Vagisvarakirti: Mrtyuvancanopadesa 2

॥ इति श्रीपण्डितवागीश्वरकीर्तिविरचिते मृत्युवञ्चनोपदेशे प्रथमः परिच्छेदः ॥ इदानीम् आन्तरं मृत्योर् लक्षणं कथ्यते स्फुटम् । तच् च वायूदयाज् ज्ञेयं वायुर् घ्राणास्यगोचरः

|| iti śrīpaṇḍitavāgīśvarakīrtiviracite mṛtyuvañcanopadeśe prathamaḥ paricchedaḥ || idānīm āntaraṃ mṛtyor lakṣaṇaṃ kathyate sphuṭam / tac ca vāyūdayāj jñeyaṃ vāyur ghrāṇāsyagocaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यलक्षणमात्रान् न मृत्योः सम्यग् विनिश्चयः । यावद् आध्यात्मिकं सम्यग् लक्षणं नैव निश्चितम्

bāhyalakṣaṇamātrān na mṛtyoḥ samyag viniścayaḥ / yāvad ādhyātmikaṃ samyag lakṣaṇaṃ naiva niścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयोर् निश्चयान् मृत्युर् निश्चितः स्यात् परिस्फुटम् । बाह्ये बुद्धिविपर्यासो रोगादेर् अपि संस्कृतेः

ubhayor niścayān mṛtyur niścitaḥ syāt parisphuṭam / bāhye buddhiviparyāso rogāder api saṃskṛteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्यादिमाससंक्रान्तौ पूर्णमास्यादिपर्वसु । सामान्यलक्षणं मृत्योर् लक्षयेत् प्रातरादितः

puṣyādimāsasaṃkrāntau pūrṇamāsyādiparvasu / sāmānyalakṣaṇaṃ mṛtyor lakṣayet prātarāditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरूपकनरो यत्र दिने कालं निरूपयेत् । तद् आरभ्य दिनं मृत्युर् मितकालात्ययाद् भवेत्

nirūpakanaro yatra dine kālaṃ nirūpayet / tad ārabhya dinaṃ mṛtyur mitakālātyayād bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समप्रकृतियुक्तानां सर्वप्राणभृतां सदा । नासिकादक्षिणेतरे पुटे प्रत्येकम् आश्रितः

samaprakṛtiyuktānāṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ sadā / nāsikādakṣiṇetare puṭe pratyekam āśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुर् वहति यामार्धं सूर्यशीतांशुसंज्ञके । अतो विपर्ययात् कल्प्यं मरणादि मनीषिभिः

vāyur vahati yāmārdhaṃ sūryaśītāṃśusaṃjñake / ato viparyayāt kalpyaṃ maraṇādi manīṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिपदं समारभ्य शुक्लां वहति चन्द्रगः । दिनानि त्रीणि पवनः ततः सूर्ये दिनत्रयम्

pratipadaṃ samārabhya śuklāṃ vahati candragaḥ / dināni trīṇi pavanaḥ tataḥ sūrye dinatrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिनत्रयं पुनश् चन्द्रे ततः सूर्ये दिनत्रयम् । क्रमेणानेन नियमाद् यावत् पञ्चदशी सिता

dinatrayaṃ punaś candre tataḥ sūrye dinatrayam / krameṇānena niyamād yāvat pañcadaśī sitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कृष्णं समारभ्य सूर्ये वहति मारुतः । दिनानि त्रीणि पूर्ववद् यावत् पञ्चदशीतरा

evaṃ kṛṣṇaṃ samārabhya sūrye vahati mārutaḥ / dināni trīṇi pūrvavad yāvat pañcadaśītarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमस्यास्य विपर्यासात् त्रिभिः पक्षैः सुनिश्चितात् । षड्भिर् मासैर् भवेन् मृत्युर् धर्मम् एव स्मरेत् ततः

kramasyāsya viparyāsāt tribhiḥ pakṣaiḥ suniścitāt / ṣaḍbhir māsair bhaven mṛtyur dharmam eva smaret tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षद्वयविपर्यासात् सुहृद्बन्धुविपद् भवेत् । एकपक्षविपर्यासाद् दारुणव्याधिसंभवः

pakṣadvayaviparyāsāt suhṛdbandhuvipad bhavet / ekapakṣaviparyāsād dāruṇavyādhisaṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकद्वित्रिचतुःपञ्चषड्दिनानि विपर्ययात् । वहेद् वायुर् यदि तदा कल्युद्वेगादि जायते

ekadvitricatuḥpañcaṣaḍdināni viparyayāt / vahed vāyur yadi tadā kalyudvegādi jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिमार्गगो भवेद् वायुः प्रकृतेः परिवर्जनात् । मध्याह्नात् परतो मृत्युः प्रतीकारविवर्जितः

trimārgago bhaved vāyuḥ prakṛteḥ parivarjanāt / madhyāhnāt parato mṛtyuḥ pratīkāravivarjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संक्रान्तिरहितो वायुर् उभयोर् अपि मार्गयोः । वहेद् यस्य दशाहानि संक्रान्तौ म्रियते हि सः

saṃkrāntirahito vāyur ubhayor api mārgayoḥ / vahed yasya daśāhāni saṃkrāntau mriyate hi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषुवत्क्षणसंप्राप्तौ स्पन्देते यस्य लोचने । तस्य नाशं विजानीयाद् अहोरात्रान् न संशयः

viṣuvatkṣaṇasaṃprāptau spandete yasya locane / tasya nāśaṃ vijānīyād ahorātrān na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतश् चेतश् च बहुधा यस्यार्धप्रहरं वहेत् । वायुस् तस्य विजानीयात् पूजनं लाभम् एव च

itaś cetaś ca bahudhā yasyārdhapraharaṃ vahet / vāyus tasya vijānīyāt pūjanaṃ lābham eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संक्रान्तिपञ्चकं यस्य समतीत्य मुखे वहेत् । वायुस् तस्यार्थनाशः स्याद् उद्वेगो वा भयादि वा

saṃkrāntipañcakaṃ yasya samatītya mukhe vahet / vāyus tasyārthanāśaḥ syād udvego vā bhayādi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामनासापुटे वायुः संक्रान्तीश् च त्रयोदश । समतीत्य वहेद् यस्य तस्य रोगादि जायते

vāmanāsāpuṭe vāyuḥ saṃkrāntīś ca trayodaśa / samatītya vahed yasya tasya rogādi jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुटद्वयं परित्यज्य यदा वक्त्रेण गच्छति । तद् अहर् जीवितं तस्य यदि वज्रसमो ऽप्य् असौ

puṭadvayaṃ parityajya yadā vaktreṇa gacchati / tad ahar jīvitaṃ tasya yadi vajrasamo 'py asau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्गशीर्षस्य संक्रान्तिकालम् आरभ्य मारुतः । पञ्चाहं चेद् वहेत् सूर्ये मृत्युर् अष्टादशाब्दतः

mārgaśīrṣasya saṃkrāntikālam ārabhya mārutaḥ / pañcāhaṃ ced vahet sūrye mṛtyur aṣṭādaśābdataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वयुङ्माससंक्रान्तिकालम् आरभ्य मारुतः । पञ्चाहं चेद् वहेन् मृत्युर् भवेत् पञ्चदशाब्दतः

aśvayuṅmāsasaṃkrāntikālam ārabhya mārutaḥ / pañcāhaṃ ced vahen mṛtyur bhavet pañcadaśābdataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रावणस्यापि चेद् एवं मृत्युर् द्वादशवर्षतः । ज्येष्ठे ऽपि चेद् भवेद् एवं मृत्युः स्यान् नववर्षतः

śrāvaṇasyāpi ced evaṃ mṛtyur dvādaśavarṣataḥ / jyeṣṭhe 'pi ced bhaved evaṃ mṛtyuḥ syān navavarṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चैत्रमासस्य संक्रान्तिकालम् आरभ्य चेद् वहेत् । पञ्चाहं मारुतो मृत्युः षड्भिर् वर्षैस् तदा भवेत्

caitramāsasya saṃkrāntikālam ārabhya ced vahet / pañcāhaṃ māruto mṛtyuḥ ṣaḍbhir varṣais tadā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माघमासस्य संक्रान्तेः पञ्चाहं चेद् वहेन् मरुत् । वर्षत्रयात्ययान् मृत्युर् इति कालविचक्षणाः

māghamāsasya saṃkrānteḥ pañcāhaṃ ced vahen marut / varṣatrayātyayān mṛtyur iti kālavicakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र द्वित्रिचतुरो वायुश् चेद् दिवसान् वहेत् । अब्दभागैस् तु ते शोध्या यथावद् अनुपूर्वशः

sarvatra dvitricaturo vāyuś ced divasān vahet / abdabhāgais tu te śodhyā yathāvad anupūrvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एव वहेच् चन्द्रे वायुश् चेन् मृत्युवर्जिताः । व्याधिदुर्भिक्षकान्तारशोकराजाद्युपद्रवाः

evam eva vahec candre vāyuś cen mṛtyuvarjitāḥ / vyādhidurbhikṣakāntāraśokarājādyupadravāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यकालसंबोधः स्फुटो ऽयम् उपदर्शितः । विशेषकालबोधाय गतिर् अन्या प्रदर्श्यते

sāmānyakālasaṃbodhaḥ sphuṭo 'yam upadarśitaḥ / viśeṣakālabodhāya gatir anyā pradarśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समसप्तगते सूर्ये जन्मर्क्षे चन्द्रमा यदि । कालो ऽसौ पौष्णनामेति मृत्युनिर्णयकारकः

samasaptagate sūrye janmarkṣe candramā yadi / kālo 'sau pauṣṇanāmeti mṛtyunirṇayakārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र राशौ नरो जातस् तस्माद् यः सप्तमो ऽपरः । समसप्त इति ख्यातस् तत्रार्कः समसप्तगः

yatra rāśau naro jātas tasmād yaḥ saptamo 'paraḥ / samasapta iti khyātas tatrārkaḥ samasaptagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राशौ तत्रैव चन्द्रश् चेज् जन्मनक्षत्रगो भवेत् । पौष्णः कालः स विज्ञेयस् तत्र मृत्योर् निरूपणम्

rāśau tatraiva candraś cej janmanakṣatrago bhavet / pauṣṇaḥ kālaḥ sa vijñeyas tatra mṛtyor nirūpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र सूर्यमार्गान्तर्गते सततगामिनि । कालं निरूपयेद् विद्वान् इतरत्र विकालकम्

sarvatra sūryamārgāntargate satatagāmini / kālaṃ nirūpayed vidvān itaratra vikālakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र वेलाक्षणे वायोर् गतिर् अन्या प्रवर्तते । तत्र वेलाक्षणे पूर्णे मृत्युर् नास्त्य् अत्र संशयः

yatra velākṣaṇe vāyor gatir anyā pravartate / tatra velākṣaṇe pūrṇe mṛtyur nāsty atra saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पौष्णे काले वहेद् वायुर् दिनार्धं यदि सूर्यगः । वत्सरैर् मनुसंख्यातैर् लक्षयेन् मरणं तदा

pauṣṇe kāle vahed vāyur dinārdhaṃ yadi sūryagaḥ / vatsarair manusaṃkhyātair lakṣayen maraṇaṃ tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिनम् एकम् अहोरात्रं दिनद्वित्रिचतुष्टयम् । वहेच् चेद् अर्कदिक्शैलषड्वेदाब्दैः क्रमान् मृतिः

dinam ekam ahorātraṃ dinadvitricatuṣṭayam / vahec ced arkadikśailaṣaḍvedābdaiḥ kramān mṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चाहं च दशाहं च तथा पञ्चदशाहकम् । वहेच् चेत् त्रिद्व्येकवर्षैर् भवेन् मृत्युर् यथाक्रमम्

pañcāhaṃ ca daśāhaṃ ca tathā pañcadaśāhakam / vahec cet tridvyekavarṣair bhaven mṛtyur yathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव चेद् वहेद् वायुर् विंशतिं पञ्चविंशतिम् । षड्भिर् मासैस् त्रिभिश् चैव यथासंख्यं भवेन् मृतिः

tathaiva ced vahed vāyur viṃśatiṃ pañcaviṃśatim / ṣaḍbhir māsais tribhiś caiva yathāsaṃkhyaṃ bhaven mṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षट्सप्ताष्टाविंशतिं चेद् ऊनत्रिंशद्दिनं वहेत् । स्याद् द्व्येकमासैः पक्षेण दिग्दिनैश् च क्रमान् मृतिः

ṣaṭsaptāṣṭāviṃśatiṃ ced ūnatriṃśaddinaṃ vahet / syād dvyekamāsaiḥ pakṣeṇa digdinaiś ca kramān mṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिंशत् तु चैकत्रिंशच् च द्वात्रिंशद् दिवसान् यदि । पञ्चत्रिद्विदिनैर् मृत्युर् यथासंख्यं भवेत् तदा

triṃśat tu caikatriṃśac ca dvātriṃśad divasān yadi / pañcatridvidinair mṛtyur yathāsaṃkhyaṃ bhavet tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयस्त्रिंशद्दिनं यावत् सूर्ये चेद् वाति मारुतः । तस्मिन्न् एव दिने मृत्युर् विष्णोर् अपि न संशयः

trayastriṃśaddinaṃ yāvat sūrye ced vāti mārutaḥ / tasminn eva dine mṛtyur viṣṇor api na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चाहपञ्चविंशत्योर् अन्तरालेषु वासराः । नोक्ताः षोडशसंख्या ये तेषां शोधनम् उच्यते

pañcāhapañcaviṃśatyor antarāleṣu vāsarāḥ / noktāḥ ṣoḍaśasaṃkhyā ye teṣāṃ śodhanam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्दिनं चेत् त्रिभिर् वर्षैश् चतुर्विंशतिवर्जितैः । सप्ताहं चेत् त्रिभिर् वर्षैः पूर्वोक्तद्विगुणोनितैः

ṣaḍdinaṃ cet tribhir varṣaiś caturviṃśativarjitaiḥ / saptāhaṃ cet tribhir varṣaiḥ pūrvoktadviguṇonitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टाहं चेत् त्रिभिर् वर्षैर् द्वासप्ततिदिनोनितैः । नवाहं चेत् त्रिभिर् वर्षैः षण्णवतिदिनोनितैः

aṣṭāhaṃ cet tribhir varṣair dvāsaptatidinonitaiḥ / navāhaṃ cet tribhir varṣaiḥ ṣaṇṇavatidinonitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वहेद् एकादशाहं चेन् मारुतः सूर्यगोचरः । चतुर्विंशतिरात्रोनान् मृत्युर् वर्षद्वयाद् भवेत्

vahed ekādaśāhaṃ cen mārutaḥ sūryagocaraḥ / caturviṃśatirātronān mṛtyur varṣadvayād bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वादशाहं वर्षद्वयात् पूर्वोक्तद्विगुणोनितात् । त्रयोदशाहं द्विवर्षाद् द्वासप्ततिदिनोनितात्

dvādaśāhaṃ varṣadvayāt pūrvoktadviguṇonitāt / trayodaśāhaṃ dvivarṣād dvāsaptatidinonitāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्दशाहं द्विवर्षात् षण्णवतिदिनोनितात् । षोडशदिनवाहेन द्वादशोनैकवर्षतः

caturdaśāhaṃ dvivarṣāt ṣaṇṇavatidinonitāt / ṣoḍaśadinavāhena dvādaśonaikavarṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वहेत् सप्तदशाहं चेद् वायुः सूर्यैकगोचरः । चतुर्विंशत्यहन्यूनाद् वर्षान् मृत्युर् उदीरितः

vahet saptadaśāhaṃ ced vāyuḥ sūryaikagocaraḥ / caturviṃśatyahanyūnād varṣān mṛtyur udīritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टादशाहं षट्त्रिंशद्दिनन्यूनैकवर्षतः । ऊनविंशति चेद् अष्टचत्वारिंशद्दिनोनितात्

aṣṭādaśāhaṃ ṣaṭtriṃśaddinanyūnaikavarṣataḥ / ūnaviṃśati ced aṣṭacatvāriṃśaddinonitāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकविंशति षड्मासात् षड्वासरवियोजितात् । द्वाविंशतिं चेत् षड्मासैर् द्वादशाहविवर्जितैः

ekaviṃśati ṣaḍmāsāt ṣaḍvāsaraviyojitāt / dvāviṃśatiṃ cet ṣaḍmāsair dvādaśāhavivarjitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयोविंशत्यहर्वाहे ऽष्टादशाहविवर्जितात् । चतुर्विंशत्यहर्वाहे चतुःषट्कदिनोनितात्

trayoviṃśatyaharvāhe 'ṣṭādaśāhavivarjitāt / caturviṃśatyaharvāhe catuḥṣaṭkadinonitāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयस्त्रिंशद्दिनेष्व् एवं मृत्युलक्षणसंभवः । वायूदयवशाज् ज्ञेयो नात ऊर्ध्वम् असंभवात्

trayastriṃśaddineṣv evaṃ mṛtyulakṣaṇasaṃbhavaḥ / vāyūdayavaśāj jñeyo nāta ūrdhvam asaṃbhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आह चात्र । आदौ कृत्वा दिनार्धं सकलदिनम् अथा-हर्निशं यावद् एव तस्माद् अह्नोर् द्वयं च त्रिदिनम् अथ चतुर्-वासरान् व्याप्य यावत् । प्राणो नाड्याश्रितो यो वहति दिनपतेर् उद्गमे सव्यहीने तस्मिन् विज्ञेयम् एतद् भुवनरविदिशो मङ्गलं षट् चतुष्कम्

āha cātra | ādau kṛtvā dinārdhaṃ sakaladinam athā-harniśaṃ yāvad eva tasmād ahnor dvayaṃ ca tridinam atha catur-vāsarān vyāpya yāvat / prāṇo nāḍyāśrito yo vahati dinapater udgame savyahīne tasmin vijñeyam etad bhuvanaravidiśo maṅgalaṃ ṣaṭ catuṣkam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चभ्यः पञ्चविंशद्दिवसगतिर् इहा-रोहते पञ्चवृद्ध्या तस्माद् एकोत्तरेण त्रिगुणितदशकं त्र्युत्तरं यावद् एव । काले पौष्णे समास् तास् त्रिनयनशशिनः षट्त्रियुग्मेन्दवो ये मासास् ते ऽहानि शेषास् तिथिदिगिषुगुण-द्वीन्दवो जीवितस्य

pañcabhyaḥ pañcaviṃśaddivasagatir ihā-rohate pañcavṛddhyā tasmād ekottareṇa triguṇitadaśakaṃ tryuttaraṃ yāvad eva / kāle pauṣṇe samās tās trinayanaśaśinaḥ ṣaṭtriyugmendavo ye māsās te 'hāni śeṣās tithidigiṣuguṇa-dvīndavo jīvitasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिपुटं चक्रम् आलिख्य सप्तत्रिंशद्गृहान्वितम् । आयुषः प्राणवायोश् च दिनान्य् अङ्कक्रमाल् लिखेत्

tripuṭaṃ cakram ālikhya saptatriṃśadgṛhānvitam / āyuṣaḥ prāṇavāyoś ca dināny aṅkakramāl likhet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आन्तराण्य् अपि मया कथितानि मृत्योर् लिङ्गान्य् अरिष्टम् इति चापरनामकानि । विज्ञाय तानि सपदि त्वरितैर् विधेयो ध्यानादिभिर् मरण-वञ्चन एव यत्नः

ity āntarāṇy api mayā kathitāni mṛtyor liṅgāny ariṣṭam iti cāparanāmakāni / vijñāya tāni sapadi tvaritair vidheyo dhyānādibhir maraṇa-vañcana eva yatnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.