Library·Vasugupta [or Kallata Bhatta?]: Spandakrika·1
* अवस्थाप्रपञ्चोऽपि यदि चिन्मात्रात् मनागप्य् अतिरिच्येत चिद्रूपं वा तत्परिणतौ मनाग् अतिरिच्येत तन् न किंचिच् च का स्याद् इति तावन् न परिणामोऽस्ति
* avasthāprapañco'pi yadi cinmātrāt manāgapy atiricyeta cidrūpaṃ vā tatpariṇatau manāg atiricyeta tan na kiṃcic ca kā syād iti tāvan na pariṇāmo'sti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यथोक्तम् । * परिणामोऽचेतनस्य चेतनस्य न युज्यते
* yathoktam / * pariṇāmo'cetanasya cetanasya na yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति श्रीकिरणे
* iti śrīkiraṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* न च भासमानो ऽसाव् असत्यो ब्रह्मतत्त्वस्यापि तथात्वापत्तेः इत्य् असत्यविभक्तान्यरूपोपग्राहिता विवर्त इत्यपि न संगतम्
* na ca bhāsamāno 'sāv asatyo brahmatattvasyāpi tathātvāpatteḥ ity asatyavibhaktānyarūpopagrāhitā vivarta ityapi na saṃgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अनेन चातिदुर्घटकिरत्वम् एव भगवतो ध्वनितम्
* anena cātidurghaṭakiratvam eva bhagavato dhvanitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यस्माज् जागरादिविभेदं च प्रकाशयति तत्रैव च स्वाभेदमिति भेदात्मना तदभेदात्मनोभयात्मना च रूपेणापरापरापरापराशक्तित्रयस्वरूपेण स्फुरतीत्य् अनुत्तरषडर्धतत्त्वात्मतया भगवान् एव स्फुरति
* yasmāj jāgarādivibhedaṃ ca prakāśayati tatraiva ca svābhedamiti bhedātmanā tadabhedātmanobhayātmanā ca rūpeṇāparāparāparāparāśaktitrayasvarūpeṇa sphuratīty anuttaraṣaḍardhatattvātmatayā bhagavān eva sphurati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अतश्चजागरादिदशावस्थितो ऽपि एवमिमं स्वस्वभावं परिशीलयन् यश्चिनुते स शंकर एवेत्युपदिष्टं भवति
* ataścajāgarādidaśāvasthito 'pi evamimaṃ svasvabhāvaṃ pariśīlayan yaścinute sa śaṃkara evetyupadiṣṭaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* [ * य एवाहं सुखी स एव दुःखी सुखानुशायिना रागेण युक्तत्वाद् रक्तो दुःखानुशायिना द्वेषेण सम्बन्धाद् द्विष्टेत्यादयः संविदो ज्ञानानि ता अन्यत्रेति अवस्थातर्य् आत्मतत्त्वे वर्तन्ते तत्रैवान्तर्मुखे विश्राम्यन्ति स्फुटं स्वसाक्षिकं कृत्वा
* [ * ya evāhaṃ sukhī sa eva duḥkhī sukhānuśāyinā rāgeṇa yuktatvād rakto duḥkhānuśāyinā dveṣeṇa sambandhād dviṣṭetyādayaḥ saṃvido jñānāni tā anyatreti avasthātary ātmatattve vartante tatraivāntarmukhe viśrāmyanti sphuṭaṃ svasākṣikaṃ kṛtvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अन्यथा क्षणिकज्ञानानां स्वात्ममात्रक्षीणत्वात् तत्संस्कारजन्मनाम् अपि विकल्पानामनुभवागोचरे प्रवृत्त्यभावादनुसंधानम् इदं न घटेत
* anyathā kṣaṇikajñānānāṃ svātmamātrakṣīṇatvāt tatsaṃskārajanmanām api vikalpānāmanubhavāgocare pravṛttyabhāvādanusaṃdhānam idaṃ na ghaṭeta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* चकारास् तुल्ययोगितापरा अनुसंधानं द्योतयन्ति
* cakārās tulyayogitāparā anusaṃdhānaṃ dyotayanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* कीदृशेऽन्यत्र सुखाद्यवस्था उदयप्रलयिन्यो ऽनुस्यूता दृब्धा यस्मिंस् तस्मिन् सुखाद्यवस्थानुस्यूते ऽन्तःस्रक्सूत्रकल्पतया स्थिते
* kīdṛśe'nyatra sukhādyavasthā udayapralayinyo 'nusyūtā dṛbdhā yasmiṃs tasmin sukhādyavasthānusyūte 'ntaḥsraksūtrakalpatayā sthite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ता इत्य् अनेनानुसंधीयमानावस्थानां स्मर्यमाणताम् अभिदधत्क्षणिकज्ञानवादिमते ऽनुभवसंस्कारोत्पन्नत्वाद् अर्थाकारारूषितत्वे ऽपि स्मृतेः कामम् अनुभवसदृशत्वं भवतु न त्व् अनुभवानुभूतातीतकालार्थव्यवस्थापकत्वं घटते सर्वसंविदन्तर्मुखे तु प्रमातरि सति सर्वं युज्यत इति सूचितवान् इत्य् अलं सुकुमारहृदयोपदेश्यजनवैरस्यदायिनीभिर् आभिः कथाभिः
* tā ity anenānusaṃdhīyamānāvasthānāṃ smaryamāṇatām abhidadhatkṣaṇikajñānavādimate 'nubhavasaṃskārotpannatvād arthākārārūṣitatve 'pi smṛteḥ kāmam anubhavasadṛśatvaṃ bhavatu na tv anubhavānubhūtātītakālārthavyavasthāpakatvaṃ ghaṭate sarvasaṃvidantarmukhe tu pramātari sati sarvaṃ yujyata iti sūcitavān ity alaṃ sukumārahṛdayopadeśyajanavairasyadāyinībhir ābhiḥ kathābhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* एतदर्थिभिः प्रत्यभिज्ञा परीक्ष्या
* etadarthibhiḥ pratyabhijñā parīkṣyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ग्रन्थकृतैव तु यत इह युक्तिर् आसूत्रिता ततोऽस्माभिः किंचिद् उद्घाटितम् इति सचेतोभिर् नास्मभ्यम् असूययितव्यम्
* granthakṛtaiva tu yata iha yuktir āsūtritā tato'smābhiḥ kiṃcid udghāṭitam iti sacetobhir nāsmabhyam asūyayitavyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* मीमांसकपरिहाराय तु एतद् इत्थं व्याख्यातव्यम्
* mīmāṃsakaparihārāya tu etad itthaṃ vyākhyātavyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अहं सुखीत्यादिसंविदो यास् ता अन्यत्रेति पुर्यष्टकस्वरूपे प्रमातरि सुखाद्यवस्थाभिर् अनुस्यूते ओतप्रोतरूपे स्फुटं लोकप्रतीतिसाक्षिकं वर्तन्ते तिष्ठन्ति न त्व् अस्मदभ्युपगते ऽस्मिंश् चिदानन्दघने शंकरात्मनि स्वस्वभावे इति न सर्वदा सुखाद्युपाधितिरस्कृतो ऽयमात्मापि तु चिन्मयः
* ahaṃ sukhītyādisaṃvido yās tā anyatreti puryaṣṭakasvarūpe pramātari sukhādyavasthābhir anusyūte otaprotarūpe sphuṭaṃ lokapratītisākṣikaṃ vartante tiṣṭhanti na tv asmadabhyupagate 'smiṃś cidānandaghane śaṃkarātmani svasvabhāve iti na sarvadā sukhādyupādhitiraskṛto 'yamātmāpi tu cinmayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यदा तु निजाशुद्धया वक्ष्यमाणयायं स्वस्वरूपं गूहयित्वा तिष्ठति तदा पुर्यष्टकाद्यवस्थायां सुखित्वादिरूपतास्य तत्रापि न निरोधस् तैः सुखादिभिर् अस्येत्य् उक्तम् एवेति न तत्तिरस्कृतो ऽयं कदाचिदपि
* yadā tu nijāśuddhayā vakṣyamāṇayāyaṃ svasvarūpaṃ gūhayitvā tiṣṭhati tadā puryaṣṭakādyavasthāyāṃ sukhitvādirūpatāsya tatrāpi na nirodhas taiḥ sukhādibhir asyety uktam eveti na tattiraskṛto 'yaṃ kadācidapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अहं कृशो ऽहं स्थूल इत्यादिप्रतीतिपरिहारेण अहं सुखी दुःखीत्यादि वदतो ऽयमाशयः सुखित्वादिप्रतीतिसंभिन्नां पुर्यष्टकभूमिम् अन्तर्मुखे पदे निमज्जयंस् तदनुषङ्गेण बाह्यस्यापि देहघटादेर् गलनात् प्रत्यभिजानात्य् एव स्वं शिवस्वभावत्वम् इति सर्वथा पुर्यष्टकशमनायैव यत्न आस्थेय इति
* ahaṃ kṛśo 'haṃ sthūla ityādipratītiparihāreṇa ahaṃ sukhī duḥkhītyādi vadato 'yamāśayaḥ sukhitvādipratītisaṃbhinnāṃ puryaṣṭakabhūmim antarmukhe pade nimajjayaṃs tadanuṣaṅgeṇa bāhyasyāpi dehaghaṭāder galanāt pratyabhijānāty eva svaṃ śivasvabhāvatvam iti sarvathā puryaṣṭakaśamanāyaiva yatna āstheya iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* [ * इह यत्किंचिद्दुःखसुखाद्यान्तरं नीलपीतादिकं बाह्यं ग्राह्यं यच् चैतद् ग्राहकं पुर्यष्टकशरीरेन्द्रियादि तत्तावत्सौषुप्तवद् असंचेत्यमानं स्फुटमेव नास्तीति वक्तुं शक्यम्
* [ * iha yatkiṃcidduḥkhasukhādyāntaraṃ nīlapītādikaṃ bāhyaṃ grāhyaṃ yac caitad grāhakaṃ puryaṣṭakaśarīrendriyādi tattāvatsauṣuptavad asaṃcetyamānaṃ sphuṭameva nāstīti vaktuṃ śakyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यदापि तु संचेत्यते तदा संचेत्यमानस्याप्य् अस्य चैतन्यमयत्वाच् चैतन्यम् एवास्तीत्य् आयातम्
* yadāpi tu saṃcetyate tadā saṃcetyamānasyāpy asya caitanyamayatvāc caitanyam evāstīty āyātam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यदाहुः । * प्रकाशात्मा प्रकाश्यो ऽर्थे नाप्रकाशश् च सिध्यति
* yadāhuḥ / * prakāśātmā prakāśyo 'rthe nāprakāśaś ca sidhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति रहस्यतत्त्वविदोऽस्मत्परमेष्ठिनः श्रीमदुत्पलदेवपादाः श्रीमदीश्वरप्रत्यभिज्ञायाम्
* iti rahasyatattvavido'smatparameṣṭhinaḥ śrīmadutpaladevapādāḥ śrīmadīśvarapratyabhijñāyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इहापि वक्ष्यते । * तत्संवेदनरूपेण तादात्म्यप्रतिपत्तितः
* ihāpi vakṣyate / * tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इत्यतो दुःखसुखादि नीलादि तद्ग्राहकं च यत्र नास्ति तत्प्रकाशैकघनं तत्त्वमस्ति
* ityato duḥkhasukhādi nīlādi tadgrāhakaṃ ca yatra nāsti tatprakāśaikaghanaṃ tattvamasti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* नन्वेवं सर्वग्राह्यग्राहकोच्छेदे शून्यात्मैव तत्त्वमित्यायातं नेत्याह न चास्ति मूढभावो ऽपि इति
* nanvevaṃ sarvagrāhyagrāhakocchede śūnyātmaiva tattvamityāyātaṃ netyāha na cāsti mūḍhabhāvo 'pi iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* मूढभावो मूढत्वं शून्यरूपतापि यत्र नास्ति सो ऽपि हि न प्रथते कथमस्ति प्रथते चेत् तर्हि प्रथात्मकत्वान् नासौ कश्चित् प्रथैवास्ति न च प्रथायाः कदाचिद्भावो भवति तदभावे प्रथाभावस्याप्यसिद्धेः
* mūḍhabhāvo mūḍhatvaṃ śūnyarūpatāpi yatra nāsti so 'pi hi na prathate kathamasti prathate cet tarhi prathātmakatvān nāsau kaścit prathaivāsti na ca prathāyāḥ kadācidbhāvo bhavati tadabhāve prathābhāvasyāpyasiddheḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* भविष्यति चैतत् । * न तु यो ऽन्तर्मुखो भावः
* bhaviṣyati caitat / * na tu yo 'ntarmukho bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इत्यत्र
* ityatra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अपि च मूढभाव ऐश्वर्यात्मकविमर्शशून्यप्रकाशमात्रतत्त्वो ब्रह्मरूपो ऽपि यत्र नास्ति यच् छ्रुत्यन्तविदः प्रतिपन्नाः विज्ञानं ब्रह्म इति तस्यापि स्वातन्त्र्यात्मकस्पन्दशक्तिं विना जडत्वात्
* api ca mūḍhabhāva aiśvaryātmakavimarśaśūnyaprakāśamātratattvo brahmarūpo 'pi yatra nāsti yac chrutyantavidaḥ pratipannāḥ vijñānaṃ brahma iti tasyāpi svātantryātmakaspandaśaktiṃ vinā jaḍatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यथोक्तं प्रत्यभिज्ञायाम् । * स्वभावमवभासस्य विमर्शं विदुर् अन्यथा । * प्रकाशो ऽर्थोपरक्तोऽपि स्फटिकादिजडोपमः
* yathoktaṃ pratyabhijñāyām / * svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ vidur anyathā / * prakāśo 'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति
* iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* भट्टनायकस्तोत्रे ऽपि । * नपुंसकमिदं नाथ परं ब्रह्म फलेत् कियत् । * त्वत्पौरुषी नियोक्त्री चेन् न स्यात्त्वद्भक्तिसुन्दरी
* bhaṭṭanāyakastotre 'pi / * napuṃsakamidaṃ nātha paraṃ brahma phalet kiyat / * tvatpauruṣī niyoktrī cen na syāttvadbhaktisundarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति
* iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* एवं च यत्र स्थितम् इत्यतः प्रभृति यत्तत्त्वं विचारितं तदेवास्ति तच् चास्त्येव परमार्थतो युक्त्यनुभवागमसिद्धेन रूपेण परमार्थत एव चाकल्पितेन पूर्णेन रूपेणास्ति न तु नीलादिवत् कल्पितेन । * यथोक्तं महागुरुभिः । * एवमात्मन्यसत्कल्पाः प्रकाशस्यैव सन्त्य् अमी । * जडाः प्रकाश एवास्ति स्वात्मनः स्वपरात्मभिः
* evaṃ ca yatra sthitam ityataḥ prabhṛti yattattvaṃ vicāritaṃ tadevāsti tac cāstyeva paramārthato yuktyanubhavāgamasiddhena rūpeṇa paramārthata eva cākalpitena pūrṇena rūpeṇāsti na tu nīlādivat kalpitena / * yathoktaṃ mahāgurubhiḥ / * evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santy amī / * jaḍāḥ prakāśa evāsti svātmanaḥ svaparātmabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति
* iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तत्रभवद्भर्तृहरिणापि । * यदादौ च यदन्ते च यन्मध्ये तस्य सत्यता । * न यद् आभासते तस्य सत्यत्वं तावदेव हि
* tatrabhavadbhartṛhariṇāpi / * yadādau ca yadante ca yanmadhye tasya satyatā / * na yad ābhāsate tasya satyatvaṃ tāvadeva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति
* iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* सावधारणत्वात् सर्ववाक्यानाम् एवकारो ऽत्र त्रिर् योज्यः । * एवमनेन सूत्रेण सुखाद्याकारसंवित्संतानवादिनां सुखादिकलुषितप्रमातृतत्त्ववादिनां ग्राह्यग्राहकनानात्ववादिनां सर्वेषाम् अभाववादिनां निष्परामर्शप्रकाशब्रह्मवादिनां च मतम् अनुपपन्नत्वाद् असत्त्वेनानूद्य पारमार्थिकं स्पन्दशक्तिरूपमेव तत्त्वम् अस्तीति प्रतिज्ञातम्
* sāvadhāraṇatvāt sarvavākyānām evakāro 'tra trir yojyaḥ / * evamanena sūtreṇa sukhādyākārasaṃvitsaṃtānavādināṃ sukhādikaluṣitapramātṛtattvavādināṃ grāhyagrāhakanānātvavādināṃ sarveṣām abhāvavādināṃ niṣparāmarśaprakāśabrahmavādināṃ ca matam anupapannatvād asattvenānūdya pāramārthikaṃ spandaśaktirūpameva tattvam astīti pratijñātam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अथ च यस्मिन्न् अस्मिन् सोपदेशसावधानमहानुभावपरिशील्ये स्फुरत्तासारे स्पन्दतत्त्वे स्फुरति दुःखसुखग्राह्यग्राहकतदभावादिकम् इदं सद् अपि न किंचिद् एव सर्वस्यैतच् चमत्कारैकसारत्वात् तद् एवैतद् अस्तीत्य् उपदिष्टम् । * यन्महागुरवः । * दुःखान्यपि सुखायन्ते विषम् अप्य् अमृतायते । * मोक्षायते च संसारो यत्र मार्गः स शांकरः
* atha ca yasminn asmin sopadeśasāvadhānamahānubhāvapariśīlye sphurattāsāre spandatattve sphurati duḥkhasukhagrāhyagrāhakatadabhāvādikam idaṃ sad api na kiṃcid eva sarvasyaitac camatkāraikasāratvāt tad evaitad astīty upadiṣṭam / * yanmahāguravaḥ / * duḥkhānyapi sukhāyante viṣam apy amṛtāyate / * mokṣāyate ca saṃsāro yatra mārgaḥ sa śāṃkaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति
* iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* शांकरो मार्गः शंकरात्मस्वभावप्राप्तिहेतुः पराशक्तिरूपः प्रसरः
* śāṃkaro mārgaḥ śaṃkarātmasvabhāvaprāptihetuḥ parāśaktirūpaḥ prasaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* [ * अयं लौकिकः पुरुष इच्छैव नोदनं प्रतोदस्तस्य प्रेरकत्वेन करणप्रवर्तनार्थव्यापारणाय यस्मान् न प्रवर्तते अपि तु आत्मनश् चिद्रूपस्य यद् बलं स्पन्दतत्त्वात्मकं तत्स्पर्शात् तत्कृतात् कियन्मात्राद् आवेशात् तत्समो भवेत् अहंतारसविप्रुडभिषेकादचेतनो ऽपि चेतनताम् आसादयत्येव
* [ * ayaṃ laukikaḥ puruṣa icchaiva nodanaṃ pratodastasya prerakatvena karaṇapravartanārthavyāpāraṇāya yasmān na pravartate api tu ātmanaś cidrūpasya yad balaṃ spandatattvātmakaṃ tatsparśāt tatkṛtāt kiyanmātrād āveśāt tatsamo bhavet ahaṃtārasavipruḍabhiṣekādacetano 'pi cetanatām āsādayatyeva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ततस् तत् तत्त्वं न केवलं करणानि यावत् तत्प्रेरकत्वेन शङ्कितं कल्पितमपि प्रमातारं चेतनीकृत्य स्वयं प्रवृत्त्यादिपात्रं करोति येनास्यायम् अभिमानो ऽहं करणानि प्रेरयामीति
* tatas tat tattvaṃ na kevalaṃ karaṇāni yāvat tatprerakatvena śaṅkitaṃ kalpitamapi pramātāraṃ cetanīkṛtya svayaṃ pravṛttyādipātraṃ karoti yenāsyāyam abhimāno 'haṃ karaṇāni prerayāmīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* स्पन्दतत्त्वानुवेधं विनापि तु स एव न किंचिदिति करणानां ग्राहकस्य च स्वरश्मिचक्रप्रसरानुवेधेन चेतनीभावापादकं तत्त्वं परीक्ष्यमिति युक्तमेव
* spandatattvānuvedhaṃ vināpi tu sa eva na kiṃciditi karaṇānāṃ grāhakasya ca svaraśmicakraprasarānuvedhena cetanībhāvāpādakaṃ tattvaṃ parīkṣyamiti yuktameva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यदि पुनर् इच्छाख्येन प्रतोदरूपेण करणान्तरेण करणानि प्रेरयेत् तद् अपीच्छाख्यं करणं प्रेर्यत्वात् करणान्तरं स्वप्रेरणायापेक्षेत तदप्य् अन्यद् इत्य् अनवस्था स्यात्
* yadi punar icchākhyena pratodarūpeṇa karaṇāntareṇa karaṇāni prerayet tad apīcchākhyaṃ karaṇaṃ preryatvāt karaṇāntaraṃ svapreraṇāyāpekṣeta tadapy anyad ity anavasthā syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यत् तूक्तम् अस्माकमिच्छा न तत्र प्रवर्तितुम् उत्सहते इति तत्राप्याद्यं श्लोकार्धम् अभ्युपगमेन परं तूत्तरतया योज्यम्
* yat tūktam asmākamicchā na tatra pravartitum utsahate iti tatrāpyādyaṃ ślokārdham abhyupagamena paraṃ tūttaratayā yojyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* सत्यं नायं पुरुषस्तत्त्वपरीक्षार्थम् इच्छां प्रवर्तयितुं शक्नोति नेच्छया तत्त्वं विषयीकर्तुं क्षमस् तस्याविकल्प्यत्वाद् अपि तु विषयान् अनुधावन्तीम् इच्छां तदुपभोगपुरःसरं प्रशमय्य यदा त्व् अन्तर्मुखमात्मबलं स्पन्दतत्त्वं स्वकरणानां च चेतनावहं स्पृशति तदा तत्समो भवेत् तत्समावेशात् तद्वत् सर्वत्र स्वतन्त्रताम् आसादयत्येव यस्माद् एवं तस्मात् तत्त्वं परीक्ष्यम् इत्यर्थः
* satyaṃ nāyaṃ puruṣastattvaparīkṣārtham icchāṃ pravartayituṃ śaknoti necchayā tattvaṃ viṣayīkartuṃ kṣamas tasyāvikalpyatvād api tu viṣayān anudhāvantīm icchāṃ tadupabhogapuraḥsaraṃ praśamayya yadā tv antarmukhamātmabalaṃ spandatattvaṃ svakaraṇānāṃ ca cetanāvahaṃ spṛśati tadā tatsamo bhavet tatsamāveśāt tadvat sarvatra svatantratām āsādayatyeva yasmād evaṃ tasmāt tattvaṃ parīkṣyam ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* शक्तिभूमेः स्पर्शाप्रधानत्वाद् आत्मबलस्पर्शादित्य् उक्तम्
* śaktibhūmeḥ sparśāpradhānatvād ātmabalasparśādity uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* [ * निजा स्वात्मीया स्वस्वातन्त्र्योल्लासिता येयं स्वरूपाविमर्शस्वभावा इच्छाशक्तिः संकुचिता सत्यपूर्णंमन्यतारूपा अशुद्धिर् आणवं मलं तन्मलोत्थितकञ्चुकपञ्चकाविलत्वात् ज्ञानशक्तिः क्रमेण भेदसर्वज्ञत्वकिंचिज्ज्ञत्वान्तःकरणबुद्धीन्द्रियतापत्तिपूर्वम् अत्यन्तं संकोचग्रहणेन भिन्नवेद्यप्रथारूपं मायीयं मलमशुद्धिर् एव क्रियाशक्तिः क्रमेण भेदसर्वकर्तृत्वकिंचित्कर्तृत्वकर्मेन्द्रियरूपसंकोचग्रहणपूर्वम् अत्यन्तं परिमिततां प्राप्ता शुभाशुभानुष्ठानमयं कार्मं मलम् अप्यशुद्धिः तयासमर्थस्य पूर्यज्ञत्वकर्तृत्वविकल्पस्य तत एव कर्तव्येषु लौकिकशास्त्रीयानुष्ठानेष्व् अभिलाषिणो ऽभीष्टानवाप्तेर् नित्यम् अभिलाषव्याकुलस्य तत एव क्षणम् अप्य् अलब्धस्वरूपविश्रान्तेः यदा उक्तवक्ष्यमाणोपपत्त्यनुभवावष्टम्भतो ऽभिलाषविवशग्राहकाभिमानात्मा क्षोभः प्रलीयेत अनात्मन्य् आत्माभिमाननिवृत्तिपुरःसरम् आत्मन्य् अनात्माभिमानोपशान्तिपर्यन्तेन प्रकर्षेण लीयेत तदा परमं स्पन्दतत्त्वात्मकं पदं स्याद् अस्य प्रत्यभिज्ञाविषयतां यायाद् इत्यर्थः
* [ * nijā svātmīyā svasvātantryollāsitā yeyaṃ svarūpāvimarśasvabhāvā icchāśaktiḥ saṃkucitā satyapūrṇaṃmanyatārūpā aśuddhir āṇavaṃ malaṃ tanmalotthitakañcukapañcakāvilatvāt jñānaśaktiḥ krameṇa bhedasarvajñatvakiṃcijjñatvāntaḥkaraṇabuddhīndriyatāpattipūrvam atyantaṃ saṃkocagrahaṇena bhinnavedyaprathārūpaṃ māyīyaṃ malamaśuddhir eva kriyāśaktiḥ krameṇa bhedasarvakartṛtvakiṃcitkartṛtvakarmendriyarūpasaṃkocagrahaṇapūrvam atyantaṃ parimitatāṃ prāptā śubhāśubhānuṣṭhānamayaṃ kārmaṃ malam apyaśuddhiḥ tayāsamarthasya pūryajñatvakartṛtvavikalpasya tata eva kartavyeṣu laukikaśāstrīyānuṣṭhāneṣv abhilāṣiṇo 'bhīṣṭānavāpter nityam abhilāṣavyākulasya tata eva kṣaṇam apy alabdhasvarūpaviśrānteḥ yadā uktavakṣyamāṇopapattyanubhavāvaṣṭambhato 'bhilāṣavivaśagrāhakābhimānātmā kṣobhaḥ pralīyeta anātmany ātmābhimānanivṛttipuraḥsaram ātmany anātmābhimānopaśāntiparyantena prakarṣeṇa līyeta tadā paramaṃ spandatattvātmakaṃ padaṃ syād asya pratyabhijñāviṣayatāṃ yāyād ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* न तु तदैव भवति तस्य नित्यत्वात्
* na tu tadaiva bhavati tasya nityatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* उक्तं च विज्ञानभैरवे । * मानसं चेतना शक्तिरात्मा चेति चतुष्टयम् । * यदा प्रिये परिक्षीणं तदा तद्भैरवं वपुः
* uktaṃ ca vijñānabhairave | * mānasaṃ cetanā śaktirātmā ceti catuṣṭayam / * yadā priye parikṣīṇaṃ tadā tadbhairavaṃ vapuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति
* iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* निजाशुद्धिशब्देनमलं नाम द्रव्यं पृथग्भूतम् अस्तीति ये प्रतिपन्नास्ते दूष्यत्वेन कटाक्षिताः
* nijāśuddhiśabdenamalaṃ nāma dravyaṃ pṛthagbhūtam astīti ye pratipannāste dūṣyatvena kaṭākṣitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* [ * तदेत्युपदेश्यापेक्षया अकृत्रिमः सहजो धर्मः प्राङ् निर्दिष्टस्वतन्त्रतारूपः परमेश्वरस्वभावो ज्ञत्वकर्तृत्वे सामरस्यावस्थितप्रकाशानन्दात्मनी ज्ञानक्रिये लक्षणमव्यभिचारि स्वरूपं यस्य तादृक् तदा क्षोभोपशमे ऽस्य पुरुषस्य स्याद् अभिव्यज्यत इत्यर्थः
* [ * tadetyupadeśyāpekṣayā akṛtrimaḥ sahajo dharmaḥ prāṅ nirdiṣṭasvatantratārūpaḥ parameśvarasvabhāvo jñatvakartṛtve sāmarasyāvasthitaprakāśānandātmanī jñānakriye lakṣaṇamavyabhicāri svarūpaṃ yasya tādṛk tadā kṣobhopaśame 'sya puruṣasya syād abhivyajyata ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* कुत एतद् अभिव्यज्यत इत्याह यतस्तदा परमपदप्रवेशसमये सर्वम् ईप्सितमिति यद्यज् जिज्ञासितं चिकीर्षितं वास्य तत् प्रविविक्षायाम् अभूत् तत्तज् जानाति च करोति च
* kuta etad abhivyajyata ityāha yatastadā paramapadapraveśasamaye sarvam īpsitamiti yadyaj jijñāsitaṃ cikīrṣitaṃ vāsya tat pravivikṣāyām abhūt tattaj jānāti ca karoti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* चकाराव् अत्र यौगपद्यम् आहतुः न तु यथैके चकाराभ्यां ज्ञानक्रिययोर् ऐकात्म्यं सूचयतीति तद्धि ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षण इत्य् अनेनैवैकधर्मविशेषणेन सम्बन्धिनिर्देशेन वास्तवस्वरूपाभिधायिनोक्तम्
* cakārāv atra yaugapadyam āhatuḥ na tu yathaike cakārābhyāṃ jñānakriyayor aikātmyaṃ sūcayatīti taddhi jñatvakartṛtvalakṣaṇa ity anenaivaikadharmaviśeṣaṇena sambandhinirdeśena vāstavasvarūpābhidhāyinoktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* [ * उक्तोपपत्त्युपलब्ध्यनुशीलनप्रत्यभिज्ञातं तं स्पन्दतत्त्वात्मकं स्वभावम् आत्मीयम् अधिष्ठातृभावेन व्युत्थानदशायाम् अपि व्याप्नुवन्तम् अवलोकयंश् चिन्वानः । * न व्रजेन् न विशेच्छक्तिर् मरुद्रूपा विकासिते । * निर्विकल्पतया मध्ये तया भैरवरूपधृक्
* [ * uktopapattyupalabdhyanuśīlanapratyabhijñātaṃ taṃ spandatattvātmakaṃ svabhāvam ātmīyam adhiṣṭhātṛbhāvena vyutthānadaśāyām api vyāpnuvantam avalokayaṃś cinvānaḥ / * na vrajen na viśecchaktir marudrūpā vikāsite / * nirvikalpatayā madhye tayā bhairavarūpadhṛk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति तथा । * सर्वाः शक्तीश् चेतसा दर्शनाद्याः स्वे स्वे वेद्ये यौगपद्येन विष्वक् । * क्षिप्त्वा मध्ये हाटकस्तम्भभूतस् तिष्ठन् विश्वाकार एको ऽवभासि
* iti tathā / * sarvāḥ śaktīś cetasā darśanādyāḥ sve sve vedye yaugapadyena viṣvak / * kṣiptvā madhye hāṭakastambhabhūtas tiṣṭhan viśvākāra eko 'vabhāsi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति श्रीविज्ञानभैरवकक्ष्यास्तोत्रनिर्दिष्टसम्प्रदाययुक्त्या निमीलनोन्मीलनसमाधिना युगपद्व्यापकमध्यभूम्यवष्टम्भाद् अध्यासितैतदुभयविसर्गारणिविगलितसकलविकल्पो ऽक्रमस्फारितकरणचक्रः
* iti śrīvijñānabhairavakakṣyāstotranirdiṣṭasampradāyayuktyā nimīlanonmīlanasamādhinā yugapadvyāpakamadhyabhūmyavaṣṭambhād adhyāsitaitadubhayavisargāraṇivigalitasakalavikalpo 'kramasphāritakaraṇacakraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अन्तर्लक्ष्यो बहिर् दृष्टिनिमेषोन्मेषवर्जितः । * इयं सा भैरवी मुद्रा सर्वतन्त्रेषु गोपिता
* antarlakṣyo bahir dṛṣṭinimeṣonmeṣavarjitaḥ / * iyaṃ sā bhairavī mudrā sarvatantreṣu gopitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इत्य् आम्नातभगवद्भैरवमुद्रानुप्रविष्टो मुकुरान्तर्निमज्जदुन्मज्जन्नानाप्रतिबिम्बकदम्बकल्पमनल्पं भावराशिं चिदाकाश एवोदितम् अपि तत्रैव विलीयमानं पश्यन् जन्मसहस्रापूर्वपरमानन्दघनलोकोत्तरस्वस्वरूपप्रत्यभिज्ञानात् झटिति त्रुटितसकलवृत्तिः स्मयमानो विस्मयमुद्राप्रविष्ट इव महाविकासासादनाच् च सहसैव समुदितसमुचिततात्त्विकस्वभावो यो योगीन्द्र आस्ते तिष्ठति न त्व् अवष्टम्भाच् छिथिलीभवति तस्येयमिति सकलजगत्कम्पकारिणी कुत्सिता जननमरणादिप्रबन्धरूपा सृतिः प्रवृत्तिः कुतो निजाशुद्धिलक्षणस्य तद्धेतोर् अभावान् नैव भवतीत्यर्थः
* ity āmnātabhagavadbhairavamudrānupraviṣṭo mukurāntarnimajjadunmajjannānāpratibimbakadambakalpamanalpaṃ bhāvarāśiṃ cidākāśa evoditam api tatraiva vilīyamānaṃ paśyan janmasahasrāpūrvaparamānandaghanalokottarasvasvarūpapratyabhijñānāt jhaṭiti truṭitasakalavṛttiḥ smayamāno vismayamudrāpraviṣṭa iva mahāvikāsāsādanāc ca sahasaiva samuditasamucitatāttvikasvabhāvo yo yogīndra āste tiṣṭhati na tv avaṣṭambhāc chithilībhavati tasyeyamiti sakalajagatkampakāriṇī kutsitā jananamaraṇādiprabandharūpā sṛtiḥ pravṛttiḥ kuto nijāśuddhilakṣaṇasya taddhetor abhāvān naiva bhavatītyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यथोक्तं श्रीपूर्वशास्त्रे । * तत्त्वे निश्चलचित्तस् तु भुञ्जानो विषयान् अपि । * नैव संस्पृश्यते दोषैः पद्मपत्त्रम् इवाम्भसा
* yathoktaṃ śrīpūrvaśāstre / * tattve niścalacittas tu bhuñjāno viṣayān api / * naiva saṃspṛśyate doṣaiḥ padmapattram ivāmbhasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* विषापहारिमन्त्रादिसंनद्धो भक्षयन्नपि । * विषं न मुह्यते तेन तद्वद्योगी महामतिः
* viṣāpahārimantrādisaṃnaddho bhakṣayannapi / * viṣaṃ na muhyate tena tadvadyogī mahāmatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति
* iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* [ * तस्य प्राकरणिकस्वभावस्य योपलब्धिः अनवच्छिन्नः प्रकाशः सा कथितयुक्त्यवष्टम्भात् सुष्ठु प्रबुद्धस्याप्रबुद्धतासंस्कारेणापि शून्यस्य सततं त्रिष्वपि जागरस्वप्नसौषुप्तपदेषु नित्यमिति आदौ मध्येऽन्ते चाव्यभिचारिणी अनपायिनी स्याद्भवत्येव सदासौ शंकरात्मकस्वस्वभावतया स्फुरतीत्य् अर्थः
* [ * tasya prākaraṇikasvabhāvasya yopalabdhiḥ anavacchinnaḥ prakāśaḥ sā kathitayuktyavaṣṭambhāt suṣṭhu prabuddhasyāprabuddhatāsaṃskāreṇāpi śūnyasya satataṃ triṣvapi jāgarasvapnasauṣuptapadeṣu nityamiti ādau madhye'nte cāvyabhicāriṇī anapāyinī syādbhavatyeva sadāsau śaṃkarātmakasvasvabhāvatayā sphuratīty arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* परस्याप्रबुद्धस्य पुनस्तासां दशानां स्वोचितसंविद्रूपाणां प्रत्येकम् आदाव् उद्बुभूषायाम् अन्ते च विश्रान्त्यात्मकान्तर्मुखत्वे न तु स्वोचितार्थावभासावस्थितिरूपे मध्यपदे
* parasyāprabuddhasya punastāsāṃ daśānāṃ svocitasaṃvidrūpāṇāṃ pratyekam ādāv udbubhūṣāyām ante ca viśrāntyātmakāntarmukhatve na tu svocitārthāvabhāsāvasthitirūpe madhyapade
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यदुक्तं श्रीशिवदृष्टौ । * यावत् समग्रज्ञानाग्रज्ञातृस्पर्शदशास्व् अपि । * स्थितैव लक्ष्यते सा तु तद्विश्रान्त्याथवा फले
* yaduktaṃ śrīśivadṛṣṭau / * yāvat samagrajñānāgrajñātṛsparśadaśāsv api / * sthitaiva lakṣyate sā tu tadviśrāntyāthavā phale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* भट्टलोल्लटेनापि तदाद्यन्त इत्येवमेव व्याख्यायि स्ववृत्तौ
* bhaṭṭalollaṭenāpi tadādyanta ityevameva vyākhyāyi svavṛttau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* भट्टश्रीकल्लटवृत्त्यक्षराण्यपेक्ष्य वयमपि तद्वृत्त्यक्षरानुरोधेन सौत्रम् अर्थम् अतिविमलमपि क्लिष्टकल्पनया व्याकर्तुमशिक्षिताः यत एवासुप्रबुद्धस्य तदाद्यन्ते ऽस्ति तदुपलब्धिः अत एवायम् इहाधिकारी स्पन्दोपदेशैः सुप्रबुद्धीक्रियते
* bhaṭṭaśrīkallaṭavṛttyakṣarāṇyapekṣya vayamapi tadvṛttyakṣarānurodhena sautram artham ativimalamapi kliṣṭakalpanayā vyākartumaśikṣitāḥ yata evāsuprabuddhasya tadādyante 'sti tadupalabdhiḥ ata evāyam ihādhikārī spandopadeśaiḥ suprabuddhīkriyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यद्वक्ष्यति । * अतः सततमुद्युक्तः स्पन्दतत्त्वविविक्तये । * जाग्रत् । * इत्यादि । * सौषुप्तपदवन्मूढः प्रबुद्धः स्यादनावृतः । * इति । * तथा स्वप्नेऽपि । * इत्यादि । * प्रबुद्धः सर्वदा तिष्ठेत्
* yadvakṣyati / * ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye / * jāgrat / * ityādi / * sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ / * iti / * tathā svapne'pi / * ityādi / * prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इत्यादि च
* ityādi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अत्र हि जागरादित्रिषु पदेषु आद्यन्तकोटिवन् मध्यमप्य् अर्थावसायात्मकं पदं तुर्याभोगमयं कर्तुं प्रबुद्धस्य सुप्रबुद्धतापादनायोपदेशः प्रवृत्तः एतच् च निर्णेष्यामः
* atra hi jāgarāditriṣu padeṣu ādyantakoṭivan madhyamapy arthāvasāyātmakaṃ padaṃ turyābhogamayaṃ kartuṃ prabuddhasya suprabuddhatāpādanāyopadeśaḥ pravṛttaḥ etac ca nirṇeṣyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तथा च शिवसूत्रम् । * जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तभेदे तुर्याभोगसम्भवः
* tathā ca śivasūtram / * jāgratsvapnasuṣuptabhede turyābhogasambhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तथा । * त्रिषु चतुर्थं तैलवद् आसेच्यम् । * इति । * त्रितयभोक्ता वीरेशः । * इति
* tathā / * triṣu caturthaṃ tailavad āsecyam / * iti / * tritayabhoktā vīreśaḥ / * iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* [ * सुप्रबुद्धस्य भूम्ना ज्ञानज्ञेयस्वरूपया मध्यमे पदे ज्ञानाग्रपर्यन्तयोस् तु स्वस्वरूपयैव स्पन्दतत्त्वात्मना पराशक्त्या युक्तो विभुः शंकरात्मा स्वभावो जागरास्वप्नरूपे पदद्वये भाति
* [ * suprabuddhasya bhūmnā jñānajñeyasvarūpayā madhyame pade jñānāgraparyantayos tu svasvarūpayaiva spandatattvātmanā parāśaktyā yukto vibhuḥ śaṃkarātmā svabhāvo jāgarāsvapnarūpe padadvaye bhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तत्र हि विश्वमसौ सदाशिवेश्वरवत्स्वाङ्गवत् पश्यति तदन्यत्र तु सुषुप्ते न तु यथान्ये सुषुप्ततुर्ययोर् इति त्रिपदाव्यभिचारिणी इति प्रक्रान्ते तुर्यस्याप्रस्तुतत्वात् तदुपलब्धेर् एव च तुर्यरूपत्वात् असौ विभुश् चिन्मय एवास्य भाति अशेषवेद्योपशमाद् इत्य् एतत् सुप्रबुद्धाभिप्रायम् एव न तु वस्तुवृत्तानुसारेण तदन्यत्र तु चिन्मयः इत्य् अस्यानुपपन्नत्वापत्तेः लोके सौषुप्तस्य मोहमयत्वात् शिवापेक्षया तु जाग्रत्स्वप्नयोरपि चिन्मयत्वात् एवमपि च प्रकृतानुपयुक्तत्वात्
* tatra hi viśvamasau sadāśiveśvaravatsvāṅgavat paśyati tadanyatra tu suṣupte na tu yathānye suṣuptaturyayor iti tripadāvyabhicāriṇī iti prakrānte turyasyāprastutatvāt tadupalabdher eva ca turyarūpatvāt asau vibhuś cinmaya evāsya bhāti aśeṣavedyopaśamād ity etat suprabuddhābhiprāyam eva na tu vastuvṛttānusāreṇa tadanyatra tu cinmayaḥ ity asyānupapannatvāpatteḥ loke sauṣuptasya mohamayatvāt śivāpekṣayā tu jāgratsvapnayorapi cinmayatvāt evamapi ca prakṛtānupayuktatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इतः प्रभृति प्रथमनिःष्यन्दान्तो ग्रन्थः प्रबुद्धस्य सुप्रबुद्धतायै स्थितो यथा टीकाकारैर्न चेतितस् तथा परीक्ष्यतां स्वयमेव कियत्प्रतिपदं लिखामः
* itaḥ prabhṛti prathamaniḥṣyandānto granthaḥ prabuddhasya suprabuddhatāyai sthito yathā ṭīkākārairna cetitas tathā parīkṣyatāṃ svayameva kiyatpratipadaṃ likhāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* [ * गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि येषां प्रकृतितत्त्वं विभवभूते मायातत्त्वावस्थिता इहाभिप्रेताः
* [ * guṇāḥ sattvarajastamāṃsi yeṣāṃ prakṛtitattvaṃ vibhavabhūte māyātattvāvasthitā ihābhipretāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यथोक्तं श्रीस्वच्छन्दे मायामसूरकविन्यासे । * अधश्छादनमूर्ध्वं च रक्तं शुक्लं विचिन्तयेत् । * मध्ये तमो विजानीयाद्गुणास् त्व् एते व्यवस्थिताः
* yathoktaṃ śrīsvacchande māyāmasūrakavinyāse / * adhaśchādanamūrdhvaṃ ca raktaṃ śuklaṃ vicintayet / * madhye tamo vijānīyādguṇās tv ete vyavasthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति
* iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* त आदयो येषां कलादीनां क्षित्यन्तानां स्पन्दानां विशेषप्रसराणां तेषां ये निःष्यन्दास्तनुकरणभुवनप्रसराः नीलसुखादिसंविदश् च तथा योग्यपेक्षया बिन्दुनादादयस् ते सततं ज्ञस्य सुप्रबुद्धस्य कस्यचिद् एवापश्चिमजन्मनो ऽपरिपन्थिनः स्वस्वभावाच्छादका न भवन्तीति निश्चयः यतस् ते सामान्यस्पन्दमुक्तरूपम् आश्रित्य यत्र स्थितम् इत्यत्र निर्णीतदृशा लब्धात्मलाभास् तत एवोत्पन्नास् तन्मयाश् चेत्यर्थः
* ta ādayo yeṣāṃ kalādīnāṃ kṣityantānāṃ spandānāṃ viśeṣaprasarāṇāṃ teṣāṃ ye niḥṣyandāstanukaraṇabhuvanaprasarāḥ nīlasukhādisaṃvidaś ca tathā yogyapekṣayā bindunādādayas te satataṃ jñasya suprabuddhasya kasyacid evāpaścimajanmano 'paripanthinaḥ svasvabhāvācchādakā na bhavantīti niścayaḥ yatas te sāmānyaspandamuktarūpam āśritya yatra sthitam ityatra nirṇītadṛśā labdhātmalābhās tata evotpannās tanmayāś cetyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तथाहि । * स्वाङ्गरूपेषु भावेषु पत्युर्ज्ञानं क्रिया च या । * मायातृतीये त एव पशोः सत्त्वं रजस्तमः
* tathāhi / * svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānaṃ kriyā ca yā / * māyātṛtīye ta eva paśoḥ sattvaṃ rajastamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति श्रीप्रत्यभिज्ञोक्तदृशा चितिशक्तिरेव पारमेश्वरी ज्ञानक्रियामायाशक्तित्रितयतया श्रीसदाशिवादिपदे स्फुरित्वा संकोचप्रकर्षात्सत्त्वरजस्तमोरूपं क्रीडाशरीरं श्रयति यतो निजचिच्छक्तिस्फारमयत्वात् तदधिष्ठितमेव सर्वदा सर्वं जानन् सुप्रबुद्धो गुणादिविशेषस्पन्दान् अनुच्छिन्दन्न् अपि स्पन्दतत्त्वावेशमय एव
* iti śrīpratyabhijñoktadṛśā citiśaktireva pārameśvarī jñānakriyāmāyāśaktitritayatayā śrīsadāśivādipade sphuritvā saṃkocaprakarṣātsattvarajastamorūpaṃ krīḍāśarīraṃ śrayati yato nijacicchaktisphāramayatvāt tadadhiṣṭhitameva sarvadā sarvaṃ jānan suprabuddho guṇādiviśeṣaspandān anucchindann api spandatattvāveśamaya eva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* [ * अप्रबुद्धधियः प्रायः सर्वान् अप्रत्यभिज्ञातपारमेश्वरीशक्त्यात्मकनिजस्पन्दतत्त्वान् देहात्ममानिनो लौकिकान् प्राणाद्यात्माभिमानिनश् च मितयोगिनस् त्व् एते पूर्वोक्ता गुणादिस्पन्दनिःष्यन्दाः स्वस्याः स्पन्दतत्त्वात्मनः स्थितेः स्थगनायोद्यता नित्यं तदुद्यमैकसाराः दुःखेनोत्तार्यन्ते ऽस्माद् दैशिकैर् जन्तुचक्रमिति दुरुत्तारे लङ्घयितुम् अशक्ये घोरे दुःखमये संसरणमार्गे पातयन्ति
* [ * aprabuddhadhiyaḥ prāyaḥ sarvān apratyabhijñātapārameśvarīśaktyātmakanijaspandatattvān dehātmamānino laukikān prāṇādyātmābhimāninaś ca mitayoginas tv ete pūrvoktā guṇādispandaniḥṣyandāḥ svasyāḥ spandatattvātmanaḥ sthiteḥ sthaganāyodyatā nityaṃ tadudyamaikasārāḥ duḥkhenottāryante 'smād daiśikair jantucakramiti duruttāre laṅghayitum aśakye ghore duḥkhamaye saṃsaraṇamārge pātayanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यथोक्तं श्रीमालिनीविजये । * विषयेष्वेव संलीनानधोऽधः पातयन्त्यणून् । * रुद्राणून्याः समालिङ्घय घोरतर्यो ऽपराः स्मृताः
* yathoktaṃ śrīmālinīvijaye / * viṣayeṣveva saṃlīnānadho'dhaḥ pātayantyaṇūn / * rudrāṇūnyāḥ samāliṅghaya ghorataryo 'parāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति
* iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तथा हि पूर्वं प्रतिपादिता येयं स्पन्दतत्त्वात्मा पराशक्तिः सैव विश्वस्यान्तर्बहिश् च वमनात् संसारवामाचारत्वाच् च वामेश्वरीशक्तिः तदुत्थापितानि तु खेचरीगोचरीदिक्चरीभूचरीरूपाणि चत्वारि देवताचक्राणि सुप्रबुद्धस्य परभूमिसंचारीणि अप्रबुद्धानां तु अधराधरसरणिप्रेरकाणि
* tathā hi pūrvaṃ pratipāditā yeyaṃ spandatattvātmā parāśaktiḥ saiva viśvasyāntarbahiś ca vamanāt saṃsāravāmācāratvāc ca vāmeśvarīśaktiḥ tadutthāpitāni tu khecarīgocarīdikcarībhūcarīrūpāṇi catvāri devatācakrāṇi suprabuddhasya parabhūmisaṃcārīṇi aprabuddhānāṃ tu adharādharasaraṇiprerakāṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तथा हि या एव सुप्रबुद्धस्य खे बोधगगने चरन्त्यः खेचर्यो ऽकालकलितत्वाभेदसर्वकर्तृत्वसर्वज्ञत्वपूर्णत्वव्यापकत्वप्रथाहेतवस् ता एवाप्रबुद्धस्य शून्यप्रमातृपदचारिण्यः कञ्चुकरूपतया स्थिताः कालकलितत्वकिंचित्कर्तृताकिंचिज्झताभिष्वङ्गनियमहेतवः
* tathā hi yā eva suprabuddhasya khe bodhagagane carantyaḥ khecaryo 'kālakalitatvābhedasarvakartṛtvasarvajñatvapūrṇatvavyāpakatvaprathāhetavas tā evāprabuddhasya śūnyapramātṛpadacāriṇyaḥ kañcukarūpatayā sthitāḥ kālakalitatvakiṃcitkartṛtākiṃcijjhatābhiṣvaṅganiyamahetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* गौर् वाक् तदुपलक्षितासु संजल्पमयीषु बुद्ध्यहंकारमनोभूमिषु चरन्त्यो गोचर्यः सुप्रबुद्धस्य स्वात्माभेदमयाध्यवसायाभिमानसंकल्पाञ् जनयन्ति मूढानां तु भेदैकसारान्
* gaur vāk tadupalakṣitāsu saṃjalpamayīṣu buddhyahaṃkāramanobhūmiṣu carantyo gocaryaḥ suprabuddhasya svātmābhedamayādhyavasāyābhimānasaṃkalpāñ janayanti mūḍhānāṃ tu bhedaikasārān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* दिक्षु दशसु बाह्येन्द्रियभूमिषु चरन्त्यो दिक्चर्यः सुप्रबुद्धस्याद्वयप्रथासाराः अन्येषां द्वयप्रथाहेतवः
* dikṣu daśasu bāhyendriyabhūmiṣu carantyo dikcaryaḥ suprabuddhasyādvayaprathāsārāḥ anyeṣāṃ dvayaprathāhetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* भूरूपादिपञ्चकात्मकं मेयपदं तत्र चरन्त्यो भूचर्यस् तदा भोगमय्या आश्यानीभावतया तन्मयत्वमापन्नाः भूचर्यः सुप्रबुद्धस्य चित्प्रकाशशरीरतयात्मानं दर्शयन्त्य इतरेषां सर्वतो ऽप्य् अवच्छिन्नतां प्रथयन्त्यः स्थिताः इत्य् एवं प्रमात्रन्तःकरणबहिष्करणप्रमेयरूपतयैव तानि चत्वारि चक्राणि गुणादिस्पन्दमयान्य् अप्रबुद्धबुद्धींल् लौकिकांस् तथा बिन्दुनादादिप्रथामात्रसंतुष्टान् योगिनस् तत्तत्त्वप्रसररूपे संसारे पातयन्ति
* bhūrūpādipañcakātmakaṃ meyapadaṃ tatra carantyo bhūcaryas tadā bhogamayyā āśyānībhāvatayā tanmayatvamāpannāḥ bhūcaryaḥ suprabuddhasya citprakāśaśarīratayātmānaṃ darśayantya itareṣāṃ sarvato 'py avacchinnatāṃ prathayantyaḥ sthitāḥ ity evaṃ pramātrantaḥkaraṇabahiṣkaraṇaprameyarūpatayaiva tāni catvāri cakrāṇi guṇādispandamayāny aprabuddhabuddhīṃl laukikāṃs tathā bindunādādiprathāmātrasaṃtuṣṭān yoginas tattattvaprasararūpe saṃsāre pātayanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* [ * उक्तवक्ष्यमाणरूपस्य स्पन्दतत्त्वस्य विविक्तये विमर्शनाय सततम् उद्युक्तः । * मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते
* [ * uktavakṣyamāṇarūpasya spandatattvasya viviktaye vimarśanāya satatam udyuktaḥ / * mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति गीतोक्तदृशा सततम् एवान्तर्मुखस्वरूपनिभालनप्रवणो यः स जाग्रदेव जागरावस्थास्थित एव निजमात्मीयं शंकरात्मकं स्वस्वभावम् अचिरेणाधिगच्छति तथा अस्य शंकरात्मा आन्तरः स्वभावः स्वयम् एवोन्मज्जति येन प्रबुद्धो नित्योदितसमावेशासादनात् सुप्रबुद्धो जीवन्मुक्तो भवतीत्यर्थः
* iti gītoktadṛśā satatam evāntarmukhasvarūpanibhālanapravaṇo yaḥ sa jāgradeva jāgarāvasthāsthita eva nijamātmīyaṃ śaṃkarātmakaṃ svasvabhāvam acireṇādhigacchati tathā asya śaṃkarātmā āntaraḥ svabhāvaḥ svayam evonmajjati yena prabuddho nityoditasamāveśāsādanāt suprabuddho jīvanmukto bhavatītyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* [ * सर्वत्र तावद् उपायमार्गे समस्तेतरवृत्तिप्रशमपूर्वम् एकाग्रीभवन्ति योगिनः एतास्वतिक्रोधाद्यवस्थासु स्वरसत एव समस्तापरवृत्तिक्षयमयीषु यदि स्पन्दतत्त्वविविक्तये सततम् उद्युक्तो झटित्य् अन्तर्मुखीभवन्ति योगिनस् तत्समीहितम् अचिरेणैव लभन्ते
* [ * sarvatra tāvad upāyamārge samastetaravṛttipraśamapūrvam ekāgrībhavanti yoginaḥ etāsvatikrodhādyavasthāsu svarasata eva samastāparavṛttikṣayamayīṣu yadi spandatattvaviviktaye satatam udyukto jhaṭity antarmukhībhavanti yoginas tatsamīhitam acireṇaiva labhante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अयोगिनस्त्वत्र मूढा एवेति तात्पर्यम्
* ayoginastvatra mūḍhā eveti tātparyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तथाहि समनन्तरविहितदारुणोपघातशत्रुदर्शनान् मर्मस्पर्शितत्तद्वचनाकर्णनाद् वा प्रथमम् एवोन्मिषत्संजिहीर्षादेवताबलाद् अन्तर्मुखीभवद्रश्मिचक्रो ऽतिक्रुद्धः चिरप्रार्थितप्राणेशीवदनेन्दुदर्शनाद् एव तत्क्षणम् एवोन्मज्जत्पूर्णाभिलाषदेवतावशविकासितानुधावत्समस्तकरणचक्रः प्रहृष्टो वा बलवदाततायिबलेन सर्वतो वलितत्वात् कान्दिशीकः किं करोमीति मृशन् विकल्पयन् संशयधाराधिरोहात्मनि पदे ऽनुप्रविष्टः क्षीणसकलालम्बनविकसत्संशयसंविन्निरालम्बनीकृतवृत्तिप्रसरो वा मत्तवारणाद्यनुबध्यमानो धावन् शरीरनिरपेक्षम् एव स्वात्मप्रवणीकृतेतरवृत्तिप्रसरदुद्योगदेवीप्रेरणयातित्वरितपलायनक्रियाविष्टो वा एवम् अन्यास्व् अप्य् एवम्प्रायासु सिंहाजगराद्यवलोकनजनितमहात्रासाद्यवस्थासु यद् वृत्तिक्षयात्मकं पदं गच्छेद् अधितिष्ठेत् स्पन्दतत्त्वविविक्तये सततम् उद्युक्तो यो योगिजनस् तस्य तत्र वृत्तिक्षयात्मके पदे ऽवस्थाविशेषे स्पन्दः प्रतिष्ठितः स्पन्दतत्त्वम् अभिमुखीभूतमेव तिष्ठति
* tathāhi samanantaravihitadāruṇopaghātaśatrudarśanān marmasparśitattadvacanākarṇanād vā prathamam evonmiṣatsaṃjihīrṣādevatābalād antarmukhībhavadraśmicakro 'tikruddhaḥ ciraprārthitaprāṇeśīvadanendudarśanād eva tatkṣaṇam evonmajjatpūrṇābhilāṣadevatāvaśavikāsitānudhāvatsamastakaraṇacakraḥ prahṛṣṭo vā balavadātatāyibalena sarvato valitatvāt kāndiśīkaḥ kiṃ karomīti mṛśan vikalpayan saṃśayadhārādhirohātmani pade 'nupraviṣṭaḥ kṣīṇasakalālambanavikasatsaṃśayasaṃvinnirālambanīkṛtavṛttiprasaro vā mattavāraṇādyanubadhyamāno dhāvan śarīranirapekṣam eva svātmapravaṇīkṛtetaravṛttiprasaradudyogadevīpreraṇayātitvaritapalāyanakriyāviṣṭo vā evam anyāsv apy evamprāyāsu siṃhājagarādyavalokanajanitamahātrāsādyavasthāsu yad vṛttikṣayātmakaṃ padaṃ gacched adhitiṣṭhet spandatattvaviviktaye satatam udyukto yo yogijanas tasya tatra vṛttikṣayātmake pade 'vasthāviśeṣe spandaḥ pratiṣṭhitaḥ spandatattvam abhimukhībhūtameva tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तस्माद् एतद् वृत्तिक्षयपदं संचेत्य झटिति कूर्माङ्गसंकोचयुक्त्या क्रोधसंशयवृत्तीः प्रशमय्य महाविकासव्याप्तियुक्त्या वा प्रहर्षधावनवृत्तीर् विस्फार्याभिमुखीभूतनिजस्पन्दशक्तिविमर्शवता योगिना भयम्
* tasmād etad vṛttikṣayapadaṃ saṃcetya jhaṭiti kūrmāṅgasaṃkocayuktyā krodhasaṃśayavṛttīḥ praśamayya mahāvikāsavyāptiyuktyā vā praharṣadhāvanavṛttīr visphāryābhimukhībhūtanijaspandaśaktivimarśavatā yoginā bhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यथोक्तं श्रीविज्ञानभैरवे । * कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यगोचरे । * बुद्धिं निस्तिमितां कृत्वा तत् तत्त्वम् अवशिष्यते
* yathoktaṃ śrīvijñānabhairave / * kāmakrodhalobhamohamadamātsaryagocare / * buddhiṃ nistimitāṃ kṛtvā tat tattvam avaśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* आनन्दे महति प्राप्ते दृष्टे वा बान्धवे चिरात्
* ānande mahati prāpte dṛṣṭe vā bāndhave cirāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* आनन्दम् उद्गतं ध्यात्वा तल्लयस् तन्मना भवेत्
* ānandam udgataṃ dhyātvā tallayas tanmanā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* क्षुताद्यन्ते भये शोके गह्वरे वारणद्रुते । * कुतूहले क्षुधाद्यन्ते ब्रह्मसत्ता समीपगा
* kṣutādyante bhaye śoke gahvare vāraṇadrute / * kutūhale kṣudhādyante brahmasattā samīpagā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति
* iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.