेदस् तु प्रत्ययार्पितः

samyaksaṃśayamithyoktāḥ pratyayā vyabhicāriṇaḥ / ekaivāvagatis teṣu bhedas tu pratyayārpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधिभेदाद् यथा भेदो मणेर् अवगतेस् तथा । अशुद्धिः परिणामश् च सर्वं प्रत्ययसंश्रयात्

ādhibhedād yathā bhedo maṇer avagates tathā / aśuddhiḥ pariṇāmaś ca sarvaṃ pratyayasaṃśrayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथनं ग्रहणं सिद्धिः प्रत्ययानाम् इहान्यतः । आपरोक्ष्यात् तद् एवोक्तम् अनुमानं प्रदीपवत्

prathanaṃ grahaṇaṃ siddhiḥ pratyayānām ihānyataḥ / āparokṣyāt tad evoktam anumānaṃ pradīpavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् अज्ञं ग्राहयेत् कश्चित् प्रमाणेन तु केनचित् । विनैव तु प्रमाणेन निवृत्त्यान्यस्य शेषतः

kim ajñaṃ grāhayet kaścit pramāṇena tu kenacit / vinaiva tu pramāṇena nivṛttyānyasya śeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्देनैव प्रमाणेन निवृत्तिश् चेद् इहोच्यते । अध्यक्षस्याप्रसिद्धत्वाच् छून्यतैव प्रसज्यते

śabdenaiva pramāṇena nivṛttiś ced ihocyate / adhyakṣasyāprasiddhatvāc chūnyataiva prasajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतनस् त्वं कथं देह इति चेन् नाप्रसिद्धितः । चेतनस्यान्यतासिद्धाव् एवं स्याद् अन्यहानतः

cetanas tvaṃ kathaṃ deha iti cen nāprasiddhitaḥ / cetanasyānyatāsiddhāv evaṃ syād anyahānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यक्षः स्वयम् अस्त्य् एव चेतनस्यापरोक्षतः । तुल्य एवं प्रबोधः स्याद् अज्ञस्यासत्त्ववादिना

adhyakṣaḥ svayam asty eva cetanasyāparokṣataḥ / tulya evaṃ prabodhaḥ syād ajñasyāsattvavādinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहम् अज्ञासिषं चेदम् इति लोकस्मृतेर् इह । करणं कर्म कर्ता च सिद्धास् त्व् एकक्षणे किल

aham ajñāsiṣaṃ cedam iti lokasmṛter iha / karaṇaṃ karma kartā ca siddhās tv ekakṣaṇe kila

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रामाण्ये ऽपि स्मृतेः शैघ्र्याद् यौगपद्यं विभाव्यते । क्रमेण ग्रहणं पूर्वं स्मृतेः पश्चात् तथैव च

prāmāṇye 'pi smṛteḥ śaighryād yaugapadyaṃ vibhāvyate / krameṇa grahaṇaṃ pūrvaṃ smṛteḥ paścāt tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञासिषम् इदं मां चेत्य् अपेक्षा जायते ध्रुवम् । विशेषो ऽपेक्ष्यते यत्र तत्र नैवैककालता

ajñāsiṣam idaṃ māṃ cety apekṣā jāyate dhruvam / viśeṣo 'pekṣyate yatra tatra naivaikakālatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मनो ग्रहणे चापि त्रयाणाम् इह संभवात् । आत्मन्य् आसक्तकर्तृत्वं न स्यात् करणकर्मणोः

ātmano grahaṇe cāpi trayāṇām iha saṃbhavāt / ātmany āsaktakartṛtvaṃ na syāt karaṇakarmaṇoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याप्तुम् इष्टं च यत् कर्तुः क्रियया कर्म तत् स्मृतम् । अतो हि कर्तृतन्त्रत्वं तस्येष्टं नान्यतन्त्रता

vyāptum iṣṭaṃ ca yat kartuḥ kriyayā karma tat smṛtam / ato hi kartṛtantratvaṃ tasyeṣṭaṃ nānyatantratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दाद् वानुमितेर् वापि प्रमाणाद् वा ततो ऽन्यतः । सिद्धिः सर्वपदार्थानां स्याद् अज्ञं प्रति नान्यथा

śabdād vānumiter vāpi pramāṇād vā tato 'nyataḥ / siddhiḥ sarvapadārthānāṃ syād ajñaṃ prati nānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यक्षस्यापि सिद्धिः स्यात् प्रमाणेन विनैव वा । विना स्वस्य प्रसिद्धिस् तु नाज्ञं प्रत्य् उपयुज्यते

adhyakṣasyāpi siddhiḥ syāt pramāṇena vinaiva vā / vinā svasya prasiddhis tu nājñaṃ praty upayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यैवाज्ञत्वम् इष्टं चेज् ज्ञातत्वे ऽन्या मितिर् भवेत् । अन्यस्यैवाज्ञतायां च तद्विज्ञाने ध्रुवा भवेत्

tasyaivājñatvam iṣṭaṃ cej jñātatve 'nyā mitir bhavet / anyasyaivājñatāyāṃ ca tadvijñāne dhruvā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञातता स्वात्मलाभो वा सिद्धिः स्याद् अन्यद् एव वा । ज्ञातत्वे ऽनन्तरोक्तौ त्वं पक्षौ संस्मर्तुम् अर्हसि

jñātatā svātmalābho vā siddhiḥ syād anyad eva vā / jñātatve 'nantaroktau tvaṃ pakṣau saṃsmartum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धिः स्यात् स्वात्मलाभश् चेद् यत्नस् तत्र निरर्थकः । सर्वलोकप्रसिद्धत्वात् स्वहेतुभ्यस् तु वस्तुनः

siddhiḥ syāt svātmalābhaś ced yatnas tatra nirarthakaḥ / sarvalokaprasiddhatvāt svahetubhyas tu vastunaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानज्ञेयादिवादे ऽतः सिद्धिर् ज्ञातत्वम् उच्यते । अध्यक्षाध्यक्ष्ययोः सिद्धिर् ज्ञेयत्वं नात्मलाभता

jñānajñeyādivāde 'taḥ siddhir jñātatvam ucyate / adhyakṣādhyakṣyayoḥ siddhir jñeyatvaṃ nātmalābhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टत्वं कर्मकर्त्रादेः सिद्धता यदि कल्प्यते । स्पष्टतास्पष्टते स्याताम् अन्यस्यैव न चात्मनः

spaṣṭatvaṃ karmakartrādeḥ siddhatā yadi kalpyate / spaṣṭatāspaṣṭate syātām anyasyaiva na cātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्रष्टुर् नैव चान्धस्य स्पष्टीभावो घटस्य तु । कर्त्रादेः स्पष्टतेष्टा चेद् द्रष्टृताध्यक्षकर्तृका

adraṣṭur naiva cāndhasya spaṣṭībhāvo ghaṭasya tu / kartrādeḥ spaṣṭateṣṭā ced draṣṭṛtādhyakṣakartṛkā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुभूतेः किम् अन्तस्मिन् स्यात् तवापेक्षया वद । अनुभवितरीष्टा स्यात् सो ऽप्य् अनुभूतिर् एव नः

anubhūteḥ kim antasmin syāt tavāpekṣayā vada / anubhavitarīṣṭā syāt so 'py anubhūtir eva naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"अभिन्नो ऽपि हि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवान् इव लक्ष्यते"

"abhinno 'pi hi buddhyātmā viparyāsitadarśanaiḥ / grāhyagrāhakasaṃvittibhedavān iva lakṣyate"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

[भूतिर् येषां क्रिया सैव कारकं सैव चोच्यते । ] सत्त्वं नाशित्वम् अस्याश् चेत् सकर्तृत्वं तथेष्यताम् । न कश्चिच् चेष्यते धर्म इति चेत् पक्षहानता

[bhūtir yeṣāṃ kriyā saiva kārakaṃ saiva cocyate / ] sattvaṃ nāśitvam asyāś cet sakartṛtvaṃ tatheṣyatām / na kaścic ceṣyate dharma iti cet pakṣahānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अस्तित्वादयो धर्मा नास्तित्वादिनिवृत्तयः । न भूतेस् तर्हि नाशित्वं स्वालक्षण्यं हि ते

nanv astitvādayo dharmā nāstitvādinivṛttayaḥ / na bhūtes tarhi nāśitvaṃ svālakṣaṇyaṃ hi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वलक्षणावधिर् नाशो नाशो ऽनाशनिवृत्तिता । अगोर् असत्त्वं गोत्वं ते न तु तद् गोः स्वलक्षणम्

svalakṣaṇāvadhir nāśo nāśo 'nāśanivṛttitā / agor asattvaṃ gotvaṃ te na tu tad goḥ svalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणवाच्यो ऽपि यो ऽर्थः स्यात् सो ऽप्य् अन्याभाव एव ते । भेदाभावे ऽप्य् अभावस्य भेदो नामभिर् इष्यते

kṣaṇavācyo 'pi yo 'rthaḥ syāt so 'py anyābhāva eva te / bhedābhāve 'py abhāvasya bhedo nāmabhir iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नामभेदैर् अनेकत्वम् एकस्य स्यात् कथं तव । अपोहो यदि भिन्नानां वृत्तिस् तस्य कथं गवि

nāmabhedair anekatvam ekasya syāt kathaṃ tava / apoho yadi bhinnānāṃ vṛttis tasya kathaṃ gavi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभावा भेदकाः सर्वे विशेषा वा कदाचन । नामजात्यादयो यद्वत् संविदस् ते ऽविशेषतः

nābhāvā bhedakāḥ sarve viśeṣā vā kadācana / nāmajātyādayo yadvat saṃvidas te 'viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षम् अनुमानं वा व्यवहारे यदीच्छसि । क्रियाकारकभेदैस् तद् अभ्युपेयं ध्रुवं भवेत्

pratyakṣam anumānaṃ vā vyavahāre yadīcchasi / kriyākārakabhedais tad abhyupeyaṃ dhruvaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान् नीलं तथा पीतं घटादिर् वा विशेषणम् । संविदस् तद् उपेत्यं स्याद् येन चाप्य् अनुभूयते

tasmān nīlaṃ tathā pītaṃ ghaṭādir vā viśeṣaṇam / saṃvidas tad upetyaṃ syād yena cāpy anubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपादीनां यथान्यः स्याद् ग्राह्यत्वाद् ग्राहकस् तथा । प्रत्ययस्य तथान्यं स्याद् व्यञ्जकत्वाच् च दीपवत्

rūpādīnāṃ yathānyaḥ syād grāhyatvād grāhakas tathā / pratyayasya tathānyaṃ syād vyañjakatvāc ca dīpavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यक्षस्य दृशेः कीदृक् संबन्धः संभविष्यति । अध्यक्ष्येण तु दृश्येन मुक्त्वान्यो द्रष्टृदृश्यताम्

adhyakṣasya dṛśeḥ kīdṛk saṃbandhaḥ saṃbhaviṣyati / adhyakṣyeṇa tu dṛśyena muktvānyo draṣṭṛdṛśyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यक्षेण कृता दृष्टिर् दृश्यं व्याप्नोत्य् अथापि वा । नित्याध्यक्षकृतः कश्चिद् उपकारो भवेद् धियाम्

adhyakṣeṇa kṛtā dṛṣṭir dṛśyaṃ vyāpnoty athāpi vā / nityādhyakṣakṛtaḥ kaścid upakāro bhaved dhiyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चोक्तस् तन्निभत्वं प्राक् संव्याप्तिश् च घटादिषु । यथालोकादिसंव्याप्तिर् व्यञ्जकत्वाद् धियस् तथा

sa coktas tannibhatvaṃ prāk saṃvyāptiś ca ghaṭādiṣu / yathālokādisaṃvyāptir vyañjakatvād dhiyas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलोकस्थो घटो यद्वद् बुद्ध्यारूढो भवेत् तथा । धीव्याप्तिः स्याद् घटारोहो धियो व्याप्तौ क्रमो भवेत्

ālokastho ghaṭo yadvad buddhyārūḍho bhavet tathā / dhīvyāptiḥ syād ghaṭāroho dhiyo vyāptau kramo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं स्यात् प्रत्ययव्याप्तिस् ततो ऽनुग्रह आत्मनः । कृत्स्नाध्यक्षस्य सो ऽयुक्तः कालाकाशादिवत् क्रमः

pūrvaṃ syāt pratyayavyāptis tato 'nugraha ātmanaḥ / kṛtsnādhyakṣasya so 'yuktaḥ kālākāśādivat kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयग्रहणं यस्य कारणापेक्षया भवेत् । सत्य् एव ग्राह्यशेषे च परिणामी स चित्तवत्

viṣayagrahaṇaṃ yasya kāraṇāpekṣayā bhavet / saty eva grāhyaśeṣe ca pariṇāmī sa cittavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यक्षो ऽहम् इति ज्ञानं बुद्धेर् एव विनिश्चयः । नाध्यक्षस्याविशेषत्वान् न तस्यास्ति परो यतः

adhyakṣo 'ham iti jñānaṃ buddher eva viniścayaḥ / nādhyakṣasyāviśeṣatvān na tasyāsti paro yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्त्रा चेद् अहम् इत्य् एवम् अनुभूयेत मुक्तता । सुखदुःखविनिर्मोको नाहंकर्तरि युज्यते

kartrā ced aham ity evam anubhūyeta muktatā / sukhaduḥkhavinirmoko nāhaṃkartari yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहादाव् अभिमानोत्थो दुःखीति प्रत्ययो ध्रुवम् । कुण्डलिप्रत्ययो यद्वत् प्रत्यगात्माभिमानिना

dehādāv abhimānottho duḥkhīti pratyayo dhruvam / kuṇḍalipratyayo yadvat pratyagātmābhimāninā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाध्यते प्रत्ययेनेह विवेकेनाविवेकवान् । विपर्यये ऽसदन्तं स्यात् प्रमाणस्याप्रमाणतः

bādhyate pratyayeneha vivekenāvivekavān / viparyaye 'sadantaṃ syāt pramāṇasyāpramāṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाहच्छेदविनाशेषु दुःखित्वं नान्यथात्मनः । नैव ह्य् अन्यस्य दाहादाव् अन्यो दुःखी भवेत् क्वचित्

dāhacchedavināśeṣu duḥkhitvaṃ nānyathātmanaḥ / naiva hy anyasya dāhādāv anyo duḥkhī bhavet kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्पर्शत्वाद् अदेहत्वान् नाहं दाह्यो यतः सदा । तस्मान् मिथ्याभिमानोत्थं मृते पुत्रे मृतिर् यथा

asparśatvād adehatvān nāhaṃ dāhyo yataḥ sadā / tasmān mithyābhimānotthaṃ mṛte putre mṛtir yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुण्डल्य् अहम् इति ह्य् एतद् बाध्येतैव विवेकिना । दुःखीति प्रत्ययस् तद्वत् केवलाहंधिया सदा

kuṇḍaly aham iti hy etad bādhyetaiva vivekinā / duḥkhīti pratyayas tadvat kevalāhaṃdhiyā sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धे सुःखित्व इष्टं स्यात् तच्चक्तित्वं सदात्मनः । मिथ्याभिमानतो दुःखी तेनार्थापादनक्षयः

siddhe suḥkhitva iṣṭaṃ syāt taccaktitvaṃ sadātmanaḥ / mithyābhimānato duḥkhī tenārthāpādanakṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्पर्शो ऽपि यथा स्पर्शम् अचलश् चलनादि च । अविवेकात् तथा दुःखं मानसं चात्मनीक्षते

asparśo 'pi yathā sparśam acalaś calanādi ca / avivekāt tathā duḥkhaṃ mānasaṃ cātmanīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवेकात्मधिया दुःखं नुद्यते चलनादिवत् । अविवेकस्वभावेन मनो गच्छत्य् अनिच्छतः

vivekātmadhiyā duḥkhaṃ nudyate calanādivat / avivekasvabhāvena mano gacchaty anicchataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदानुदृश्यते दुःखं नैश्चल्ये नैव तस्य तत् । प्रत्यगात्मनि तस्मात् तद् दुःखं नैवोपपद्यते

tadānudṛśyate duḥkhaṃ naiścalye naiva tasya tat / pratyagātmani tasmāt tad duḥkhaṃ naivopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वंसतोस् तुल्यनीडत्वान् नीलाश्ववद् इदं भवेत् । निर्दुःखवाचिना योगात् त्वंशब्दस्य तदर्थता

tvaṃsatos tulyanīḍatvān nīlāśvavad idaṃ bhavet / nirduḥkhavācinā yogāt tvaṃśabdasya tadarthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यगात्माभिधानेन तच्छब्दस्य युतेस् तथा । दशमस् त्वम् असीत्य् एवं वाक्यं स्यात् प्रत्यगात्मनि

pratyagātmābhidhānena tacchabdasya yutes tathā / daśamas tvam asīty evaṃ vākyaṃ syāt pratyagātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वार्थस्य ह्य् अप्रहाणेन विशिष्टार्थसमर्पकौ । प्रत्यगात्मावगत्यन्तौ नान्यो ऽर्थो ऽर्थाद् विरोध्य् अतः

svārthasya hy aprahāṇena viśiṣṭārthasamarpakau / pratyagātmāvagatyantau nānyo 'rtho 'rthād virodhy ataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवबुद्ध्यपहाराद् धि स्वात्मानं दशपूरणम् । अपश्यञ् ज्ञातुम् एवेच्छेत् स्वम् आत्मानं जनस् तथा

navabuddhyapahārād dhi svātmānaṃ daśapūraṇam / apaśyañ jñātum evecchet svam ātmānaṃ janas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्याबद्धचक्षुष्ट्वात् कामापहृतधीः सदा । विविक्तं दृशिम् आत्मानं नेक्षते दशमं यथा

avidyābaddhacakṣuṣṭvāt kāmāpahṛtadhīḥ sadā / viviktaṃ dṛśim ātmānaṃ nekṣate daśamaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमस् त्वम् असीत्य् एवं तत्त्वमस्यादिवाक्यतः । स्वम् आत्मानं विजानाति कृत्स्नान्तःकरणेक्षणम्

daśamas tvam asīty evaṃ tattvamasyādivākyataḥ / svam ātmānaṃ vijānāti kṛtsnāntaḥkaraṇekṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं पूर्वम् इदं पश्चात् पदं वाक्ये भवेद् इति । नियमो नैव वेदे ऽस्ति पदसांगत्यम् अर्थतः

idaṃ pūrvam idaṃ paścāt padaṃ vākye bhaved iti / niyamo naiva vede 'sti padasāṃgatyam arthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्ये हि श्रूयमाणानां पदानाम् अर्थसंस्मृतिः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां ततो वाक्यार्थबोधनम्

vākye hi śrūyamāṇānāṃ padānām arthasaṃsmṛtiḥ / anvayavyatirekābhyāṃ tato vākyārthabodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा नित्येषु वाक्येषु पदार्थस् तु विविच्यते । वाक्यार्थज्ञानसंक्रान्त्यै तदा प्रश्नो न युज्यते

yadā nityeṣu vākyeṣu padārthas tu vivicyate / vākyārthajñānasaṃkrāntyai tadā praśno na yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वयव्यतिरेकोक्तिः पदार्थस्मरणाय तु । स्मृत्यभावे न वाक्यार्थो ज्ञातुं शक्यो बि केनचित्

anvayavyatirekoktiḥ padārthasmaraṇāya tu / smṛtyabhāve na vākyārtho jñātuṃ śakyo bi kenacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वमस्यादिवाक्येषु त्वंपदार्थाविवेकतः । व्यज्यते नैव वाक्यार्थो नित्यमुक्तो ऽहम् इत्य् अतः

tattvamasyādivākyeṣu tvaṃpadārthāvivekataḥ / vyajyate naiva vākyārtho nityamukto 'ham ity ataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वयव्यतिरेकोक्तिस् तद्विवेकाय नान्यथा । त्वंपदार्थविवेके हि पाणाव् अर्पितविल्ववत्

anvayavyatirekoktis tadvivekāya nānyathā / tvaṃpadārthaviveke hi pāṇāv arpitavilvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यार्थो व्यज्यते चैवं केवलो ऽहंपदार्थतः । दुःखीत्य् एतदपोहेन प्रत्यगात्मविनिश्चयात्

vākyārtho vyajyate caivaṃ kevalo 'haṃpadārthataḥ / duḥkhīty etadapohena pratyagātmaviniścayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैवं संभवत्य् अर्थे श्रुतहानाश्रुतार्थधीः । नैवं कल्पयितुं युक्ता पदवाक्यार्थकोविदैः

tatraivaṃ saṃbhavaty arthe śrutahānāśrutārthadhīḥ / naivaṃ kalpayituṃ yuktā padavākyārthakovidaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षादीनि बाधेरन् कृष्णलादिषु पाकवत् । अक्षजादिनिभैर् एतैः कथं स्याद् वाक्यबाधनम्

pratyakṣādīni bādheran kṛṣṇalādiṣu pākavat / akṣajādinibhair etaiḥ kathaṃ syād vākyabādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःख्य् अस्मीति सति ज्ञाने निर्दुःखीति न जायते । प्रत्यक्षादिनिभत्वे ऽपि वाक्यान् न व्यभिचारतः

duḥkhy asmīti sati jñāne nirduḥkhīti na jāyate / pratyakṣādinibhatve 'pi vākyān na vyabhicārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्ने दुःख्य् अहम् अद्यासं दाहच्छेदादिहेतुतः । तत्कालभाविभिर् वाक्यैर् न बाधः क्रियते यदि

svapne duḥkhy aham adyāsaṃ dāhacchedādihetutaḥ / tatkālabhāvibhir vākyair na bādhaḥ kriyate yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाप्तेस् तर्हि दुःखस्य प्राक् च तद्बाध इष्यताम् । न हि दुःखस्य संतानो भ्रान्तेर् वा दृश्यते क्वचित्

samāptes tarhi duḥkhasya prāk ca tadbādha iṣyatām / na hi duḥkhasya saṃtāno bhrānter vā dṛśyate kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यगात्मन आत्मत्वं दुःख्य् अस्मीत्य् अस्य बाधया । दशमं नवम् अस्येव वेद चेद् अविरुद्धता

pratyagātmana ātmatvaṃ duḥkhy asmīty asya bādhayā / daśamaṃ navam asyeva veda ced aviruddhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यमुक्तत्वविज्ञानं वाक्याद् भवति नान्यतः । वाक्यार्थस्यापि विज्ञानं पदार्थस्मृतिपूर्वकम्

nityamuktatvavijñānaṃ vākyād bhavati nānyataḥ / vākyārthasyāpi vijñānaṃ padārthasmṛtipūrvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पदार्थः स्मर्यते ध्रुवम् । एवं निर्दुःखम् आत्मानम् अक्रियं प्रतिपद्यते

anvayavyatirekābhyāṃ padārthaḥ smaryate dhruvam / evaṃ nirduḥkham ātmānam akriyaṃ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद् एवेत्यादिवाक्येभ्यः प्रमा स्फुटतरा भवेत् । दशमस् त्वम् असीत्य् अस्माद् यथैवं प्रत्यगात्मनि

sad evetyādivākyebhyaḥ pramā sphuṭatarā bhavet / daśamas tvam asīty asmād yathaivaṃ pratyagātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रबोधेन यथा स्वाप्नं सर्वं दुःखं निवर्तते । प्रत्यगात्मधिया तद्वद् दुःखित्वं सर्वदात्मनः

prabodhena yathā svāpnaṃ sarvaṃ duḥkhaṃ nivartate / pratyagātmadhiyā tadvad duḥkhitvaṃ sarvadātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णलादौ प्रमाजन्म तदन्यार्थामृदुत्वतः । तत्त्वमस्यादिवाक्येषु न त्व् एवम् अविरोधतः

kṛṣṇalādau pramājanma tadanyārthāmṛdutvataḥ / tattvamasyādivākyeṣu na tv evam avirodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्ये तत् त्वम् असीत्य् अस्मिञ् ज्ञातार्थं तदसिद्वयम् । त्वमर्थस्मृत्यसाहाय्याद् वाक्यं नोत्पादयेत् प्रमाम्

vākye tat tvam asīty asmiñ jñātārthaṃ tadasidvayam / tvamarthasmṛtyasāhāyyād vākyaṃ notpādayet pramām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वमोस् तुल्यनीडार्थम् असीत्य् एतत् पदं भवेत् । तच्छब्दः प्रत्यगात्मार्थस् तच्छब्दार्थस् त्वमस् तथा

tattvamos tulyanīḍārtham asīty etat padaṃ bhavet / tacchabdaḥ pratyagātmārthas tacchabdārthas tvamas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखित्वाप्रत्यगात्मत्वं वारयेताम् उभाव् अपि । एवं च नेतिनेत्यर्थं गमयेतां परस्परम्

duḥkhitvāpratyagātmatvaṃ vārayetām ubhāv api / evaṃ ca netinetyarthaṃ gamayetāṃ parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तत् त्वम् असीत्य् अस्य गम्यमाने फले कथम् । अप्रमाणत्वम् अस्योक्त्वा क्रियापेक्षत्वम् उच्यते

evaṃ tat tvam asīty asya gamyamāne phale katham / apramāṇatvam asyoktvā kriyāpekṣatvam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् आद्यन्तमध्येषु कुर्व् इत्य् एतद् विरोध्य् अतः । न कल्प्यम् अश्रुतत्वाच् च श्रुतत्यागो ऽप्य् अनर्थकः

tasmād ādyantamadhyeṣu kurv ity etad virodhy ataḥ / na kalpyam aśrutatvāc ca śrutatyāgo 'py anarthakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथानुभूयते तृप्तिर् भुजेर् वाक्यान् न गम्यते । वाक्यस्य विधृतिस् तद्वद् गोशकृत्पायसीक्रिया

yathānubhūyate tṛptir bhujer vākyān na gamyate / vākyasya vidhṛtis tadvad gośakṛtpāyasīkriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यम् एवम् अनात्मार्थे वाक्यात् पारोक्ष्यबोधनम् । प्रत्यगात्मनि न त्व् एवं संख्याप्राप्तिवद् अध्रुवम्

satyam evam anātmārthe vākyāt pārokṣyabodhanam / pratyagātmani na tv evaṃ saṃkhyāprāptivad adhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वसंवेद्यत्वपर्यायः । स्वप्रमाणक इष्यताम् । निवृत्ताव् अहमः सिद्धः स्वात्मनो ऽनुभवश् च नः

svasaṃvedyatvaparyāyaḥ / svapramāṇaka iṣyatām / nivṛttāv ahamaḥ siddhaḥ svātmano 'nubhavaś ca naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धीनां विषयो दुःखं ता यस्य विषया मताः । कुतो ऽस्य दुःखसंबन्धो दृशेः स्यात् प्रत्यगात्मनः

buddhīnāṃ viṣayo duḥkhaṃ tā yasya viṣayā matāḥ / kuto 'sya duḥkhasaṃbandho dṛśeḥ syāt pratyagātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृशिर् एवानुभूयेत स्वेनैवानुभवात्मना । तदाभासतया जन्म धियो ऽस्यानुभवः स्मृतः

dṛśir evānubhūyeta svenaivānubhavātmanā / tadābhāsatayā janma dhiyo 'syānubhavaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशनायादिनिर्मुक्तः सिद्धो मोक्षस् त्वम् एव सः । श्रोतव्यादि तवेत्य् एतद् विरुद्धं कथम् उच्यते

aśanāyādinirmuktaḥ siddho mokṣas tvam eva saḥ / śrotavyādi tavety etad viruddhaṃ katham ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेत्स्यतीत्य् एव चेत् तत् स्याच् छ्रवणादि तदा भवेत् । मोक्षस्यानित्यतैवं स्याद् विरोध्य् एवान्यथा वचः

setsyatīty eva cet tat syāc chravaṇādi tadā bhavet / mokṣasyānityataivaṃ syād virodhy evānyathā vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोतृश्रोतव्ययोर् भेदो यदीष्टः स्याद् भवेद् इदम् । इष्टार्थकोप एवं स्यान् न युक्तं सर्वथा वचः

śrotṛśrotavyayor bhedo yadīṣṭaḥ syād bhaved idam / iṣṭārthakopa evaṃ syān na yuktaṃ sarvathā vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धो मोक्षो ऽहम् इत्य् एवं ज्ञात्वात्मानं भवेद् यदि । चिकीर्षुर् यः स मूढात्मा शास्त्रं चोद्घाटयत्य् अपि

siddho mokṣo 'ham ity evaṃ jñātvātmānaṃ bhaved yadi / cikīrṣur yaḥ sa mūḍhātmā śāstraṃ codghāṭayaty api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि सिद्धस्य कर्तव्यं सकार्यस्य न सिद्धता । उभयालम्बनं कुर्वन्न् आत्मानं वञ्चयत्य् असौ

na hi siddhasya kartavyaṃ sakāryasya na siddhatā / ubhayālambanaṃ kurvann ātmānaṃ vañcayaty asau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धो मोक्षस् त्वम् इत्य् एतद् वस्तुमात्रं प्रदर्श्यते । श्रोतुस् तथात्वविज्ञाने प्रवृत्तिः स्यात् कथं त्व् इति

siddho mokṣas tvam ity etad vastumātraṃ pradarśyate / śrotus tathātvavijñāne pravṛttiḥ syāt kathaṃ tv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्ता दुःख्य् अहम् अस्मीति प्रत्यक्षेणानुभूयते । कर्ता दुःखी च मा भूवम् इति यत्नो भवेत् ततः

kartā duḥkhy aham asmīti pratyakṣeṇānubhūyate / kartā duḥkhī ca mā bhūvam iti yatno bhavet tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्विज्ञानाय युक्त्यादि कर्तव्यं श्रुतिर् अब्रवीत् । कर्तृत्वाद्यनुवादेन सिद्धत्वानुभवाय तु

tadvijñānāya yuktyādi kartavyaṃ śrutir abravīt / kartṛtvādyanuvādena siddhatvānubhavāya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्दुःखो निष्क्रियो ऽकामः सिद्धो मोक्षो ऽहम् इत्य् अपि । गृहीत्वैव विरुद्धार्थम् आदध्यात् कथम् एव सः

nirduḥkho niṣkriyo 'kāmaḥ siddho mokṣo 'ham ity api / gṛhītvaiva viruddhārtham ādadhyāt katham eva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकामः सक्रियो ऽसिद्ध इति मे ऽनुभवः कथम् । अतो मे विपरीतस्य तद् भवान् वक्तुम् अर्हति

sakāmaḥ sakriyo 'siddha iti me 'nubhavaḥ katham / ato me viparītasya tad bhavān vaktum arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इहैव घटते प्रश्नो न मुक्तत्वानुभूतये । प्रमाणेन विरोधी यः सो ऽत्रार्थः प्रश्नम् अर्हति

ihaiva ghaṭate praśno na muktatvānubhūtaye / pramāṇena virodhī yaḥ so 'trārthaḥ praśnam arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं निर्मुक्त इत्य् एष सद् असीत्य् अन्यमानजः । प्रत्यक्षाभासजन्यत्वाद् दुःखित्वं प्रश्नम् अर्हति

ahaṃ nirmukta ity eṣa sad asīty anyamānajaḥ / pratyakṣābhāsajanyatvād duḥkhitvaṃ praśnam arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृष्टम् आकाङ्क्षितं वाच्यं दुःखाभावम् अभीप्सितम् । कथं हीदं निवर्तेत दुःखं सर्वात्मना मम

pṛṣṭam ākāṅkṣitaṃ vācyaṃ duḥkhābhāvam abhīpsitam / kathaṃ hīdaṃ nivarteta duḥkhaṃ sarvātmanā mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रश्नानुरूपं यद् वाच्यं दुःखनिवर्तकम् । श्रुतेः स्वात्मनि नाशङ्का प्रामाण्ये सति विद्यते

iti praśnānurūpaṃ yad vācyaṃ duḥkhanivartakam / śruteḥ svātmani nāśaṅkā prāmāṇye sati vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् आत्मविमुक्तत्वं प्रत्याययति तद्वचः । वक्तव्यं तु तथार्थं स्याद् विरोधे ऽसति केनचित्

tasmād ātmavimuktatvaṃ pratyāyayati tadvacaḥ / vaktavyaṃ tu tathārthaṃ syād virodhe 'sati kenacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतो ऽन्यो ऽनुभवः कश्चिद् आत्मनो नोपपद्यते । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातारम् इति श्रुतेः

ito 'nyo 'nubhavaḥ kaścid ātmano nopapadyate / avijñātaṃ vijānatāṃ vijñātāram iti śruteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वंपदार्थविवेकाय संन्यासः सर्वकर्मणाम् । साधनत्वं व्रजत्य् एव शान्तो दान्तादिशासनात्

tvaṃpadārthavivekāya saṃnyāsaḥ sarvakarmaṇām / sādhanatvaṃ vrajaty eva śānto dāntādiśāsanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वमर्थं प्रत्यगात्मानं पश्येद् आत्मानम् आत्मनि । वाक्यार्थं तत आत्मानं सर्वं पश्यति केवलम्

tvamarthaṃ pratyagātmānaṃ paśyed ātmānam ātmani / vākyārthaṃ tata ātmānaṃ sarvaṃ paśyati kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् आत्मेति वाक्यार्थे विज्ञाते ऽस्य प्रमाणतः । असत्त्वे ह्य् अन्यमानस्य विधिस् तं योजयेत् कथम्

sarvam ātmeti vākyārthe vijñāte 'sya pramāṇataḥ / asattve hy anyamānasya vidhis taṃ yojayet katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् वाक्यार्थविज्ञानान् नोर्ध्वं कर्मविधिर् भवेत् । न हि ब्रह्मास्मि कर्तेति विरुद्धे भवतो धियौ

tasmād vākyārthavijñānān nordhvaṃ karmavidhir bhavet / na hi brahmāsmi karteti viruddhe bhavato dhiyau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मास्मीति हि विद्येयं नैव कर्तेति बाध्यते । सकामो बद्ध इत्य् एवं प्रमाणाभासजातया

brahmāsmīti hi vidyeyaṃ naiva karteti bādhyate / sakāmo baddha ity evaṃ pramāṇābhāsajātayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्राद् ब्रह्मास्मि नान्यो ऽहम् इति बुद्धिर् भवेद् दृढा । यदायुक्ता तदैवं धीर् यथा देहात्मधीर् इति

śāstrād brahmāsmi nānyo 'ham iti buddhir bhaved dṛḍhā / yadāyuktā tadaivaṃ dhīr yathā dehātmadhīr iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सभयाद् अभयं प्राप्तस् तदर्थं यतते च यः । स पुनः सभयं गन्तुं स्वतन्त्रश् चेन् न हीच्छति

sabhayād abhayaṃ prāptas tadarthaṃ yatate ca yaḥ / sa punaḥ sabhayaṃ gantuṃ svatantraś cen na hīcchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथेष्टाचरणप्राप्तिः संन्यासादिविधौ कुतः । पदार्थाज्ञानबुद्धस्य वाक्यार्थानुभवार्थिनः

yatheṣṭācaraṇaprāptiḥ saṃnyāsādividhau kutaḥ / padārthājñānabuddhasya vākyārthānubhavārthinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः सर्वम् इदं सिद्धं यत् प्राग् अस्माभिर् ईरितम्

ataḥ sarvam idaṃ siddhaṃ yat prāg asmābhir īritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो हि यस्माद् विरक्तः स्यान् नासौ तस्मै प्रवर्तते । लोकत्रयाद् विरक्तत्वान् मुमुक्षुः किम् इतीहते

yo hi yasmād viraktaḥ syān nāsau tasmai pravartate / lokatrayād viraktatvān mumukṣuḥ kim itīhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुधया पीड्यमानो ऽपि न विषं ह्य् अत्तुम् इच्छति । मिष्टान्नध्वस्ततृड् जानन् नामूढस् तज् जिघत्सति

kṣudhayā pīḍyamāno 'pi na viṣaṃ hy attum icchati / miṣṭānnadhvastatṛḍ jānan nāmūḍhas taj jighatsati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदान्तवाक्यपुष्पेभ्यो ज्ञानामृतमधूत्तमम् । उज्जहारालिवद् यो नस् तस्मै सद्गुरवे नमः

vedāntavākyapuṣpebhyo jñānāmṛtamadhūttamam / ujjahārālivad yo nas tasmai sadgurave namaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.