Library·Vamana: Kavyalamkarasutra, with Vrtti [VKal]·1

Vamana: Kavyalamkarasutra, with Vrtti [VKal] 1

पाण्डितवरश्रीवामनविरचितसवृत्ति- काव्यालङ्कारसूत्राणि -------------------- अथ प्रथमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः । प्रणम्य परमं ज्योतिर्वामनेन कविप्रिया । काव्यालङ्कारसूत्राणां तेषां वृत्तिर्विधीयते ॥ काव्यं ग्राह्यमलङ्कारात्

pāṇḍitavaraśrīvāmanaviracitasavṛtti- kāvyālaṅkārasūtrāṇi -------------------- atha prathame'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ / praṇamya paramaṃ jyotirvāmanena kavipriyā / kāvyālaṅkārasūtrāṇāṃ teṣāṃ vṛttirvidhīyate // kāvyaṃ grāhyamalaṅkārāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोऽसावलङ्कार इत्यत आह ---- सौन्दर्यमलङ्कारः

ko'sāvalaṅkāra ityata āha ---- saundaryamalaṅkāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स दोषगुणालङ्कारहानादानाभ्याम्

sa doṣaguṇālaṅkārahānādānābhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रतस्ते

śāstrataste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं पुनः फलम् अलङ्करवता काव्येन, येनैतदर्थोऽयमित्याह ---- काव्यं सद्दृष्टादृष्टार्थम्, प्रीतिकीर्तिहेतुत्वात्

kiṃ punaḥ phalam alaṅkaravatā kāvyena, yenaitadartho'yamityāha ---- kāvyaṃ saddṛṣṭādṛṣṭārtham, prītikīrtihetutvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणश्च कवयः

arocakinaḥ satṛṇābhyavahāriṇaśca kavayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदाह ---- पूर्वे शिष्याः, विवेकित्वात्

yadāha ---- pūrve śiṣyāḥ, vivekitvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेतरे तद्विपर्ययात्

netare tadviparyayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्वेवं न शास्त्रं सर्वत्रानुग्राहि स्यात् , को वा मन्यते , तदाह ---- न शास्त्रमद्रव्येष्वर्थवत्

nanvevaṃ na śāstraṃ sarvatrānugrāhi syāt , ko vā manyate , tadāha ---- na śāstramadravyeṣvarthavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निदर्शनमाह ---- न कतकं पङ्कप्रसादनाय

nidarśanamāha ---- na katakaṃ paṅkaprasādanāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारिणो निरूप्य रीतिनिश्चयार्थमाह ---- रीतिरात्मा काव्यस्य

adhikāriṇo nirūpya rītiniścayārthamāha ---- rītirātmā kāvyasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं पुनरियं रीतिरित्याह ---- विशिष्टा पदरचना रीतिः

kiṃ punariyaṃ rītirityāha ---- viśiṣṭā padaracanā rītiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोऽसौ विशेष इत्याह ---- विशेषो गुणात्मा

ko'sau viśeṣa ityāha ---- viśeṣo guṇātmā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा त्रिधा वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली चेति

sā tridhā vaidarbhī gauḍīyā pāñcālī ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं पुनर्देशवशाद् द्रव्यगुणोत्पत्तिः काव्यानां , येनाऽयं देशविशेषव्यपदेशः । नैवं , यदाह ---- विदर्भादिषु दृष्टत्वात्तत्समाख्या

kiṃ punardeśavaśād dravyaguṇotpattiḥ kāvyānāṃ , yenā'yaṃ deśaviśeṣavyapadeśaḥ / naivaṃ , yadāha ---- vidarbhādiṣu dṛṣṭatvāttatsamākhyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासां गुणभेदाद् भेदमाह ---- समग्रगुणोपेता वैदर्भी

tāsāṃ guṇabhedād bhedamāha ---- samagraguṇopetā vaidarbhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओजःकान्तिमती गौडीया

ojaḥkāntimatī gauḍīyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माधुर्यसौकुमार्योपपन्ना पाञ्चाली

mādhuryasaukumāryopapannā pāñcālī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासां पूर्वा ग्राह्या, गुणसाकल्यात्

tāsāṃ pūrvā grāhyā, guṇasākalyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पुनरितरे, स्तोकगुणत्वात्

na punaritare, stokaguṇatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदारोहणार्थमितराभ्यास इत्येके

tadārohaṇārthamitarābhyāsa ityeke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तु न; अतत्त्वशीलस्य तत्त्वानिष्पत्तेः

tattu na; atattvaśīlasya tattvāniṣpatteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निदर्शनार्थमाह ---- न शणसूत्रवानाभ्यासे त्रसरसूत्रवानवैचित्र्यलाभः

nidarśanārthamāha ---- na śaṇasūtravānābhyāse trasarasūtravānavaicitryalābhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सापि समासाभावे शुद्धवैदर्भी

sāpi samāsābhāve śuddhavaidarbhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सापि वैदर्भी रीतिः शुद्धवैदर्भी भण्यते , यदि समासवत्पदं न भवति । ।१९॥ तस्यामर्थगुणसंपदास्वाद्या

sāpi vaidarbhī rītiḥ śuddhavaidarbhī bhaṇyate , yadi samāsavatpadaṃ na bhavati / /19// tasyāmarthaguṇasaṃpadāsvādyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुपारोहादर्थगुणलेशोऽपि

tadupārohādarthaguṇaleśo'pi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सापि वैदर्भी, तात्स्थ्यात्

sāpi vaidarbhī, tātsthyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रीपण्डितवरवामनविरचितकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ शारीरे प्रथमे ऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः । अधिकारिचिन्ता , रीतिनिश्चयश्च । ---------------------------------------------------------------------------------------------- अथ प्रथमेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः । अधिकारिचिन्तां रीतितत्त्वं च निरूप्य , काव्याङ्गान्युपदर्शयितुमाह ---- लोको विद्या प्रकीर्ण च काव्याङ्गानि

iti śrīpaṇḍitavaravāmanaviracitakāvyālaṅkārasūtravṛttau śārīre prathame 'dhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ / adhikāricintā , rītiniścayaśca / ---------------------------------------------------------------------------------------------- atha prathame'dhikaraṇe tṛtīyo'dhyāyaḥ / adhikāricintāṃ rītitattvaṃ ca nirūpya , kāvyāṅgānyupadarśayitumāha ---- loko vidyā prakīrṇa ca kāvyāṅgāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्देशक्रमेणैतद्व्याचष्टे ---- लोकवृत्तं लोकः

uddeśakrameṇaitadvyācaṣṭe ---- lokavṛttaṃ lokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दस्मृत्यभिधानकोशच्छन्दोविचितिकलाकामशास्त्रदण्डनीतिपूर्वा विद्याः

śabdasmṛtyabhidhānakośacchandovicitikalākāmaśāstradaṇḍanītipūrvā vidyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासां काव्याङ्गत्वं योजयितुमाह ---- शब्दस्मृतेः शब्दशुद्धिः

tāsāṃ kāvyāṅgatvaṃ yojayitumāha ---- śabdasmṛteḥ śabdaśuddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिधानकोशात् पदार्थनिश्चयः

abhidhānakośāt padārthaniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दोविचितेर्वृत्तसंशयच्छेदः

chandovicitervṛttasaṃśayacchedaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलाशास्त्रेभ्यः कलातत्त्वस्य संवित्

kalāśāstrebhyaḥ kalātattvasya saṃvit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामशास्त्रतः कामोपचारस्य

kāmaśāstrataḥ kāmopacārasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डनीतेर्नयापनययोः

daṇḍanīternayāpanayayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतिवृत्तकुटिलत्वं च ततः

itivṛttakuṭilatvaṃ ca tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्यज्ञत्वमभियोगो वृद्धसेवावेक्षणं प्रतिभानमवधानं च प्रकीर्णम्

lakṣyajñatvamabhiyogo vṛddhasevāvekṣaṇaṃ pratibhānamavadhānaṃ ca prakīrṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र काव्यपरिचयो लक्ष्यज्ञत्वम्

tatra kāvyaparicayo lakṣyajñatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काव्यबन्धोद्यमोऽभियोगः

kāvyabandhodyamo'bhiyogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काव्योपदेशगुरुशुश्रूषणं वृद्धसेवा

kāvyopadeśaguruśuśrūṣaṇaṃ vṛddhasevā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदाधानोद्धरणमवेक्षणम्

padādhānoddharaṇamavekṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कवित्वबीजं प्रतिभानम्

kavitvabījaṃ pratibhānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कवित्वस्य बीजं कवित्वबीजं जन्मान्तरागतसंस्कारविशेषः कश्चित् , यस्माद्विना काव्यं न निष्पद्यते , निष्पन्नं वावहासायतनं स्यात् ॥१६॥ ++ चित्तैकाग्र्यमवधानम्

kavitvasya bījaṃ kavitvabījaṃ janmāntarāgatasaṃskāraviśeṣaḥ kaścit , yasmādvinā kāvyaṃ na niṣpadyate , niṣpannaṃ vāvahāsāyatanaṃ syāt //16// ++ cittaikāgryamavadhānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्देशकालाभ्याम्

taddeśakālābhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौ पुनर्देशकालावित्यत्राह ---- विविक्तो देशः

kau punardeśakālāvityatrāha ---- vivikto deśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रात्रियामस्तुरीयः कालः

rātriyāmasturīyaḥ kālaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं काव्याङ्गान्युपदर्श्य , काव्यविशेषज्ञानार्थमाह ---- काव्यं गद्यं पद्यं च

evaṃ kāvyāṅgānyupadarśya , kāvyaviśeṣajñānārthamāha ---- kāvyaṃ gadyaṃ padyaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्च त्रिधा भिन्नमिति दर्शयितुमाह ---- गद्यं वृत्तगन्धि चूर्णमुत्कलिकाप्रायं च

tacca tridhā bhinnamiti darśayitumāha ---- gadyaṃ vṛttagandhi cūrṇamutkalikāprāyaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तल्लक्षणान्याह ---- पद्यभागवद्वृत्तगन्धि

tallakṣaṇānyāha ---- padyabhāgavadvṛttagandhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाविद्धललितपदं चूर्णम्

anāviddhalalitapadaṃ cūrṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरीतमुत्कलिकाप्रायम्

viparītamutkalikāprāyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्यमनेकभेदम्

padyamanekabhedam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदनिबद्धं निबद्धं च

tadanibaddhaṃ nibaddhaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमसिद्धिस्तयोः स्रगुत्तंसवत्

kramasiddhistayoḥ sraguttaṃsavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचिदनिबद्ध एव पर्यवसिताः , तद्दूषणार्थमाह ---- नानिबद्धं चकास्त्येकतेजःपरमाणुवत्

kecidanibaddha eva paryavasitāḥ , taddūṣaṇārthamāha ---- nānibaddhaṃ cakāstyekatejaḥparamāṇuvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संदर्भेषु दशरूपकं श्रेयः

saṃdarbheṣu daśarūpakaṃ śreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्मात्तदाह ---- तद्धि चित्रं चित्रपटवद्विशेषसाकल्यात्

kasmāttadāha ---- taddhi citraṃ citrapaṭavadviśeṣasākalyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततोऽन्यभेदकॢप्तिः

tato'nyabhedakḷptiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.