Library·Viṣṇu Purāṇa·2·2.13
भगवन् सम्यग् आख्यातं यत् पृष्टो ऽसि मयाखिलम् । भूसमुद्रादिसरितां संस्थानं ग्रहसंस्थितिः
bhagavan samyag ākhyātaṃ yat pṛṣṭo 'si mayākhilam / bhūsamudrādisaritāṃ saṃsthānaṃ grahasaṃsthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्ण्वाधारं यथा चैतत् त्रैलोक्यं समवस्थितम् । परमार्थश् च मे प्रोक्तो यथा ज्ञानं प्रधानतः
viṣṇvādhāraṃ yathā caitat trailokyaṃ samavasthitam / paramārthaś ca me prokto yathā jñānaṃ pradhānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् तु तद् भगवान् आह भरतस्य महीपतेः । कथयिष्यामि चरितं तन् ममाख्यातुम् अर्हसि
yat tu tad bhagavān āha bharatasya mahīpateḥ / kathayiṣyāmi caritaṃ tan mamākhyātum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरतः स महीपालः सालग्रामे ऽवसत् किल । योगयुक्तः समाधाय वासुदेवे मनः सदा
bharataḥ sa mahīpālaḥ sālagrāme 'vasat kila / yogayuktaḥ samādhāya vāsudeve manaḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुण्यदेशप्रभावेन ध्यायतश् च सदा हरिम् । कथं तु नाभवन् मुक्तिर् यदाभूत् स द्विजः पुनः
puṇyadeśaprabhāvena dhyāyataś ca sadā harim / kathaṃ tu nābhavan muktir yadābhūt sa dvijaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विप्रत्वे च कृतं तेन यद् भूयः सुमहात्मना । पूर्वकर्मस्वभावेन तन् ममाख्यातुम् अर्हसि
vipratve ca kṛtaṃ tena yad bhūyaḥ sumahātmanā / pūrvakarmasvabhāvena tan mamākhyātum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सालग्रामे महाभागो भगवन्न्यस्तमानसः । उवास सुचिरं कालं मैत्रेय पृथिवीपतिः
sālagrāme mahābhāgo bhagavannyastamānasaḥ / uvāsa suciraṃ kālaṃ maitreya pṛthivīpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहिंसादिष्व् अशेषेषु गुणेषु गुणिनां वरः । अवाप परमां काष्ठां मनसश् चापि संयमे
ahiṃsādiṣv aśeṣeṣu guṇeṣu guṇināṃ varaḥ / avāpa paramāṃ kāṣṭhāṃ manasaś cāpi saṃyame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव । कृष्ण विष्णो हृषीकेशेत्य् आह राजा स केवलम्
yajñeśācyuta govinda mādhavānanta keśava / kṛṣṇa viṣṇo hṛṣīkeśety āha rājā sa kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नान्यज् जगाद मैत्रेय किंचित् स्वप्नान्तरेष्व् अपि । एतत् पदं तदर्थं च विना नान्यद् अचिन्तयत्
nānyaj jagāda maitreya kiṃcit svapnāntareṣv api / etat padaṃ tadarthaṃ ca vinā nānyad acintayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समित्पुष्पकुशादानं चक्रे देवक्रियाकृते । नान्यानि चक्रे कर्माणि निःसङ्गो योगतापसः
samitpuṣpakuśādānaṃ cakre devakriyākṛte / nānyāni cakre karmāṇi niḥsaṅgo yogatāpasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगाम सो ऽभिषेकार्थम् एकदा तु महानदीम् । सस्नौ तत्र तदा चक्रे स्नानस्यानन्तरक्रियाः
jagāma so 'bhiṣekārtham ekadā tu mahānadīm / sasnau tatra tadā cakre snānasyānantarakriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाजगाम तत् तीर्थं जलं पातुं पिपासिता । आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्न् एकैव हरिणी वनात्
athājagāma tat tīrthaṃ jalaṃ pātuṃ pipāsitā / āsannaprasavā brahmann ekaiva hariṇī vanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः समभवत् तत्र पीतप्राये जले तया । सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयंकरः
tataḥ samabhavat tatra pītaprāye jale tayā / siṃhasya nādaḥ sumahān sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सा सहसा त्रासाद् आप्लुता निम्नगातटम् । अत्युच्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात सः
tataḥ sā sahasā trāsād āplutā nimnagātaṭam / atyuccārohaṇenāsyā nadyāṃ garbhaḥ papāta saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् ऊह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् । जग्राह स नृपो गर्भात् पतितं मृगपोतकम्
tam ūhyamānaṃ vegena vīcimālāpariplutam / jagrāha sa nṛpo garbhāt patitaṃ mṛgapotakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुङ्गाक्रमणेन च । मैत्रेय सापि हरिणी पपात च ममार च
garbhapracyutiduḥkhena prottuṅgākramaṇena ca / maitreya sāpi hariṇī papāta ca mamāra ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः । मृगपोतं समादाय पुनर् आश्रमम् आगतः
hariṇīṃ tāṃ vilokyātha vipannāṃ nṛpatāpasaḥ / mṛgapotaṃ samādāya punar āśramam āgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः । पोषणं पुष्यमाणश् च स तेन ववृधे मुने
cakārānudinaṃ cāsau mṛgapotasya vai nṛpaḥ / poṣaṇaṃ puṣyamāṇaś ca sa tena vavṛdhe mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चचाराश्रमपर्यन्ते तृणानि गहनेषु सः । दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासाद् अभ्याययौ पुनः
cacārāśramaparyante tṛṇāni gahaneṣu saḥ / dūraṃ gatvā ca śārdūlatrāsād abhyāyayau punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातर् गत्वातिदूरं च सायम् आयात् तदाश्रमम् । पुनश् च भरतस्याभूद् आश्रमस्योटजाजिरे
prātar gatvātidūraṃ ca sāyam āyāt tadāśramam / punaś ca bharatasyābhūd āśramasyoṭajājire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य तस्मिन् मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि । आसीच् चेतः समासक्तं न ययाव् अन्यतो द्विज
tasya tasmin mṛge dūrasamīpaparivartini / āsīc cetaḥ samāsaktaṃ na yayāv anyato dvija
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबान्धवः । ममत्वं स चकारोच्चैस् तस्मिन् हरिणबालके
vimuktarājyatanayaḥ projjhitāśeṣabāndhavaḥ / mamatvaṃ sa cakāroccais tasmin hariṇabālake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं वृकैर् भक्षितो व्याघ्रैः किं सिंहेन निपातितः । चिरायमाणे निष्क्रान्ते तस्यासीद् इति मानसम्
kiṃ vṛkair bhakṣito vyāghraiḥ kiṃ siṃhena nipātitaḥ / cirāyamāṇe niṣkrānte tasyāsīd iti mānasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषा वसुमती तस्य खुराग्रक्षतकर्बुरा
eṣā vasumatī tasya khurāgrakṣatakarburā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रीतये मम यातो ऽसौ क्व ममैणकबालकः । विषाणाग्रेण मद्बाहुकण्डूयनपरो हि सः । क्षेमेणाभ्यागतो ऽरण्याद् अपि मां सुखयिष्यति
prītaye mama yāto 'sau kva mamaiṇakabālakaḥ / viṣāṇāgreṇa madbāhukaṇḍūyanaparo hi saḥ / kṣemeṇābhyāgato 'raṇyād api māṃ sukhayiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते लूनशिखास् तस्य दशनैर् अचिरोद्गतैः । कुशकाशा विराजन्ते बटवः सामगा इव
ete lūnaśikhās tasya daśanair acirodgataiḥ / kuśakāśā virājante baṭavaḥ sāmagā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं चिरगते तस्मिन् स चक्रे मानसं मुनिः । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन् मृगे
itthaṃ ciragate tasmin sa cakre mānasaṃ muniḥ / prītiprasannavadanaḥ pārśvasthe cābhavan mṛge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समाधिभङ्गस् तस्यासीत् तन्मयत्वादृतात्मनः । संत्यक्तराज्यभोगर्द्धिस्वजनस्यापि भूपतेः
samādhibhaṅgas tasyāsīt tanmayatvādṛtātmanaḥ / saṃtyaktarājyabhogarddhisvajanasyāpi bhūpateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चपले चपलं तस्मिन् दूरगं दूरगामिनि । मृगपोते ऽभवच् चित्तं स्थैर्यवत् तस्य भूपतेः
capale capalaṃ tasmin dūragaṃ dūragāmini / mṛgapote 'bhavac cittaṃ sthairyavat tasya bhūpateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालेन गच्छता सो ऽथ कालं चक्रे महीपतिः । पितेव सास्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः
kālena gacchatā so 'tha kālaṃ cakre mahīpatiḥ / piteva sāsraṃ putreṇa mṛgapotena vīkṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृगम् एष तदाद्राक्षीत् त्यजन् प्राणान् असाव् अपि । तन्मयत्वेन मैत्रेय नान्यत् किंचिद् अचिन्तयत्
mṛgam eṣa tadādrākṣīt tyajan prāṇān asāv api / tanmayatvena maitreya nānyat kiṃcid acintayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश् च तत्कालकृतां भावनां प्राप्य तादृशीम् । जम्बूमार्गे महारण्ये जज्ञे जातिस्मरो मृगः
tataś ca tatkālakṛtāṃ bhāvanāṃ prāpya tādṛśīm / jambūmārge mahāraṇye jajñe jātismaro mṛgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातिस्मरत्वाद् उद्विग्नः संसारात् स द्विजोत्तम । विहाय मातरं भूयः सालग्रामम् उपाययौ
jātismaratvād udvignaḥ saṃsārāt sa dvijottama / vihāya mātaraṃ bhūyaḥ sālagrāmam upāyayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुष्कैस् तृणैस् तथा पर्णैः स कुर्वन्न् आत्मपोषणम् । मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ
śuṣkais tṛṇais tathā parṇaiḥ sa kurvann ātmapoṣaṇam / mṛgatvahetubhūtasya karmaṇo niṣkṛtiṃ yayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र चोत्सृष्टदेहो ऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः । सदाचारवतां शुद्धे योगिनां प्रवरे कुले
tatra cotsṛṣṭadeho 'sau jajñe jātismaro dvijaḥ / sadācāravatāṃ śuddhe yogināṃ pravare kule
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वविज्ञानसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् । अपश्यत् स च मैत्रेय आत्मानं प्रकृतेः परम्
sarvavijñānasaṃpannaḥ sarvaśāstrārthatattvavit / apaśyat sa ca maitreya ātmānaṃ prakṛteḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनो ऽधिगतज्ञानो देवादीनि महामुने । सर्वभूतान्य् अभेदेन ददर्श स महामतिः
ātmano 'dhigatajñāno devādīni mahāmune / sarvabhūtāny abhedena dadarśa sa mahāmatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न पपाठ गुरुप्रोक्तां कृतोपनयनः श्रुतिम् । न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च
na papāṭha guruproktāṃ kṛtopanayanaḥ śrutim / na dadarśa ca karmāṇi śāstrāṇi jagṛhe na ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तो ऽपि बहुशः किंचिज् जडवाक्यम् अभाषत । तद् अप्य् असंस्कारगुणं ग्राम्यवाक्योक्तिसंश्रितम्
ukto 'pi bahuśaḥ kiṃcij jaḍavākyam abhāṣata / tad apy asaṃskāraguṇaṃ grāmyavākyoktisaṃśritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपध्वस्तवपुः सो ऽथ मलिनाम्बरधृग् द्विजः । क्लिन्नदन्तान्तरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः
apadhvastavapuḥ so 'tha malināmbaradhṛg dvijaḥ / klinnadantāntaraḥ sarvaiḥ paribhūtaḥ sa nāgaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संमानना परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः । जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विन्दति
saṃmānanā parāṃ hāniṃ yogarddheḥ kurute yataḥ / janenāvamato yogī yogasiddhiṃ ca vindati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माच् चरेत वै योगी सतां धर्मम् अदूषयन् । जना यथावमन्येरन् गच्छेयुर् नैव संगतिम्
tasmāc careta vai yogī satāṃ dharmam adūṣayan / janā yathāvamanyeran gaccheyur naiva saṃgatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिरण्यगर्भवचनं विचिन्त्येत्थं महामतिः । आत्मानं दर्शयाम् आस जडोन्मत्ताकृतिं जने
hiraṇyagarbhavacanaṃ vicintyetthaṃ mahāmatiḥ / ātmānaṃ darśayām āsa jaḍonmattākṛtiṃ jane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुङ्क्ते कुल्माषवाट्यादिशाकं वन्यं फलं कणान् । यद् यद् आप्नोति सुबहु तद् अत्ते कालसंयमम्
bhuṅkte kulmāṣavāṭyādiśākaṃ vanyaṃ phalaṃ kaṇān / yad yad āpnoti subahu tad atte kālasaṃyamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितर्य् उपरते सो ऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबान्धवैः । कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः
pitary uparate so 'tha bhrātṛbhrātṛvyabāndhavaiḥ / kāritaḥ kṣetrakarmādi kadannāhārapoṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स रूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि । सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः
sa rūkṣapīnāvayavo jaḍakārī ca karmaṇi / sarvalokopakaraṇaṃ babhūvāhāravetanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं तादृशम् असंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् । क्षत्ता सौवीरराजस्य विष्टियोग्यम् अमन्यत
taṃ tādṛśam asaṃskāraṃ viprākṛtiviceṣṭitam / kṣattā sauvīrarājasya viṣṭiyogyam amanyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स राजा शिबिकारूढो गन्तुं कृतमतिर् द्विज । बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर् वराश्रमम्
sa rājā śibikārūḍho gantuṃ kṛtamatir dvija / babhūvekṣumatītīre kapilarṣer varāśramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रेयः किम् अत्र संसारे दुःखप्राये नृणाम् इति । प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम्
śreyaḥ kim atra saṃsāre duḥkhaprāye nṛṇām iti / praṣṭuṃ taṃ mokṣadharmajñaṃ kapilākhyaṃ mahāmunim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उवाह शिबिकां तस्य क्षत्तुर् वचनचोदितः । नृणां विष्टिगृहीतानाम् अन्येषां सो ऽपि मध्यगः
uvāha śibikāṃ tasya kṣattur vacanacoditaḥ / nṛṇāṃ viṣṭigṛhītānām anyeṣāṃ so 'pi madhyagaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृहीतो विष्टिना विप्रः सर्वज्ञानैकभाजनः । जातिस्मरो ऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम्
gṛhīto viṣṭinā vipraḥ sarvajñānaikabhājanaḥ / jātismaro 'sau pāpasya kṣayakāma uvāha tām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ययौ जडगतिः सो ऽथ युगमात्रावलोकनम् । कुर्वन् मतिमतां श्रेष्ठस् ते त्व् अन्ये त्वरितं ययुः
yayau jaḍagatiḥ so 'tha yugamātrāvalokanam / kurvan matimatāṃ śreṣṭhas te tv anye tvaritaṃ yayuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विलोक्य नृपतिः सो ऽपि विषमां शिबिकागतिम् । किम् एतद् इत्य् आह समं गम्यतां शिबिकावहाः
vilokya nṛpatiḥ so 'pi viṣamāṃ śibikāgatim / kim etad ity āha samaṃ gamyatāṃ śibikāvahāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनस् तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन् । नृपः किम् एतद् इत्य् आह भवद्भिर् गम्यते ऽन्यथा
punas tathaiva śibikāṃ vilokya viṣamāṃ hasan / nṛpaḥ kim etad ity āha bhavadbhir gamyate 'nyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूपतेर् वदतस् तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकोद्वाहकाः प्रोचुर् अयं यातीत्य् असत्वरम्
bhūpater vadatas tasya śrutvetthaṃ bahuśo vacaḥ / śibikodvāhakāḥ procur ayaṃ yātīty asatvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं श्रान्तो ऽस्य् अल्पम् अध्वानं त्वयोढा शिबिका मम । किम् आयाससहो न त्वं पीवान् असि निरीक्ष्यसे
kiṃ śrānto 'sy alpam adhvānaṃ tvayoḍhā śibikā mama / kim āyāsasaho na tvaṃ pīvān asi nirīkṣyase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रान्तो ऽस्मि न चायासः सोढव्यो ऽस्ति महीपते
nāhaṃ pīvā na caivoḍhā śibikā bhavato mayā / na śrānto 'smi na cāyāsaḥ soḍhavyo 'sti mahīpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षं दृश्यसे पीवान् अद्यापि शिबिका त्वयि । श्रमश् च भारोद्वहने भवत्य् एव हि देहिनाम्
pratyakṣaṃ dṛśyase pīvān adyāpi śibikā tvayi / śramaś ca bhārodvahane bhavaty eva hi dehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षं भवता भूप यद् दृष्टं मम तद् वद । बलवान् अबलश् चेति वाच्यं पश्चाद् विशेषणम्
pratyakṣaṃ bhavatā bhūpa yad dṛṣṭaṃ mama tad vada / balavān abalaś ceti vācyaṃ paścād viśeṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्य् अद्यापि च संस्थिता । मिथ्यैतद् अत्र तु भवाञ् शृणोतु वचनं मम
tvayoḍhā śibikā ceti tvayy adyāpi ca saṃsthitā / mithyaitad atra tu bhavāñ śṛṇotu vacanaṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूमौ पादयुगस्यास्था जङ्घे पादद्वये स्थिते । ऊरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्
bhūmau pādayugasyāsthā jaṅghe pādadvaye sthite / ūrū jaṅghādvayāvasthau tadādhāraṃ tathodaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्षःस्थलं तथा बाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ । स्कन्धाश्रितेयं शिबिका मम भारो ऽत्र किं कृतः
vakṣaḥsthalaṃ tathā bāhū skandhau codarasaṃsthitau / skandhāśriteyaṃ śibikā mama bhāro 'tra kiṃ kṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् । तत्र त्वम् अहम् अप्य् अत्र प्रोच्यते चेदम् अन्यथा
śibikāyāṃ sthitaṃ cedaṃ dehaṃ tvadupalakṣitam / tatra tvam aham apy atra procyate cedam anyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं त्वं च तथान्ये च भूतैर् उह्याम पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गो ऽपि यात्य् अयम्
ahaṃ tvaṃ ca tathānye ca bhūtair uhyāma pārthiva / guṇapravāhapatito bhūtavargo 'pi yāty ayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मवश्या गुणा ह्य् एते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासंचितं कर्म तच् चाशेषेषु जन्तुषु
karmavaśyā guṇā hy ete sattvādyāḥ pṛthivīpate / avidyāsaṃcitaṃ karma tac cāśeṣeṣu jantuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः । प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु
ātmā śuddho 'kṣaraḥ śānto nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ / pravṛddhyapacayau nāsya ekasyākhilajantuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा नोपचयस् तस्य न चैवापचयो नृप । तदा पीवान् असीतीत्थं कया युक्त्या त्वयेरितम्
yadā nopacayas tasya na caivāpacayo nṛpa / tadā pīvān asītītthaṃ kayā yuktyā tvayeritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूपादजङ्घाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिते । शिबिकेयं यदा स्कन्धे तदा भारः समस् त्वया
bhūpādajaṅghākaṭyūrujaṭharādiṣu saṃsthite / śibikeyaṃ yadā skandhe tadā bhāraḥ samas tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथान्यैर् जन्तुभिर् भूप शिबिकोत्थो न केवलम् । शैलद्रुमगृहोत्थो ऽपि पृथिवीसंभवो ऽपि वा
tathānyair jantubhir bhūpa śibikottho na kevalam / śailadrumagṛhottho 'pi pṛthivīsaṃbhavo 'pi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः कारणैर् नृप । वोढव्यस् तु तदा भारः कतमो नृपते मया
yadā puṃsaḥ pṛthagbhāvaḥ prākṛtaiḥ kāraṇair nṛpa / voḍhavyas tu tadā bhāraḥ katamo nṛpate mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्द्रव्या शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मे ऽखिलस्यास्य ममत्वेनोपबृंहितः
yaddravyā śibikā ceyaṃ taddravyo bhūtasaṃgrahaḥ / bhavato me 'khilasyāsya mamatvenopabṛṃhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्त्वाभवन् मौनी स वहञ् छिबिकां द्विजः । सो ऽपि राजावतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन्
evam uktvābhavan maunī sa vahañ chibikāṃ dvijaḥ / so 'pi rājāvatīryorvyāṃ tatpādau jagṛhe tvaran
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज । कथ्यतां को भवान् अत्र जाल्मरूपधरः स्थितः
bho bho visṛjya śibikāṃ prasādaṃ kuru me dvija / kathyatāṃ ko bhavān atra jālmarūpadharaḥ sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो भवान् यन् निमित्तं वा यद् आगमनकारणम् । तत् सर्वं कथ्यतां विद्वन् मह्यं शुश्रूषवे त्वया
yo bhavān yan nimittaṃ vā yad āgamanakāraṇam / tat sarvaṃ kathyatāṃ vidvan mahyaṃ śuśrūṣave tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रूयतां को ऽहम् इत्य् एतद् वक्तुं भूप न शक्यते । उपभोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया
śrūyatāṃ ko 'ham ity etad vaktuṃ bhūpa na śakyate / upabhoganimittaṃ ca sarvatrāgamanakriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर् देहादिम् ऋच्छति
sukhaduḥkhopabhogau tu tau dehādyupapādakau / dharmādharmodbhavau bhoktuṃ jantur dehādim ṛcchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्यैव हि भूपाल जन्तोः सर्वत्र कारणम् । धर्माधर्मौ यतस् तस्मात् कारणं पृच्छ्यते कुतः
sarvasyaiva hi bhūpāla jantoḥ sarvatra kāraṇam / dharmādharmau yatas tasmāt kāraṇaṃ pṛcchyate kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् । उपभोगनिमित्तं च देहीदेशान्तरागमः
dharmādharmau na saṃdehaḥ sarvakāryeṣu kāraṇam / upabhoganimittaṃ ca dehīdeśāntarāgamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् त्व् एतद् भवता प्रोक्तं को ऽहम् इत्य् एतद् आत्मनः । वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन् ममेच्छा प्रवर्तते
yat tv etad bhavatā proktaṃ ko 'ham ity etad ātmanaḥ / vaktuṃ na śakyate śrotuṃ tan mamecchā pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽस्ति सो ऽहम् इति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्य् एव न दोषाय शब्दो ऽहम् इति यो द्विज
yo 'sti so 'ham iti brahman kathaṃ vaktuṃ na śakyate / ātmany eva na doṣāya śabdo 'ham iti yo dvija
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दो ऽहम् इति दोषाय नात्मन्य् एष तथैव तत् । अनात्मन्य् आत्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः
śabdo 'ham iti doṣāya nātmany eṣa tathaiva tat / anātmany ātmavijñānaṃ śabdo vā bhrāntilakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिह्वा ब्रवीत्य् अहम् इति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप । एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः
jihvā bravīty aham iti dantauṣṭhau tālukaṃ nṛpa / ete nāhaṃ yataḥ sarve vāṅniṣpādanahetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं हेतुभिर् वदत्य् एषा वाग् एवाहम् इति स्वयम् । तथापि वाङ् नाहम् एतद् वक्तुम् इत्थं न युज्यते
kiṃ hetubhir vadaty eṣā vāg evāham iti svayam / tathāpi vāṅ nāham etad vaktum itthaṃ na yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः । ततो ऽहम् इति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्य् अहम्
piṇḍaḥ pṛthag yataḥ puṃsaḥ śiraḥpāṇyādilakṣaṇaḥ / tato 'ham iti kutraitāṃ saṃjñāṃ rājan karomy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्य् अन्यो ऽस्ति परः को ऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम । तदैषो ऽहम् अयं चान्यो वक्तुम् एवम् अपीष्यते
yady anyo 'sti paraḥ ko 'pi mattaḥ pārthivasattama / tadaiṣo 'ham ayaṃ cānyo vaktum evam apīṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा समस्तदेहेषु पुमान् एको व्यवस्थितः । तदा हि को भवान् को ऽहम् इत्य् एतद् विफलं वचः
yadā samastadeheṣu pumān eko vyavasthitaḥ / tadā hi ko bhavān ko 'ham ity etad viphalaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं राजा शिबिका चेयम् वयं वाहाः पुरःसराः । अयं च भवतो लोको न सद् एतन् नृपोच्यते
tvaṃ rājā śibikā ceyam vayaṃ vāhāḥ puraḥsarāḥ / ayaṃ ca bhavato loko na sad etan nṛpocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृक्षाद् दारु ततश् चेयं शिबिका त्वदधिष्ठिता । क्व वृक्षसंज्ञा याता स्याद् दारुसंज्ञाथ वा नृप
vṛkṣād dāru tataś ceyaṃ śibikā tvadadhiṣṭhitā / kva vṛkṣasaṃjñā yātā syād dārusaṃjñātha vā nṛpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । न च दारुणि सर्वस् त्वां ब्रवीति शिबिकागतम्
vṛkṣārūḍho mahārājo nāyaṃ vadati te janaḥ / na ca dāruṇi sarvas tvāṃ bravīti śibikāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिबिकादारुसंघातो रचनास्थितिसंस्थितिः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिबिका त्वया
śibikādārusaṃghāto racanāsthitisaṃsthitiḥ / anviṣyatāṃ nṛpaśreṣṭha tadbhede śibikā tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं छत्रशलाकानां पृथग्भावो विमृश्यताम् । क्व यातं छत्रम् इत्य् एष न्यायस् त्वयि तथा मयि
evaṃ chatraśalākānāṃ pṛthagbhāvo vimṛśyatām / kva yātaṃ chatram ity eṣa nyāyas tvayi tathā mayi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुमान् स्त्री गौर् अयं वाजी कुञ्जरो विहगस् तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु
pumān strī gaur ayaṃ vājī kuñjaro vihagas taruḥ / deheṣu lokasaṃjñeyaṃ vijñeyā karmahetuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुमान् न देवो न नरो न पशुर् न च पादपः । शरीराकृतिभेदास् तु भूपैते कर्मयोनयः
pumān na devo na naro na paśur na ca pādapaḥ / śarīrākṛtibhedās tu bhūpaite karmayonayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्तु राजेति यल् लोके यच् च राजभटात्मकम् । तथान्यच् च नृपेत्थं तन् न सत्संकल्पनामयम्
vastu rājeti yal loke yac ca rājabhaṭātmakam / tathānyac ca nṛpetthaṃ tan na satsaṃkalpanāmayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् तु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञाम् उपैति वै । परिणामादिसंभूतं तद् वस्तु नृप तच् च किम्
yat tu kālāntareṇāpi nānyasaṃjñām upaiti vai / pariṇāmādisaṃbhūtaṃ tad vastu nṛpa tac ca kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कं त्वां भूप वदाम्य् अहम्
tvaṃ rājā sarvalokasya pituḥ putro ripo ripuḥ / patnyāḥ patiḥ pitā sūnoḥ kaṃ tvāṃ bhūpa vadāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं किम् एतच् छिरः किं नु शिरस् तव तथोदरम् । किम् उ पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते
tvaṃ kim etac chiraḥ kiṃ nu śiras tava tathodaram / kim u pādādikaṃ tvaṃ vai tavaitat kiṃ mahīpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समस्तावयवेभ्यस् त्वं पृथग् भूप व्यवस्थितः । को ऽहम् इत्य् एव निपुणो भूत्वा चिन्तय पार्थिव
samastāvayavebhyas tvaṃ pṛthag bhūpa vyavasthitaḥ / ko 'ham ity eva nipuṇo bhūtvā cintaya pārthiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहम् इति भाषितुम् । पृथक्करणनिष्पाद्यं शक्यते नृपते कथम्
evaṃ vyavasthite tattve mayāham iti bhāṣitum / pṛthakkaraṇaniṣpādyaṃ śakyate nṛpate katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः किं त्वं भूपवदाम्यहम्
tvaṃ rājā sarvalokasya pituḥ putro ripo ripuḥ / patnyāḥ patiḥ pitā sūnoḥ kiṃ tvaṃ bhūpavadāmyaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं किमेतच्छिरः किं नु ग्रीवा तव तथोदरम् । किमु पादादिकं त्वं वा तवैतत्किं महीपते
tvaṃ kimetacchiraḥ kiṃ nu grīvā tava tathodaram / kimu pādādikaṃ tvaṃ vā tavaitatkiṃ mahīpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूय व्यवस्थितः । को ऽहमित्यत्र निपुणो भूत्वा चिन्तय पर्थिव
samastāvayavebhyastvaṃ pṛthagbhūya vyavasthitaḥ / ko 'hamityatra nipuṇo bhūtvā cintaya parthiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भाषितुम् । पृथक्करणनिष्पाद्यं शक्यते नृपते कथम्
evaṃ vyavasthite tattve mayāhamiti bhāṣitum / pṛthakkaraṇaniṣpādyaṃ śakyate nṛpate katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.