Varāha Purāṇa 144

शिव उवाच ।। मुक्तिक्षेत्रमिदं देव दर्शनादेव मुक्तिदम् ।। गण्डस्वेदोद्भवा यत्र गण्डकी सरितां वरा

śiva uvāca || muktikṣetramidaṃ deva darśanādeva muktidam || gaṇḍasvedodbhavā yatra gaṇḍakī saritāṃ varā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविष्यति न सन्देहो यस्या गर्भे भविष्यति ।। त्वयि स्थिते जग न्नाथे तव सान्निध्यकारणात्

bhaviṣyati na sandeho yasyā garbhe bhaviṣyati || tvayi sthite jaga nnāthe tava sānnidhyakāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं ब्रह्मा च देवाश्च ऋषिभिः सह केशव ।। सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च सर्वतीर्थानि चाप्युत

ahaṃ brahmā ca devāśca ṛṣibhiḥ saha keśava || sarve vedāśca yajñāśca sarvatīrthāni cāpyuta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसिष्यामः सदैवात्र गण्डक्यां जगतां पते ।। कार्त्तिकं सकलं मासं यः स्नास्यति नरः प्रभो

vasiṣyāmaḥ sadaivātra gaṇḍakyāṃ jagatāṃ pate || kārttikaṃ sakalaṃ māsaṃ yaḥ snāsyati naraḥ prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वपापविनिर्मुक्तो मुक्तिभागी न संशयः ।। तीर्थानां परमं तीर्थं मङ्गलानां च मङ्गलम्

sarvapāpavinirmukto muktibhāgī na saṃśayaḥ || tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र स्नानेन लभ्येत गंगास्नानफलं नरैः ।। स्मरणाद्दर्शनात्स्पर्शान्निष्पापो जायते नरः

yatra snānena labhyeta gaṃgāsnānaphalaṃ naraiḥ || smaraṇāddarśanātsparśānniṣpāpo jāyate naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यास्तत्समतां कान्या लभेद्गंगां विना नदीम् ।। यत्र सा परमा पुण्या गण्डकी भुक्तिमुक्तिदा

yasyāstatsamatāṃ kānyā labhedgaṃgāṃ vinā nadīm || yatra sā paramā puṇyā gaṇḍakī bhuktimuktidā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरा देविका नाम्ना गण्डक्या सह संगता ।। पुलस्त्यपुलहौ पूर्वं तेपाते परमं तपः

aparā devikā nāmnā gaṇḍakyā saha saṃgatā || pulastyapulahau pūrvaṃ tepāte paramaṃ tapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र सृष्टिविधानार्थं कृत्वाश्रमपदं पृथक् ।। सृष्टेर्विधानसामर्थ्यं यत्र लब्धं ततः परम्

yatra sṛṣṭividhānārthaṃ kṛtvāśramapadaṃ pṛthak || sṛṣṭervidhānasāmarthyaṃ yatra labdhaṃ tataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततोऽभूद्ब्रह्मतनया पुण्या सा सरितां वरा ।। गण्डक्या यत्र मिलिता ब्रह्मपुत्री यशस्विनी

tato'bhūdbrahmatanayā puṇyā sā saritāṃ varā || gaṇḍakyā yatra militā brahmaputrī yaśasvinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवेणी सा महापुण्या देवानामपि दुर्ल्लभा ।। धरे जानीहि तत्क्षेत्रं योजनं परमार्च्चितम्

triveṇī sā mahāpuṇyā devānāmapi durllabhā || dhare jānīhi tatkṣetraṃ yojanaṃ paramārccitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा वेदनिधेः पुत्रौ जयो विजय एव च ।। यजनाय गतौ राज्ञा वृतौ तौ कर्दमात्मजौ

purā vedanidheḥ putrau jayo vijaya eva ca || yajanāya gatau rājñā vṛtau tau kardamātmajau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृणबिन्दोः सुतौ पापौ जातौ दृष्ट्यैव सुव्रतौ ।। यज्ञविद्यासुनिपुणौ वेदवेदांगपारगौ

tṛṇabindoḥ sutau pāpau jātau dṛṣṭyaiva suvratau || yajñavidyāsunipuṇau vedavedāṃgapāragau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूजयन्तौ हरिं भक्त्या तन्निष्ठेन्द्रियमानसौ ।। ययोः पूजयतोर्नित्यं सान्निध्यं किल केशवः

pūjayantau hariṃ bhaktyā tanniṣṭhendriyamānasau || yayoḥ pūjayatornityaṃ sānnidhyaṃ kila keśavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ददाति पूजावसरे भक्त्या किल वशीकृतः ।। मरुत्तेन कदाचित्तावाहूतौ कुशलौ द्विजौ

dadāti pūjāvasare bhaktyā kila vaśīkṛtaḥ || maruttena kadācittāvāhūtau kuśalau dvijau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञा समाप्तयज्ञेन पूजयित्वा पुरस्कृतौ ।। दक्षिणाभिस्तोषयित्वा विसृष्टौ गृह मागतौ

rājñā samāptayajñena pūjayitvā puraskṛtau || dakṣiṇābhistoṣayitvā visṛṣṭau gṛha māgatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभागं कर्त्तुमारब्धौ पस्पर्द्धाते परस्परम् ।। समो विभागः कर्त्तव्य इति ज्येष्ठोऽभ्यभाषत

vibhāgaṃ karttumārabdhau pasparddhāte parasparam || samo vibhāgaḥ karttavya iti jyeṣṭho'bhyabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विजयश्चाब्रवीच्चैनं येन लब्धं हि तस्य तत् ।। जयोऽब्रवीदसामर्थ्यं मन्वानो मां ब्रवीषि किम्

vijayaścābravīccainaṃ yena labdhaṃ hi tasya tat || jayo'bravīdasāmarthyaṃ manvāno māṃ bravīṣi kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ददासि गृहीत्वा यत्तस्माद्ग्राहत्वमाप्नुहि ।। विजयोऽप्यब्रवीन्नूनमन्धीभूतोऽति किं धनैः

na dadāsi gṛhītvā yattasmādgrāhatvamāpnuhi || vijayo'pyabravīnnūnamandhībhūto'ti kiṃ dhanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गजो भव मदान्धस्त्वं यो मामेवं प्रभाषसे ।। एवं तौ ग्राहमातंगावभूतां शापतः पृथक्

gajo bhava madāndhastvaṃ yo māmevaṃ prabhāṣase || evaṃ tau grāhamātaṃgāvabhūtāṃ śāpataḥ pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गण्डक्यामेव सञ्जातो ग्राहः पूर्वस्मृतिर्द्विजः ।। त्रिवेणीक्षेत्रमध्ये तु जयोऽभूद्वै महान्गज

gaṇḍakyāmeva sañjāto grāhaḥ pūrvasmṛtirdvijaḥ || triveṇīkṣetramadhye tu jayo'bhūdvai mahāngaja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करिशावैर्गजीभिश्च क्रीडमानो वने वसन् ।। बहून्यब्दसहस्राणि व्यतीतानि तयोस्तदा

kariśāvairgajībhiśca krīḍamāno vane vasan || bahūnyabdasahasrāṇi vyatītāni tayostadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वने विहरतोर्भूमे शापमोहितयोः सतोः ।। कदाचित्स गजः स्नातुं करेणु गणसंवृतः

vane viharatorbhūme śāpamohitayoḥ satoḥ || kadācitsa gajaḥ snātuṃ kareṇu gaṇasaṃvṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवेणीमभितो यातोऽवगाहनपरायणः ।। सिंचन्करेणूस्ताभिश्च सिच्यमानो जलं पिबन्

triveṇīmabhito yāto'vagāhanaparāyaṇaḥ || siṃcankareṇūstābhiśca sicyamāno jalaṃ piban

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं च पाययंस्ताश्च चिक्रीड प्रीतमानसः ।। एवं संक्रीडतस्तत्र दैवयोगेन तस्य हि

svayaṃ ca pāyayaṃstāśca cikrīḍa prītamānasaḥ || evaṃ saṃkrīḍatastatra daivayogena tasya hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्राहः सम्प्रेरितः पूर्वं वैरयोगमनुस्मरन् ।। जग्राह सुदृढं पादं गजोऽपि च विषाणतः

grāhaḥ sampreritaḥ pūrvaṃ vairayogamanusmaran || jagrāha sudṛḍhaṃ pādaṃ gajo'pi ca viṣāṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्राहं विव्याध सोऽप्येनमाकर्षयत तज्जले ।। तयोर्युद्धं समभवदनेकाब्दं विकर्षणैः

grāhaṃ vivyādha so'pyenamākarṣayata tajjale || tayoryuddhaṃ samabhavadanekābdaṃ vikarṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकर्षणैश्च बहुभिर्द्दन्तभेदैः परस्परम्।। प्रयुध्यतोस्तयोरेवं मत्सरग्रस्तयोः सतोः

ākarṣaṇaiśca bahubhirddantabhedaiḥ parasparam|| prayudhyatostayorevaṃ matsaragrastayoḥ satoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वानि पीडितान्यासन्ननेकानि क्षयं ययुः ।। ततो जलेश्वरो राजा भगवन्तं व्यजिज्ञपत्

tattvāni pīḍitānyāsannanekāni kṣayaṃ yayuḥ || tato jaleśvaro rājā bhagavantaṃ vyajijñapat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन विज्ञापितो देवो भगवान्भक्तवत्सलः ।। सुदर्शनेन चक्रेण ग्राहास्यं समपाटयत्

tena vijñāpito devo bhagavānbhaktavatsalaḥ || sudarśanena cakreṇa grāhāsyaṃ samapāṭayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षिप्तं पुनः पुनस्तत्तु शिलाः सङ्घट्टयद्धरे ।। सङ्घट्टनात्तु चक्रस्य शिलाश्चक्रेण लाच्छिताः

kṣiptaṃ punaḥ punastattu śilāḥ saṅghaṭṭayaddhare || saṅghaṭṭanāttu cakrasya śilāścakreṇa lācchitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाहुल्येन बभूवुर्हि तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ।। वज्रकीटैश्च ज्ञातानि सन्ततानि विलोकय

bāhulyena babhūvurhi tasminkṣetre pare mama || vajrakīṭaiśca jñātāni santatāni vilokaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सन्देहस्त्वया कार्यस्त्रिवेणीं प्रति सुन्दरि ।। त्रिवेणीक्षेत्रमहिमा एवं ते परिकीर्त्तितः

na sandehastvayā kāryastriveṇīṃ prati sundari || triveṇīkṣetramahimā evaṃ te parikīrttitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा च भरतो राजा पुलस्त्यस्याश्रमान्तिके ।। स्थित्वा पर्यचरद्विष्णुं त्रिजलेशमपूजयत्

yadā ca bharato rājā pulastyasyāśramāntike || sthitvā paryacaradviṣṇuṃ trijaleśamapūjayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततःप्रभृति तस्यासीद्भरतेनारतिः स्फुटम् ।। पुनश्च मृगदेहान्ते जडः स भरतोऽभवत्

tataḥprabhṛti tasyāsīdbharatenāratiḥ sphuṭam || punaśca mṛgadehānte jaḍaḥ sa bharato'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैनैव पूजितो यस्माज्जलेश्वर इति स्मृतः ।। यस्य संपूजनाद्भक्त्या योगसिद्धिः प्रजायते

tainaiva pūjito yasmājjaleśvara iti smṛtaḥ || yasya saṃpūjanādbhaktyā yogasiddhiḥ prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालग्रामे परे क्षेत्रे यदाहं सुभगे स्थितः ।। तत्र ज्ञात्वा जलेशेन स्तुतोऽहं वसुधे महि ।।

śālagrāme pare kṣetre yadāhaṃ subhage sthitaḥ || tatra jñātvā jaleśena stuto'haṃ vasudhe mahi ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो भक्तकृपावेशात्क्षिप्तवांस्तत्सुदर्शनम् ।। प्रथमं पतितं यत्र तत्र तीर्थं ततोऽभवत्

tato bhaktakṛpāveśātkṣiptavāṃstatsudarśanam || prathamaṃ patitaṃ yatra tatra tīrthaṃ tato'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्नानेन तेजस्वी सूर्यलोके महीयते ।। यदि प्राणैर्वियुज्येत मम लोके महीयते

tatra snānena tejasvī sūryaloke mahīyate || yadi prāṇairviyujyeta mama loke mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्तसंरक्षणार्थाय मयाज्ञप्तं सुदर्शनम् ।। यत्र यत्र भ्रमति तत्तत्र तत्रांकिताः शिलाः

bhaktasaṃrakṣaṇārthāya mayājñaptaṃ sudarśanam || yatra yatra bhramati tattatra tatrāṃkitāḥ śilāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तद्वै भ्रमाक्षिप्तं सर्वं चकमयं त्वभूत् ।। ततः स पंचरात्राणि स्थित्वा वै विधिपूर्वकम्

evaṃ tadvai bhramākṣiptaṃ sarvaṃ cakamayaṃ tvabhūt || tataḥ sa paṃcarātrāṇi sthitvā vai vidhipūrvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोधनान्यग्रतः कृत्वा हरिक्षेत्रं जगाम ह ।। हरिणाधिष्ठितं क्षेत्रं पूजनीयं ततः स्मृतम्

godhanānyagrataḥ kṛtvā harikṣetraṃ jagāma ha || hariṇādhiṣṭhitaṃ kṣetraṃ pūjanīyaṃ tataḥ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा नन्दी शूलपाणिर्गोधनेन पुरस्कृतः ।। स्थितवांस्तद्दिनादेतत्ख्यातं हरिहरप्रभम्

yadā nandī śūlapāṇirgodhanena puraskṛtaḥ || sthitavāṃstaddinādetatkhyātaṃ hariharaprabham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवानामटनाच्चैव देवाट इति संज्ञितम् ।। तस्य देवस्य महिमा केन वक्तुं हि शक्यते

devānāmaṭanāccaiva devāṭa iti saṃjñitam || tasya devasya mahimā kena vaktuṃ hi śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स शूलपाणिर्देवेशो भक्ताभयविधायकः ।। मुनिभिर्द्देवगन्धर्वैः सेव्यतेऽचिन्त्यशक्तिमान्

sa śūlapāṇirdeveśo bhaktābhayavidhāyakaḥ || munibhirddevagandharvaiḥ sevyate'cintyaśaktimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्स्थाने महादेवः सालङ्कायनकस्य हि ।। पुत्रत्वं नन्दिरूपेण प्राप्तः साक्षाच्छिवः प्रभुः

tasminsthāne mahādevaḥ sālaṅkāyanakasya hi || putratvaṃ nandirūpeṇa prāptaḥ sākṣācchivaḥ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं चैव महायोगी योगसिद्धिविधायकः ।। आस्थितः परमं पीठं तीर्थे चैव त्रिधारके

svayaṃ caiva mahāyogī yogasiddhividhāyakaḥ || āsthitaḥ paramaṃ pīṭhaṃ tīrthe caiva tridhārake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिजटाभ्योऽभवन्धारा स्तिस्रो वै परमाद्भुताः ।। गंगा च यमुना चैव पुण्या चैव सरस्वती

trijaṭābhyo'bhavandhārā stisro vai paramādbhutāḥ || gaṃgā ca yamunā caiva puṇyā caiva sarasvatī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्त्रैधारिकं तीर्थं त्रिजटाभ्यः समुत्थितम् ।। यत्र शम्भुः स्थितः साक्षान्महायोगी महेश्वरः

etattraidhārikaṃ tīrthaṃ trijaṭābhyaḥ samutthitam || yatra śambhuḥ sthitaḥ sākṣānmahāyogī maheśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालग्रामाभिधे क्षेत्रे हरिशीलनतत्परः ।। दिशञ्ज्ञानं स्वभक्तानां संसाराद्येन मुच्यते

śālagrāmābhidhe kṣetre hariśīlanatatparaḥ || diśañjñānaṃ svabhaktānāṃ saṃsārādyena mucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीर्थे त्रिधारे यः स्रात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः ।। महायोगिनमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत्

tīrthe tridhāre yaḥ srātvā santarpya pitṛdevatāḥ || mahāyoginamabhyarcya na bhūyo janmabhāgbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यैव पूर्वदिग्भागे हंसतीर्थमिति स्मृतम् ।। तत्रैकं कौतुकं वृत्तं तच्छृणुष्व महत्तरम्

tasyaiva pūrvadigbhāge haṃsatīrthamiti smṛtam || tatraikaṃ kautukaṃ vṛttaṃ tacchṛṇuṣva mahattaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिच्छिवरात्र्यां तु भक्तैः पूजामहोत्सवे ।। नैवेद्यैर्विविधैः सृष्टैः पूजयित्वा तु योगिनम्

kadācicchivarātryāṃ tu bhaktaiḥ pūjāmahotsave || naivedyairvividhaiḥ sṛṣṭaiḥ pūjayitvā tu yoginam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र काकाः समुत्पेतुरन्ने तस्मिन्बुभुक्षिताः ।। गृहीत्वान्नं तु तत्काकस्तेन चोड्डीय निर्गतः ।।१७५।।। तद्गृहीतुं परः काक स्तेनायुध्यत चांबरे ।। तावुभौ युध्यमानौ तु कुण्डे तस्मिन्निपेततुः

tatra kākāḥ samutpeturanne tasminbubhukṣitāḥ || gṛhītvānnaṃ tu tatkākastena coḍḍīya nirgataḥ ||175||| tadgṛhītuṃ paraḥ kāka stenāyudhyata cāṃbare || tāvubhau yudhyamānau tu kuṇḍe tasminnipetatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र हंसौ ततो भूत्वा निर्गतौ चन्द्रवर्चसौ ।। तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र ये मिलिता जनाः

tatra haṃsau tato bhūtvā nirgatau candravarcasau || taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ tatra ye militā janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसतीर्थमिति प्रोचुस्ततःप्रभृति सत्तमे ।। ततः प्रभृति तत्तीर्थं हंसतीर्थमिति स्मृतम्

haṃsatīrthamiti procustataḥprabhṛti sattame || tataḥ prabhṛti tattīrthaṃ haṃsatīrthamiti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं यक्षकृतं तत्तु यक्षतीर्थमिति स्मृतम् ।। तत्र स्नातो नरः शुद्धो यक्षलोके महीयते

pūrvaṃ yakṣakṛtaṃ tattu yakṣatīrthamiti smṛtam || tatra snāto naraḥ śuddho yakṣaloke mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राऽथ मुंचते प्राणाञ्छिवभक्तिपरायणः ।। यक्षलोकमतिक्रम्य मम लोकं प्रपद्यते

tatrā'tha muṃcate prāṇāñchivabhaktiparāyaṇaḥ || yakṣalokamatikramya mama lokaṃ prapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं प्रभावं तत्तीर्थं महायोगिप्रभावतः ।। अहं शिवश्च लोकानामनुग्रहपरायणौ

evaṃ prabhāvaṃ tattīrthaṃ mahāyogiprabhāvataḥ || ahaṃ śivaśca lokānāmanugrahaparāyaṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्ते सर्वमाख्यातं क्षेत्रं गुह्यं वसुन्धरे ।। आरभ्य मुक्तिक्षेत्रं तत्क्षेत्रं द्वादशयोजनम्

etatte sarvamākhyātaṃ kṣetraṃ guhyaṃ vasundhare || ārabhya muktikṣetraṃ tatkṣetraṃ dvādaśayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुह्यानां परमं गुह्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

guhyānāṃ paramaṃ guhyaṃ kimanyacchrotumicchasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.