Vagbhata: Rasaratnasamuccaya 16

विदाहि द्विदलं भूरिलवणं तैलपाचितम् । बिल्वं च कारवेल्लं च वृंताकं कांजिकं त्यजेत्

vidāhi dvidalaṃ bhūrilavaṇaṃ tailapācitam / bilvaṃ ca kāravellaṃ ca vṛṃtākaṃ kāṃjikaṃ tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं हि पोटली प्रोक्ता सिङ्घणेन महीभृता । मंदाग्निप्रभवाशेषरोगसंघातघातिनी

iyaṃ hi poṭalī proktā siṅghaṇena mahībhṛtā / maṃdāgniprabhavāśeṣarogasaṃghātaghātinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंघणस्य विनिर्दिष्टा भैरवानंदयोगिना । लोकनाथोक्तपोटल्या उपचारा इह स्मृताः । पोटल्यो दीपनाः स्निग्धा मंदाग्नौ नितरां हिताः

siṃghaṇasya vinirdiṣṭā bhairavānaṃdayoginā / lokanāthoktapoṭalyā upacārā iha smṛtāḥ / poṭalyo dīpanāḥ snigdhā maṃdāgnau nitarāṃ hitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीतवर्णा गुरुस्निग्धा पृष्ठतो ग्रन्थिलामला । चराचरेति सा प्रोक्ता वराटी नंदिना खलु

pītavarṇā gurusnigdhā pṛṣṭhato granthilāmalā / carācareti sā proktā varāṭī naṃdinā khalu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्धनिष्कमिता श्रेष्ठा मध्यमा निष्कमानिका । पादोननिष्कमाना च कनिष्ठात्र वराटिका

sārdhaniṣkamitā śreṣṭhā madhyamā niṣkamānikā / pādonaniṣkamānā ca kaniṣṭhātra varāṭikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्फलाश्च ततो न्यूनाः पुंवराटाश्च पित्तलाः । दत्त्वा दत्त्वा गुणान्भूयो विकारान्कुर्वते हि ते

niṣphalāśca tato nyūnāḥ puṃvarāṭāśca pittalāḥ / dattvā dattvā guṇānbhūyo vikārānkurvate hi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुल्बायोघनभस्मवेल्लहलिनीव्योषाम्बुनिम्बच्छदैः संयुक्तैश्च हरिद्रया समलवैः सार्धं सशुभ्रामृतैः । भृङ्गाम्भोविषतिन्दुकार्द्रकरसैः सम्पिष्य गुंजामिता संशुष्का वडवामुखीति गुटिका नाम्नोदिता तारया

śulbāyoghanabhasmavellahalinīvyoṣāmbunimbacchadaiḥ saṃyuktaiśca haridrayā samalavaiḥ sārdhaṃ saśubhrāmṛtaiḥ / bhṛṅgāmbhoviṣatindukārdrakarasaiḥ sampiṣya guṃjāmitā saṃśuṣkā vaḍavāmukhīti guṭikā nāmnoditā tārayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षिप्रं क्षुत्परिबोधिनी खलु मता सर्वामयध्वंसिनी श्लेष्मव्याधिविधूननी कसनहृच्छ्वासापहा शूलनुत् क्षुद्वैषम्यहरा च गुल्मशमनी मूलार्तिमूलंकषा शोफव्याधिहरात्र किं बहुगिरा सर्वामयोत्सादिनी

kṣipraṃ kṣutparibodhinī khalu matā sarvāmayadhvaṃsinī śleṣmavyādhividhūnanī kasanahṛcchvāsāpahā śūlanut kṣudvaiṣamyaharā ca gulmaśamanī mūlārtimūlaṃkaṣā śophavyādhiharātra kiṃ bahugirā sarvāmayotsādinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विपलं गन्धकं शुद्धं द्रावयित्वा विनिक्षिपेत् । पारदं पलमानेन मृतशुल्वायसं पुनः

dvipalaṃ gandhakaṃ śuddhaṃ drāvayitvā vinikṣipet / pāradaṃ palamānena mṛtaśulvāyasaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तोलमानेन संक्षिप्य पञ्चाङ्गुलदले क्षिपेत् । ततो विचूर्ण्य यत्नेन निक्षिप्यायसभाजने

tolamānena saṃkṣipya pañcāṅguladale kṣipet / tato vicūrṇya yatnena nikṣipyāyasabhājane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चुल्ल्यां निवेश्य यत्नेन ज्वालयेन्मृदुवह्निना । पात्रमात्रं हि जंबीररसं सम्यग्विजारयेत्

cullyāṃ niveśya yatnena jvālayenmṛduvahninā / pātramātraṃ hi jaṃbīrarasaṃ samyagvijārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संचूर्ण्य पञ्चकोलोत्थैः कषायैः साम्लवेतसैः । भावनाः खलु कर्तव्याः पञ्चाशत्प्रमितास्ततः

saṃcūrṇya pañcakolotthaiḥ kaṣāyaiḥ sāmlavetasaiḥ / bhāvanāḥ khalu kartavyāḥ pañcāśatpramitāstataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृष्टटंकणचूर्णेन तुल्येन सह मेलयेत् । तदर्धं कृष्णलवणं सर्वतुल्यं मरीचकम्

bhṛṣṭaṭaṃkaṇacūrṇena tulyena saha melayet / tadardhaṃ kṛṣṇalavaṇaṃ sarvatulyaṃ marīcakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तधा भावयेत्पश्चाच्चणकक्षारवारिणा । ततः संशोष्य सम्पिष्य कूपिकाजठरे क्षिपेत्

saptadhā bhāvayetpaścāccaṇakakṣāravāriṇā / tataḥ saṃśoṣya sampiṣya kūpikājaṭhare kṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यर्थं गुरुमांसानि गुरुभोज्यान्यनेकशः । भुक्त्वा च कंठपर्यन्तं चतुर्वल्लमितं रसम्

atyarthaṃ gurumāṃsāni gurubhojyānyanekaśaḥ / bhuktvā ca kaṃṭhaparyantaṃ caturvallamitaṃ rasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पट्वम्लतक्रसहितं पिबेत्तदनुपानतः । क्षिप्रं तज्जीर्यते भुक्तं जायते दीपनं पुनः

paṭvamlatakrasahitaṃ pibettadanupānataḥ / kṣipraṃ tajjīryate bhuktaṃ jāyate dīpanaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसः क्रव्यादनामायं प्रोक्तो मन्थानभैरवैः । सिंघणक्षोणिपालस्य भूरिमांसप्रियस्य च । दिष्टो ग्रामं समासाद्य भैरवानन्दयोगिना

rasaḥ kravyādanāmāyaṃ prokto manthānabhairavaiḥ / siṃghaṇakṣoṇipālasya bhūrimāṃsapriyasya ca / diṣṭo grāmaṃ samāsādya bhairavānandayoginā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्याद्दीपनमुद्धतं च पचनं दुष्टामसंशोषणं तुन्दस्थौल्यनिबर्हणं गरहरं मूलार्तिशूलापहम् । गुल्मप्लीहविनाशनं ग्रहणिकाविध्वंसनं स्रंसनं वातग्रन्थिमहोदरापहरणं क्रव्यादनामा रसः

kuryāddīpanamuddhataṃ ca pacanaṃ duṣṭāmasaṃśoṣaṇaṃ tundasthaulyanibarhaṇaṃ garaharaṃ mūlārtiśūlāpaham / gulmaplīhavināśanaṃ grahaṇikāvidhvaṃsanaṃ sraṃsanaṃ vātagranthimahodarāpaharaṇaṃ kravyādanāmā rasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भागो मृतरसस्यैको वत्सनाभांशकद्वयम् । रसतुल्यं शिवाचूर्णं गन्धकं त्र्यूषणं तथा

bhāgo mṛtarasasyaiko vatsanābhāṃśakadvayam / rasatulyaṃ śivācūrṇaṃ gandhakaṃ tryūṣaṇaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचूर्ण्यातिप्रयत्नेन भावयेत्सप्तवासरम् । ताम्बूलपत्रतोयेन स्वर्णधुस्तूरजद्रवैः । पिष्ट्वा चणमिताः कुर्याच्छायाशुष्कास्तु गोलिकाः

vicūrṇyātiprayatnena bhāvayetsaptavāsaram / tāmbūlapatratoyena svarṇadhustūrajadravaiḥ / piṣṭvā caṇamitāḥ kuryācchāyāśuṣkāstu golikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णांभोयुतराजशेखरवटी मन्दाग्निनिर्णाशिनी नानाकारमहाज्वरार्तिशमनी निःशेषमूलापहा । पाण्डुव्याधिमहोदरार्तिशमनी शूलान्तकृत् पाचिनी शोफघ्नी पवनार्तिनाशनपटुः श्लेष्मामयध्वंसिनी

uṣṇāṃbhoyutarājaśekharavaṭī mandāgninirṇāśinī nānākāramahājvarārtiśamanī niḥśeṣamūlāpahā / pāṇḍuvyādhimahodarārtiśamanī śūlāntakṛt pācinī śophaghnī pavanārtināśanapaṭuḥ śleṣmāmayadhvaṃsinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धं सूतं विषं गंधं द्विक्षारं पटुपञ्चकम् । दशकं तुल्यांशं भर्जिता विजया नवा

śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gaṃdhaṃ dvikṣāraṃ paṭupañcakam / daśakaṃ tulyāṃśaṃ bharjitā vijayā navā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशानां तुल्यभागा च तस्यार्धं शिग्रुमूलकम् । तत्सर्वं विजयाद्रावैः शिग्रुचित्रकभृंगजैः

daśānāṃ tulyabhāgā ca tasyārdhaṃ śigrumūlakam / tatsarvaṃ vijayādrāvaiḥ śigrucitrakabhṛṃgajaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रावैर् दिनत्रयं मर्द्यं रुद्ध्वा भाण्डे पचेल्लघु । दीपाग्निना तु यामैकं शुष्कं यावत्समुद्धरेत्

drāvair dinatrayaṃ mardyaṃ ruddhvā bhāṇḍe pacellaghu / dīpāgninā tu yāmaikaṃ śuṣkaṃ yāvatsamuddharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तधा चार्द्रकद्रावैर्भावयेच्चूर्णयेद्भिषक् । दीपकोऽग्निकुमारोऽयं निष्कैकं मधुना लिहेत् । प्रतिकर्षं गुडं शुंठी ह्यनुपानं च दीपनम्

saptadhā cārdrakadrāvairbhāvayeccūrṇayedbhiṣak / dīpako'gnikumāro'yaṃ niṣkaikaṃ madhunā lihet / pratikarṣaṃ guḍaṃ śuṃṭhī hyanupānaṃ ca dīpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुष्ठगंधविषव्योमत्रिफलापारदैः समैः । मृगाम्बुमर्दितैर् मुद्गमानामृतवटी शुभा । अजीर्णश्लेष्मवातघ्नी दीपनी रुचिवर्धिनी

kuṣṭhagaṃdhaviṣavyomatriphalāpāradaiḥ samaiḥ / mṛgāmbumarditair mudgamānāmṛtavaṭī śubhā / ajīrṇaśleṣmavātaghnī dīpanī rucivardhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम्रं पारदगंधकौ त्रिकटुकं तीक्ष्णं च सौवर्चलं खल्ले मर्द्य दृढं विधाय सिकताकुम्भेऽष्टयामं ततः । स्विन्नं तस्य च रक्तशाकिनिभवं क्षारं समं मेलयेत् सर्वं भावितमातुलुंगजरसैर्नाम्ना रसो राक्षसः

tāmraṃ pāradagaṃdhakau trikaṭukaṃ tīkṣṇaṃ ca sauvarcalaṃ khalle mardya dṛḍhaṃ vidhāya sikatākumbhe'ṣṭayāmaṃ tataḥ / svinnaṃ tasya ca raktaśākinibhavaṃ kṣāraṃ samaṃ melayet sarvaṃ bhāvitamātuluṃgajarasairnāmnā raso rākṣasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दाग्नौ सततं ददीत मुनये प्रातः पुरा शंकरः सख्य अस्मै च्यवनाय मंदहुतभुग्वर्याय नष्टौजसे । तेनादाय समस्तलोकगुरवे सूर्याय तस्मै नमो मर्त्यानामपि चास्य दानसमये गुंजाष्टकं वर्जयेत्

mandāgnau satataṃ dadīta munaye prātaḥ purā śaṃkaraḥ sakhya asmai cyavanāya maṃdahutabhugvaryāya naṣṭaujase / tenādāya samastalokagurave sūryāya tasmai namo martyānāmapi cāsya dānasamaye guṃjāṣṭakaṃ varjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसगंधौ सिन्धुकणाटङ्कणम् अभयाग्निहियावलीकतकफलम् । क्रमश उत्तरं च विचूर्णितया बृहतीरससंयुतभावनया

rasagaṃdhau sindhukaṇāṭaṅkaṇam abhayāgnihiyāvalīkatakaphalam / kramaśa uttaraṃ ca vicūrṇitayā bṛhatīrasasaṃyutabhāvanayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्द्रकहिंगुपुनर्नवपूतिच्छिन्नरसैः क्रमशस्तु भावनया । तत्र कलांशविशं च विमिश्रं तद्रसमानं मानविधया

ārdrakahiṃgupunarnavapūticchinnarasaiḥ kramaśastu bhāvanayā / tatra kalāṃśaviśaṃ ca vimiśraṃ tadrasamānaṃ mānavidhayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वमजीर्णं कफमारुतपाण्डुशोफहलीमककामलाशूलम् । नाशयते ह्युदराग्निकरोऽयं दीपनजीवननामरसेन्द्रः

sarvamajīrṇaṃ kaphamārutapāṇḍuśophahalīmakakāmalāśūlam / nāśayate hyudarāgnikaro'yaṃ dīpanajīvananāmarasendraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुल्बं तालकगन्धकौ जलनिधेः फेनो ऽग्निगर्भाशयः कान्तायो लवणानि हेमपवयो नीलांजनं तुत्थकम् । भागो द्वादशको रसस्य तु दिनं वल्ल्यंबुघृष्टं शनैः सिद्धोऽयं वडवानलो गजपुटे रोगानशेषाञ्जयेत्

śulbaṃ tālakagandhakau jalanidheḥ pheno 'gnigarbhāśayaḥ kāntāyo lavaṇāni hemapavayo nīlāṃjanaṃ tutthakam / bhāgo dvādaśako rasasya tu dinaṃ vallyaṃbughṛṣṭaṃ śanaiḥ siddho'yaṃ vaḍavānalo gajapuṭe rogānaśeṣāñjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कणनागरगन्धकपारदकं गरलं मरिचं समभागयुतम् । लकुचस्य रसैश्चणकप्रमिता गुटिका जनयत्यचिरादनलम्

kaṇanāgaragandhakapāradakaṃ garalaṃ maricaṃ samabhāgayutam / lakucasya rasaiścaṇakapramitā guṭikā janayatyacirādanalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धसूतं विषं गंधम् अजमोदं फलत्रयम् । सर्जीक्षारं यवक्षारं वह्निसैन्धवजीरकम्

śuddhasūtaṃ viṣaṃ gaṃdham ajamodaṃ phalatrayam / sarjīkṣāraṃ yavakṣāraṃ vahnisaindhavajīrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौवर्चलं विडङ्गानि सामुद्रं त्र्यूषणं समम् । विषमुष्टिः सर्वतुल्या जंबीराम्लेन मर्दितम्

sauvarcalaṃ viḍaṅgāni sāmudraṃ tryūṣaṇaṃ samam / viṣamuṣṭiḥ sarvatulyā jaṃbīrāmlena marditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरिचाभां वटीं खादेद्वह्निमांद्यप्रशांतये । पथ्या शुण्ठी गुडं चानु पलार्धं भक्षयेत्सदा

maricābhāṃ vaṭīṃ khādedvahnimāṃdyapraśāṃtaye / pathyā śuṇṭhī guḍaṃ cānu palārdhaṃ bhakṣayetsadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निमांद्ये वटी ख्याता सर्वरोगकुलान्तका

agnimāṃdye vaṭī khyātā sarvarogakulāntakā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृतं ताम्रं कणातुल्यं चूर्णं क्षौद्रविमिश्रितम् । निष्कार्धं भक्षयेन्नित्यं नष्टवह्निप्रदीप्तये

mṛtaṃ tāmraṃ kaṇātulyaṃ cūrṇaṃ kṣaudravimiśritam / niṣkārdhaṃ bhakṣayennityaṃ naṣṭavahnipradīptaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्द्रकस्वरसः क्षौद्रं पलमात्रं पिबेदनु । यथेष्टं घृतमांसाशी शक्तो भवति पावकः

ārdrakasvarasaḥ kṣaudraṃ palamātraṃ pibedanu / yatheṣṭaṃ ghṛtamāṃsāśī śakto bhavati pāvakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.