Library·Vamana: Kavyalamkarasutra, with Vrtti [VKal]·5·5.2

Vamana: Kavyalamkarasutra, with Vrtti [VKal] 5.2

इति श्रीकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ प्रायोगिके पञ्चमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः । काव्यसमयः ॥५-१॥ ---------------------------------------------------------------------------------------------- पञ्चमाधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः साम्प्रतं शब्दशुद्धिरुच्यते ---- रुद्रावित्येकशेषोऽन्वेष्यः

iti śrīkāvyālaṅkārasūtravṛttau prāyogike pañcame'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ / kāvyasamayaḥ //5-1// ---------------------------------------------------------------------------------------------- pañcamādhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ sāmprataṃ śabdaśuddhirucyate ---- rudrāvityekaśeṣo'nveṣyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिलिक्लबिक्षपिप्रभृतीनां धातुत्वम्, धातुगुणस्यासमाप्तेः

miliklabikṣapiprabhṛtīnāṃ dhātutvam, dhātuguṇasyāsamāpteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वलेरात्मनेपदमनित्यम्, ज्ञापकात्

valerātmanepadamanityam, jñāpakāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिलिक्लबिक्षपिप्रभृतीनां धातुत्वम्, धातुगुणस्यासमाप्तेः ॥ व्कल् ५,२।२ ॥* वलेरात्मनेपदमनित्यम्, ज्ञापकात् ॥ व्कल् ५,२।३ ॥* क्षीयत इति कर्मकर्तरि

miliklabikṣapiprabhṛtīnāṃ dhātutvam, dhātuguṇasyāsamāpteḥ // VKal 5,2.2 //* valerātmanepadamanityam, jñāpakāt // VKal 5,2.3 //* kṣīyata iti karmakartari

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खिद्यत इति च

khidyata iti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्गेरात्मएपदमलक्ष्म

mārgerātmaepadamalakṣma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोलमानादयश्चानशि

lolamānādayaścānaśi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लभेर्गत्यर्थत्वाण्णिच्यणौ कर्तुः कर्मत्वाकर्मत्वे

labhergatyarthatvāṇṇicyaṇau kartuḥ karmatvākarmatve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते-मे-शब्दौ निपातेषु ॥ व्कल् ५,२।९ ॥* तिरस्कृत इति परिभूते, अन्तर्ध्युपचारात् ॥ व्कल् ५,२।१० ॥* नैकशब्दः, सुप्सुपेति समासात् ॥ व्कल् ५,२।११ ॥* मधुपिपासुप्रभृतीनां समासो गमिगाम्यादिषु पाठात्

te-me-śabdau nipāteṣu // VKal 5,2.9 //* tiraskṛta iti paribhūte, antardhyupacārāt // VKal 5,2.10 //* naikaśabdaḥ, supsupeti samāsāt // VKal 5,2.11 //* madhupipāsuprabhṛtīnāṃ samāso gamigāmyādiṣu pāṭhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवलीशब्दः सिद्धः संज्ञा चेत्

trivalīśabdaḥ siddhaḥ saṃjñā cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिम्बाधर इति वृत्तौ मध्यमपदलोपिन्याम्

bimbādhara iti vṛttau madhyamapadalopinyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमूललोलादिषु वृत्तिर्विस्पष्टपटुवत्

āmūlalolādiṣu vṛttirvispaṣṭapaṭuvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न धान्यषष्ठादिषु षष्ठीसमासप्रतिषेधः, पूरणेन तद्धितान्तत्वात् ॥ व्कल् ५,२।१६ ॥* पत्रपीतिमादिषु गुणवचनेन

na dhānyaṣaṣṭhādiṣu ṣaṣṭhīsamāsapratiṣedhaḥ, pūraṇena taddhitāntatvāt // VKal 5,2.16 //* patrapītimādiṣu guṇavacanena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवर्ज्यो बहुव्रीहिर्व्यधिकरणो जन्माद्युत्तरपदः

avarjyo bahuvrīhirvyadhikaraṇo janmādyuttarapadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्ताग्राग्रहस्तादयो गुणगुणिनोर्भेदाभेदात्

hastāgrāgrahastādayo guṇaguṇinorbhedābhedāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वनिपाते ऽपभ्रंशो रक्ष्यः

pūrvanipāte 'pabhraṃśo rakṣyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निपातेनाप्यभिहिते कर्मणि न कर्मविभक्तिः, परिगणनस्य प्रायिकत्वात् ॥ व्कल् ५,२।२१ ॥* शक्यमिति रूपं कर्माभिधायां लिङ्गवचनस्यापि सामान्योपक्रमात्

nipātenāpyabhihite karmaṇi na karmavibhaktiḥ, parigaṇanasya prāyikatvāt // VKal 5,2.21 //* śakyamiti rūpaṃ karmābhidhāyāṃ liṅgavacanasyāpi sāmānyopakramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हानिवदाधिक्यमप्यङ्गानां विकारः

hānivadādhikyamapyaṅgānāṃ vikāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कृमिकीटानामिति, एकवद्भावप्रसङ्गात् ॥ व्कल् ५,२।२४ ॥* न खरोष्ट्रौ, उष्ट्रखरमिति पाठात् ॥ व्कल् ५,२।२५ ॥* आसेत्यसतेः

na kṛmikīṭānāmiti, ekavadbhāvaprasaṅgāt // VKal 5,2.24 //* na kharoṣṭrau, uṣṭrakharamiti pāṭhāt // VKal 5,2.25 //* āsetyasateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युध्येदिति युधः क्यचि

yudhyediti yudhaḥ kyaci

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरलायमानादिषु क्यङ् निरूप्यः

viralāyamānādiṣu kyaṅ nirūpyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहेतौ हन्तेर्णिच्, चुरादिपाठात् ॥ व्कल् ५,२।२९ ॥* अनुचरीति चरेष्टित्त्वात्

ahetau hanterṇic, curādipāṭhāt // VKal 5,2.29 //* anucarīti careṣṭittvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केसरालमित्यलतेरणि

kesarālamityalateraṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्रलमिति लातेः के

patralamiti lāteḥ ke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महीध्रादयो मूलविभुजादिदर्शनात्

mahīdhrādayo mūlavibhujādidarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मादिषु हन्तेर्नियमादरिहाद्यसिद्धिः

brahmādiṣu hanterniyamādarihādyasiddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मविदादयः कृदन्तवृत्त्या

brahmavidādayaḥ kṛdantavṛttyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैर्महीधरादयो व्याख्याताः

tairmahīdharādayo vyākhyātāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिदुरादयः कर्मकर्तरि कर्तरि च

bhidurādayaḥ karmakartari kartari ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणविस्तरादयश्चिन्त्याः

guṇavistarādayaścintyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवतरापचायशब्दयोर्दीर्घह्रस्वत्वव्यत्यासो बालानाम्

avatarāpacāyaśabdayordīrghahrasvatvavyatyāso bālānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोभेति निपातनात्

śobheti nipātanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविधौ गुरोः स्त्रियां बहुलं विवक्षा

avidhau guroḥ striyāṃ bahulaṃ vivakṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवसितादिषु क्तः कर्तरि, चकारात् ॥ व्कल् ५,२।४२ ॥* आहेति भूते ऽन्यणलन्तभ्रमाद् ब्रुवो लटि

vyavasitādiṣu ktaḥ kartari, cakārāt // VKal 5,2.42 //* āheti bhūte 'nyaṇalantabhramād bruvo laṭi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शबलादिभ्यः स्त्रियां टापो ऽप्राप्तिः

śabalādibhyaḥ striyāṃ ṭāpo 'prāptiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणिनि नीलेति चिन्त्यम्

prāṇini nīleti cintyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनुष्यजातेर्विवक्षाविवक्षे

manuṣyajātervivakṣāvivakṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊकारान्तादप्यूङ्, प्रवृत्तेः ॥ व्कल् ५,२।४७ ॥* कार्तिकीय इति ठञ् दुर्धरः

ūkārāntādapyūṅ, pravṛtteḥ // VKal 5,2.47 //* kārtikīya iti ṭhañ durdharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शार्वरमिति च

śārvaramiti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाश्वतमिति प्रयुक्तेः

śāśvatamiti prayukteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजवंश्यादयः साध्वर्थे ये भवन्ति

rājavaṃśyādayaḥ sādhvarthe ye bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दारवशब्दो दुष्प्रयुक्तः

dāravaśabdo duṣprayuktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुग्धिमादिष्विवमनिज् मृग्यः

mugdhimādiṣvivamanij mṛgyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औपम्यादयश्चातुर्वर्ण्यवत्

aupamyādayaścāturvarṇyavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ष्यञः षित्करणादीकारो बहुलम्

ṣyañaḥ ṣitkaraṇādīkāro bahulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्वीति व्रीह्यादिषु पाठात्

dhanvīti vrīhyādiṣu pāṭhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरस्रशोभीति णिनौ

caturasraśobhīti ṇinau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कञ्चुकीया इति क्यचि

kañcukīyā iti kyaci

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बौद्धप्रतियोग्यपेक्षायामप्यातिशायनिकाः

bauddhapratiyogyapekṣāyāmapyātiśāyanikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौशिलादय इलचि वर्णलोपात्

kauśilādaya ilaci varṇalopāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मौक्तिकमिति विनयादिपाठात्

mauktikamiti vinayādipāṭhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रातिभादयः प्रज्ञादिषु

prātibhādayaḥ prajñādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सरजसमित्यनव्ययीभावे

na sarajasamityanavyayībhāve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धृतधनुषीत्यसंज्ञायाम्

dhṛtadhanuṣītyasaṃjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्गन्धिपद इद्दुर्लभः

durgandhipada iddurlabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुदत्यादयः प्रतिविधेयाः

sudatyādayaḥ pratividheyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षतदृढोर्स इति न कप्, तदन्तविधिप्रतिषेधात् ॥ व्कल् ५,२।६७ ॥* अवैहीति वृद्धिरवद्या

kṣatadṛḍhorsa iti na kap, tadantavidhipratiṣedhāt // VKal 5,2.67 //* avaihīti vṛddhiravadyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपाङ्गनेत्रेति लुगलभ्यः

apāṅganetreti lugalabhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेष्ठाः श्लिष्टप्रियादयः, पुंवद्भावप्रतिषेधात् ॥ व्कल् ५,२।७० ॥* दृढभक्तिरिति सर्वत्रेति

neṣṭhāḥ śliṣṭapriyādayaḥ, puṃvadbhāvapratiṣedhāt // VKal 5,2.70 //* dṛḍhabhaktiriti sarvatreti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जम्बुलतादयो ह्रस्वविधेः

jambulatādayo hrasvavidheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिलकादयो ऽजिरादिषु

tilakādayo 'jirādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशम्य-निशमय्यशब्दौ प्रकृतिभेदात्

niśamya-niśamayyaśabdau prakṛtibhedāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयम्यनियम्यशब्दौ, अणिजन्तत्वात् ॥ व्कल् ५,२।७५ ॥* प्रपीयेति पीङः

saṃyamyaniyamyaśabdau, aṇijantatvāt // VKal 5,2.75 //* prapīyeti pīṅaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरयतीति बहुलग्रहणात्

dūrayatīti bahulagrahaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गच्छतीप्रभृतिष्वनिषेध्यो नुम्

gacchatīprabhṛtiṣvaniṣedhyo num

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मित्रेण गोप्त्रेति पुंवद्भावात्

mitreṇa goptreti puṃvadbhāvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेत्स्यसीति पदभङ्गात्

vetsyasīti padabhaṅgāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामयानशब्दः सिद्धो ऽनादिश्चेत्

kāmayānaśabdaḥ siddho 'nādiścet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौहृद्-दौर्हृदशब्दावणि हृद्भावात्

sauhṛd-daurhṛdaśabdāvaṇi hṛdbhāvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरम इति निपातनात्

virama iti nipātanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपर्यादिषु सामीप्ये द्विरुक्तेषु द्वितीया

uparyādiṣu sāmīpye dvirukteṣu dvitīyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दं मन्दमित्यप्रकारार्थत्वे

mandaṃ mandamityaprakārārthatve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न निद्राद्रुगिति, भष्भावप्राप्तेः ॥ व्कल् ५,२।८६ ॥* निष्पन्द इति पत्वं चिन्त्यम्

na nidrādrugiti, bhaṣbhāvaprāpteḥ // VKal 5,2.86 //* niṣpanda iti patvaṃ cintyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाङ्गुलिसङ्ग इति मूर्धन्यविधेः

nāṅgulisaṅga iti mūrdhanyavidheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनावन्तिसेनादयः प्रत्युक्ताः

tenāvantisenādayaḥ pratyuktāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.