दीप्तरसत्वं कान्तिः ॥ व्कल् ३,२।१५ [*व्कल् ३,२।१४] ॥ दीप्ता रसाः शृङ्गारादयो यस्य स दीप्तरसः । तस्य भावो दीप्त रसत्वं कान्तिः । यथा ---- प्रेयान् सायमपाकृतः सशपथं पादानतः कान्तया द्वित्राण्येव पदानि वासभवनात् यावन्न यात्यून्मनाः । तावत् प्रत्युत पाणिसम्पुटलसग्नीवीनितम्बं धृतो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः ॥ एवं रसान्तरेष्वप्युदाहार्यम् । अत्र श्लोकाः ---- गुणस्फुटत्वसाकल्य काव्यपाकं प्रचक्षते । चूतस्य परिणामेन स चायमुपमीयते ॥ सुप्तिङ्संस्कारसारं यत् क्लिष्टवस्तुगुणं भवेत् । काव्यं वृन्ताकपाकं स्याज्जुप्सन्ते जनास्ततः ॥ गुणानां दशतामुक्तो यस्यार्थस्तदपार्थकम् । दाडिमानि दशेत्यादि न विचारक्षमं वचः ॥ ॥१५॥ इति॥ इति श्रीपण्डितवरवामनविरचितकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ गुणविवेचने तृतीयेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः । समाप्तं चेदं गुणविवेचनं तृतीयमधिकरणम् । ================================================================ अथ चतुर्थाधिकरणे प्रथमोऽध्यायः गुणनिर्वर्त्या काव्यशोभा । तस्याश्चातिशयहेतवोऽलङ्काराः । तन्निरूपणार्थमालङ्कारिकमधिकरणमारभ्यते । तत्र शब्दालङ्काराः । तत्र शब्दालङ्कारौ द्वौ यमकानुप्रासौ क्रमेण दर्शयितुमाह ---- पदमनैकार्थमक्षरं चावृत्तं स्थाननियमे यमकम्
dīptarasatvaṃ kāntiḥ // VKal 3,2.15 [*VKal 3,2.14] // dīptā rasāḥ śṛṅgārādayo yasya sa dīptarasaḥ / tasya bhāvo dīpta rasatvaṃ kāntiḥ / yathā ---- preyān sāyamapākṛtaḥ saśapathaṃ pādānataḥ kāntayā dvitrāṇyeva padāni vāsabhavanāt yāvanna yātyūnmanāḥ / tāvat pratyuta pāṇisampuṭalasagnīvīnitambaṃ dhṛto dhāvitvaiva kṛtapraṇāmakamaho premṇo vicitrā gatiḥ // evaṃ rasāntareṣvapyudāhāryam / atra ślokāḥ ---- guṇasphuṭatvasākalya kāvyapākaṃ pracakṣate / cūtasya pariṇāmena sa cāyamupamīyate // suptiṅsaṃskārasāraṃ yat kliṣṭavastuguṇaṃ bhavet / kāvyaṃ vṛntākapākaṃ syājjupsante janāstataḥ // guṇānāṃ daśatāmukto yasyārthastadapārthakam / dāḍimāni daśetyādi na vicārakṣamaṃ vacaḥ // //15// iti// iti śrīpaṇḍitavaravāmanaviracitakāvyālaṅkārasūtravṛttau guṇavivecane tṛtīye'dhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ / samāptaṃ cedaṃ guṇavivecanaṃ tṛtīyamadhikaraṇam / ================================================================ atha caturthādhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ guṇanirvartyā kāvyaśobhā / tasyāścātiśayahetavo'laṅkārāḥ / tannirūpaṇārthamālaṅkārikamadhikaraṇamārabhyate / tatra śabdālaṅkārāḥ / tatra śabdālaṅkārau dvau yamakānuprāsau krameṇa darśayitumāha ---- padamanaikārthamakṣaraṃ cāvṛttaṃ sthānaniyame yamakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थानकथनार्थमाह ---- पादाः पादस्यैकस्यानेकस्य चादिमध्यान्तभागाः स्थानानि
sthānakathanārthamāha ---- pādāḥ pādasyaikasyānekasya cādimadhyāntabhāgāḥ sthānāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भङ्गादुत्कर्षः
bhaṅgādutkarṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्खला परिवर्तकश्चूर्णमिति भङ्गमार्गः
śṛṅkhalā parivartakaścūrṇamiti bhaṅgamārgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान् क्रमेण व्याचष्टे ---- वर्णविच्छेदचलनं शृङ्खला
tān krameṇa vyācaṣṭe ---- varṇavicchedacalanaṃ śṛṅkhalā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्गविनिवृत्तौ स्वरूपापत्तिः परिवर्तकः
saṅgavinivṛttau svarūpāpattiḥ parivartakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिण्डाक्षरभेदे स्वरूपलोपश्चूर्णम्
piṇḍākṣarabhede svarūpalopaścūrṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शेषः सरूपोऽनुप्रासः
śeṣaḥ sarūpo'nuprāsaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुल्बणो वर्णानुप्रासः श्रेयान्
anulbaṇo varṇānuprāsaḥ śreyān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादानुप्रासः पादयमकवत्
pādānuprāsaḥ pādayamakavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति श्रीपण्डितवरवामनविरचितायां काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तावालङ्कारिके चतुर्थेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः । इति शब्दाऽलङ्कारविचारः । ---------------------------------------------------------------------------------------------- अथ चतुर्थाधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः सम्प्रत्यर्थालङ्काराणां प्रस्तावः । तन्मूलं चोपमेति सैव विचार्यते ---- उपमानेनोपमेयस्य गुणलेशतः साम्यमुपमा
iti śrīpaṇḍitavaravāmanaviracitāyāṃ kāvyālaṅkārasūtravṛttāvālaṅkārike caturthe'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ / iti śabdā'laṅkāravicāraḥ / ---------------------------------------------------------------------------------------------- atha caturthādhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ sampratyarthālaṅkārāṇāṃ prastāvaḥ / tanmūlaṃ copameti saiva vicāryate ---- upamānenopameyasya guṇaleśataḥ sāmyamupamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणबाहुल्यतश्च कल्पिता
guṇabāhulyataśca kalpitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा पूणा लुप्ता च
sā pūṇā luptā ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणद्योतकोपमानोपमेयशब्दानां सामग्र्ये पूर्णा
guṇadyotakopamānopameyaśabdānāṃ sāmagrye pūrṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोपे लुप्ता
lope luptā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तुतिनिन्दातत्त्वाख्यानेषु
stutinindātattvākhyāneṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हीनत्वाधिकत्वलिङ्गवचनभेदासादृश्यासंभवास्तद्दोषाः
hīnatvādhikatvaliṅgavacanabhedāsādṛśyāsaṃbhavāstaddoṣāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान् क्रमेण व्याख्यातुमाह ---- जातिप्रमाणधर्मन्यूनतोपमानस्य हीनत्वम्
tān krameṇa vyākhyātumāha ---- jātipramāṇadharmanyūnatopamānasya hīnatvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्यभिचारे तु भवन्ती प्रतिपत्तिः केन वार्यते तदाह ---- धर्मयोरेकनिर्देशेऽन्यस्य संवित्, साहचर्यात्
avyabhicāre tu bhavantī pratipattiḥ kena vāryate tadāha ---- dharmayorekanirdeśe'nyasya saṃvit, sāhacaryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनाधिकर्वं व्याख्यातम्
tenādhikarvaṃ vyākhyātam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपमानोपमेययोर्लिङ्गव्यत्यासो लिङ्गभेदः
upamānopameyayorliṅgavyatyāso liṅgabhedaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टः पुंपुंसकयोः प्रायेण
iṣṭaḥ puṃpuṃsakayoḥ prāyeṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लौकिक्यां समासाभिहितायामुपमाप्रपञ्चे च
laukikyāṃ samāsābhihitāyāmupamāprapañce ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन वचनभेदो व्याख्यातः
tena vacanabhedo vyākhyātaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रतीतगुणसादृश्यमसादृश्यम्
apratītaguṇasādṛśyamasādṛśyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असादृश्यहता ह्युपमा, तन्निष्ठाश्च कवयः
asādṛśyahatā hyupamā, tanniṣṭhāśca kavayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपमानाधिक्यात्तदपोह इत्येके
upamānādhikyāttadapoha ityeke
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न, अपुष्टार्थत्वात्
na, apuṣṭārthatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुपपत्तिरसंभवः
anupapattirasaṃbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं तर्हि दोष इत्यत आह ---- न विरुद्धोऽतिशयः
kathaṃ tarhi doṣa ityata āha ---- na viruddho'tiśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति श्रीकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तावालङ्कारिके चतुर्थेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः ॥ उपमाविचारः ॥ ---------------------------------------------------------------------------------------------- अथ चतुर्थाधिकरणे तृतीयोऽध्यायः सम्प्रत्युपमाप्रपञ्चो विचार्यते । कः पुनरसावित्याह ---- प्रतिवस्तुप्रभृतिरुपमाप्रपञ्चः
iti śrīkāvyālaṅkārasūtravṛttāvālaṅkārike caturthe'dhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ // upamāvicāra.ḥ // ---------------------------------------------------------------------------------------------- atha caturthādhikaraṇe tṛtīyo'dhyāyaḥ sampratyupamāprapañco vicāryate / kaḥ punarasāvityāha ---- prativastuprabhṛtirupamāprapañcaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्यार्थोपमायाः प्रतिवस्तुनो भेदं दर्शयितुमाह ---- उपमेयस्योक्तौ समानवस्तुन्यासः प्रतिवस्तु
vākyārthopamāyāḥ prativastuno bhedaṃ darśayitumāha ---- upameyasyoktau samānavastunyāsaḥ prativastu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिवस्तुनः समासोक्तेर्भेदं दर्शयितुमाह ---- अनुक्तौ समासोक्तिः
prativastunaḥ samāsokterbhedaṃ darśayitumāha ---- anuktau samāsoktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समासोक्तेरप्रस्तुतप्रशंसाया भेदं दर्शयितुमाह ---- किञ्चिदुक्तावप्रस्तुतप्रशंसा
samāsokteraprastutapraśaṃsāyā bhedaṃ darśayitumāha ---- kiñciduktāvaprastutapraśaṃsā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपह्नुतिरपि ततो भिन्नेति दर्शयितुमाह ---- समेन वस्तुनान्यापलापोऽपह्नुतिः
apahnutirapi tato bhinneti darśayitumāha ---- samena vastunānyāpalāpo'pahnutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपकं तु कीदृशमित्याह ---- उपमानेनोपमेयस्य गुणसाम्यात्तत्त्वारोपो रूपकम्
rūpakaṃ tu kīdṛśamityāha ---- upamānenopameyasya guṇasāmyāttattvāropo rūpakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपकाच्छ्लेषस्य भेदं दर्शयितुमाह ---- स धर्मेषु तन्त्रप्रयोगे श्लेषः
rūpakācchleṣasya bhedaṃ darśayitumāha ---- sa dharmeṣu tantraprayoge śleṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा च गौणस्यार्थस्यालङ्कारत्वं तथा लाक्षणिकस्यापीति दर्शयितुमाह ---- सादृश्याल्लक्षणा वक्रोक्तिः
yathā ca gauṇasyārthasyālaṅkāratvaṃ tathā lākṣaṇikasyāpīti darśayitumāha ---- sādṛśyāllakṣaṇā vakroktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपकवक्रोक्तिभ्यामुत्प्रेक्षाया भेदं दर्शयितुमाह ---- अतद्रूपस्यान्यथाध्यवसानमतिशयार्थमुत्प्रेक्षा
rūpakavakroktibhyāmutprekṣāyā bhedaṃ darśayitumāha ---- atadrūpasyānyathādhyavasānamatiśayārthamutprekṣā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्प्रेक्षेवैवातिशयोक्तिरिति केचित् । तन्निरासार्थमाह ---- संभाव्यधर्मतदुत्कर्षकल्पनातिशयोक्तिः
utprekṣevaivātiśayoktiriti kecit / tannirāsārthamāha ---- saṃbhāvyadharmatadutkarṣakalpanātiśayoktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा भ्रान्तिज्ञानस्यरूपोत्प्रेक्षा तथा संशयज्ञानस्वरूपः संदेहोऽपीति दर्शयितुमाह ---- उपमानोपमेयसंशयः संदेहः
yathā bhrāntijñānasyarūpotprekṣā tathā saṃśayajñānasvarūpaḥ saṃdeho'pīti darśayitumāha ---- upamānopameyasaṃśayaḥ saṃdehaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संदेहवद्विरोधोऽपि प्राप्तावसर इत्याह ---- विरुद्धाभासत्वं विरोधः
saṃdehavadvirodho'pi prāptāvasara ityāha ---- viruddhābhāsatvaṃ virodhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरोधाद्विभावनाया भेदं दर्शयितुमाह ---- क्रियाप्रतिषेधे प्रसिद्धतत्फलव्यक्तिर्विभावना
virodhādvibhāvanāyā bhedaṃ darśayitumāha ---- kriyāpratiṣedhe prasiddhatatphalavyaktirvibhāvanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरुद्धप्रसङ्गेनानन्वयं दर्शयितुमाह ---- एकस्योपमेयत्वोपमानत्वेऽनन्वयः
viruddhaprasaṅgenānanvayaṃ darśayitumāha ---- ekasyopameyatvopamānatve'nanvayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमेणोपमेयोपमा
krameṇopameyopamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयमेव परिवृत्तिरित्येके तन्निरासार्थमाह ---- समविसदृशाभ्यां परिवर्तनं परिवृत्तिः
iyameva parivṛttirityeke tannirāsārthamāha ---- samavisadṛśābhyāṃ parivartanaṃ parivṛttiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपमेयोपमायाः क्रमो भिन्न इति दर्शयितुमाह ---- उपमेयोपमानानां क्रमसंबन्धः क्रमः
upameyopamāyāḥ kramo bhinna iti darśayitumāha ---- upameyopamānānāṃ kramasaṃbandhaḥ kramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमसम्बन्धप्रसङ्गेन दीपकं दर्शयितुमाह ---- उपमानोपमेयवाक्येष्वेका क्रिया दीपकम्
kramasambandhaprasaṅgena dīpakaṃ darśayitumāha ---- upamānopameyavākyeṣvekā kriyā dīpakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीपकवन्निदर्शनमपि संक्षिप्तमित्याह ---- क्रिययैव स्वतदर्थान्वयख्यापनं निदर्शनम्
dīpakavannidarśanamapi saṃkṣiptamityāha ---- kriyayaiva svatadarthānvayakhyāpanaṃ nidarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं च नार्थान्तरन्यासः । स ह्यन्यथाभूतस्तमाह ---- उक्तिसिद्ध्यै वस्तुनोऽर्थान्तरस्यैव न्यसनमर्थान्तरन्यासः
idaṃ ca nārthāntaranyāsaḥ / sa hyanyathābhūtastamāha ---- uktisiddhyai vastuno'rthāntarasyaiva nyasanamarthāntaranyāsaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थान्तरन्यासस्य हेतुरूपत्वाद् , हेतोश्चान्वयव्यतिरेकात्मकत्वान्न पृथग्व्यतिरेक इति केचित् । तन्निरासाथमाह ---- उपमेयस्य गुणातिरेकत्वं व्यतिरेकः
arthāntaranyāsasya heturūpatvād , hetoścānvayavyatirekātmakatvānna pṛthagvyatireka iti kecit / tannirāsāthamāha ---- upameyasya guṇātirekatvaṃ vyatirekaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यतिरेकाद्विशेषोक्तेर्भेदं दर्शयितुमाह ---- एकगुणहानिकल्पनायां साम्यदार्ढ्यं विशेषोक्तिः
vyatirekādviśeṣokterbhedaṃ darśayitumāha ---- ekaguṇahānikalpanāyāṃ sāmyadārḍhyaṃ viśeṣoktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यतिरेकविशेषोक्तिभ्यां व्याजस्तुतिं भिन्नां दर्शयितुमाह ---- संभाव्यविशिष्टकर्माकरणान्निन्दास्तोत्रार्था व्याजस्तुतिः
vyatirekaviśeṣoktibhyāṃ vyājastutiṃ bhinnāṃ darśayitumāha ---- saṃbhāvyaviśiṣṭakarmākaraṇānnindāstotrārthā vyājastutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याजस्तुतेर्व्याजोक्तिं भिन्नां दर्शयितुमाह ---- व्याजस्य सत्यसारूप्यं व्याजोक्तिः
vyājastutervyājoktiṃ bhinnāṃ darśayitumāha ---- vyājasya satyasārūpyaṃ vyājoktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याजस्तुतेः पृथक् तुल्ययोगितेत्याह ---- विशिष्टेन साम्यार्थमेककालक्रियायोगस्तुल्ययोगिता
vyājastuteḥ pṛthak tulyayogitetyāha ---- viśiṣṭena sāmyārthamekakālakriyāyogastulyayogitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपमानाक्षेपश्चाक्षेपः
upamānākṣepaścākṣepaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्ययोगितायाः सहोक्तेर्भेदनाह ---- वस्तुद्वयक्रिययोस्तुल्यकालयोरेकपदाभिधानं सहोक्तिः
tulyayogitāyāḥ sahokterbhedanāha ---- vastudvayakriyayostulyakālayorekapadābhidhānaṃ sahoktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समाहितमेकमवशिष्यते । तल्लक्षणार्थमाह ---- यत्सादृश्यं तत्संपत्तिः समाहितम्
samāhitamekamavaśiṣyate / tallakṣaṇārthamāha ---- yatsādṛśyaṃ tatsaṃpattiḥ samāhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते चालङ्काराः शुद्धा मिश्राश्च प्रयोक्तव्या इति विशिष्टानाम् अलङ्काराणां मिश्रत्वं संसृष्टिरित्याह ---- अलङ्कारस्यालङ्कारयोनित्वं संसृष्टिः
ete cālaṅkārāḥ śuddhā miśrāśca prayoktavyā iti viśiṣṭānām alaṅkārāṇāṃ miśratvaṃ saṃsṛṣṭirityāha ---- alaṅkārasyālaṅkārayonitvaṃ saṃsṛṣṭiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्भेदावुपमारूपकोत्प्रेक्षावयवौ
tadbhedāvupamārūpakotprekṣāvayavau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपमाजन्यं रूपकमुपमारूपकम्
upamājanyaṃ rūpakamupamārūpakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्प्रेक्षाहेतुरुत्प्रेक्षावयवः
utprekṣāheturutprekṣāvayavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.