Library·Viṣṇu Purāṇa·2·2.2
कथितो भवता ब्रह्मन् सर्गः स्वायम्भुवस्य मे । श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं त्वत्तः सकलं मण्डलं भुवः
kathito bhavatā brahman sargaḥ svāyambhuvasya me / śrotum icchāmy ahaṃ tvattaḥ sakalaṃ maṇḍalaṃ bhuvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावन्तः सागरा द्वीपास् तथा वर्षाणि पर्वताः । वनानि सरितः पुर्यो देवादीनां तथा मुने
yāvantaḥ sāgarā dvīpās tathā varṣāṇi parvatāḥ / vanāni saritaḥ puryo devādīnāṃ tathā mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्प्रमाणम् इदं सर्वं यदाधारं यदात्मकम् । संस्थानम् अस्य च मुने यथावद् वक्तुम् अर्हसि
yatpramāṇam idaṃ sarvaṃ yadādhāraṃ yadātmakam / saṃsthānam asya ca mune yathāvad vaktum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मैत्रेय श्रूयताम् एतत् संक्षेपाद् गदतो मम । नास्य वर्षशतेनापि वक्तुं शक्नोमि विस्तरम्
maitreya śrūyatām etat saṃkṣepād gadato mama / nāsya varṣaśatenāpi vaktuṃ śaknomi vistaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलश् चापरो द्विज । कुशः क्रौञ्चस् तथा शाकः पुष्करश् चैव सप्तमः
jambūplakṣāhvayau dvīpau śālmalaś cāparo dvija / kuśaḥ krauñcas tathā śākaḥ puṣkaraś caiva saptamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते द्वीपाः समुद्रैस् तु सप्त सप्तभिर् आवृताः । लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समम्
ete dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ / lavaṇekṣusurāsarpirdadhidugdhajalaiḥ samam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जम्बूद्वीपः समस्तानाम् एतेषां मध्यसंस्थितः । तस्यापि मेरुर् मैत्रेय मध्ये कनकपर्वतः
jambūdvīpaḥ samastānām eteṣāṃ madhyasaṃsthitaḥ / tasyāpi merur maitreya madhye kanakaparvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुरशीतिसाहस्रो योजनैर् अस्य चोच्छ्रयः
caturaśītisāhasro yojanair asya cocchrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् द्वात्रिंशन् मूर्ध्नि विस्तृतः । मूले षोडशसाहस्रो विस्तारस् तस्य सर्वतः
praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastād dvātriṃśan mūrdhni vistṛtaḥ / mūle ṣoḍaśasāhasro vistāras tasya sarvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूपद्मस्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकाकारसंस्थितः
bhūpadmasyāsya śailo 'sau karṇikākārasaṃsthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिमवान् हेमकूटश् च निषधश् चास्य दक्षिणे । नीलः श्वेतश् च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः
himavān hemakūṭaś ca niṣadhaś cāsya dakṣiṇe / nīlaḥ śvetaś ca śṛṅgī ca uttare varṣaparvatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्यौ दशहीनास् तथापरे । सहस्रद्वितयोच्छ्रायास् तावद्विस्तारिणश् च ते
lakṣapramāṇau dvau madhyau daśahīnās tathāpare / sahasradvitayocchrāyās tāvadvistāriṇaś ca te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भारतं प्रथमं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम् । हरिवर्षं तथैवान्यन् मेरोर् दक्षिणतो द्विज
bhārataṃ prathamaṃ varṣaṃ tataḥ kiṃpuruṣaṃ smṛtam / harivarṣaṃ tathaivānyan meror dakṣiṇato dvija
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैवानु हिरण्मयम् । उत्तराः कुरवश् चैव यथा वै भारतं तथा
ramyakaṃ cottaraṃ varṣaṃ tasyaivānu hiraṇmayam / uttarāḥ kuravaś caiva yathā vai bhārataṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवसाहस्रम् एकैकम् एतेषां द्विजसत्तम । इलावृतं च तन्मध्ये सौवर्णो मेरुर् उच्छ्रितः
navasāhasram ekaikam eteṣāṃ dvijasattama / ilāvṛtaṃ ca tanmadhye sauvarṇo merur ucchritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेरोश् चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्रविस्तृतम् । इलावृतं महाभाग चत्वारश् चात्र पर्वताः
meroś caturdiśaṃ tatra navasāhasravistṛtam / ilāvṛtaṃ mahābhāga catvāraś cātra parvatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्कम्भा रचिता मेरोर् योजनायुतम् उच्छ्रिताः पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश् चोत्तरे स्मृतः
viṣkambhā racitā meror yojanāyutam ucchritāḥ pūrveṇa mandaro nāma dakṣiṇe gandhamādanaḥ vipulaḥ paścime pārśve supārśvaś cottare smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कदम्बस् तेषु जम्बूश् च पिप्पलो वट एव च । एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः
kadambas teṣu jambūś ca pippalo vaṭa eva ca / ekādaśaśatāyāmāḥ pādapā giriketavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर् नामहेतुर् महामुने । महागजप्रमाणानि जम्ब्वास् तस्याः फलानि वै । पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः
jambūdvīpasya sā jambūr nāmahetur mahāmune / mahāgajapramāṇāni jambvās tasyāḥ phalāni vai / patanti bhūbhṛtaḥ pṛṣṭhe śīryamāṇāni sarvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसेन तेषां प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै । सरित् प्रवर्तते सा च पीयते तन्निवासिभिः
rasena teṣāṃ prakhyātā tatra jambūnadīti vai / sarit pravartate sā ca pīyate tannivāsibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः । तत्पानात् स्वच्छमनसां जनानां तत्र जायते
na svedo na ca daurgandhyaṃ na jarā nendriyakṣayaḥ / tatpānāt svacchamanasāṃ janānāṃ tatra jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तीरमृत् तद्रसं प्राप्य सुखवायुविशोषिता । जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्
tīramṛt tadrasaṃ prāpya sukhavāyuviśoṣitā / jāmbūnadākhyaṃ bhavati suvarṇaṃ siddhabhūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भद्राश्वं पूर्वतो मेरोः केतुमालं च पश्चिमे । वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठ तयोर् मध्यम् इलावृतम्
bhadrāśvaṃ pūrvato meroḥ ketumālaṃ ca paścime / varṣe dve tu muniśreṣṭha tayor madhyam ilāvṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम् । वैभ्राजं पश्चिमे तद्वद् उत्तरे नन्दनं स्मृतम्
vanaṃ caitrarathaṃ pūrve dakṣiṇe gandhamādanam / vaibhrājaṃ paścime tadvad uttare nandanaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरुणोदं महाभद्रम् असितोदं समानसम् । सरांस्य् एतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्वदा
aruṇodaṃ mahābhadram asitodaṃ samānasam / sarāṃsy etāni catvāri devabhogyāni sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतअम्भश् च कुमुन्दश् च कुररी माल्यवांस् तथा । वैकङ्कप्रमुखा मेरोः पूर्वतः केसराचलाः
śītaambhaś ca kumundaś ca kurarī mālyavāṃs tathā / vaikaṅkapramukhā meroḥ pūrvataḥ kesarācalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिकूटः शिशिरश् चैव पतंगो रुचकस् तथा । निषधाद्या दक्षिणतस् तस्य केसरपर्वताः
trikūṭaḥ śiśiraś caiva pataṃgo rucakas tathā / niṣadhādyā dakṣiṇatas tasya kesaraparvatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिखिवासाः सवैडूर्यः कपिलो गन्धमादनः । जारुधिप्रमुखास् तद्वत् पश्चिमे केसराचलाः
śikhivāsāḥ savaiḍūryaḥ kapilo gandhamādanaḥ / jārudhipramukhās tadvat paścime kesarācalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेरोर् अनन्तराङ्गेषु जठरादिष्व् अवस्थिताः । शङ्खकूटो ऽथ ऋषभो हंसो नागस् तथापरः । कालञ्जनाद्याश् च तदा उत्तरे केसराचलाः
meror anantarāṅgeṣu jaṭharādiṣv avasthitāḥ / śaṅkhakūṭo 'tha ṛṣabho haṃso nāgas tathāparaḥ / kālañjanādyāś ca tadā uttare kesarācalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्दशसहस्राणि योजनानां महापुरी । मेरोर् उपरि मैत्रेय ब्रह्मणः प्रथिता दिवि
caturdaśasahasrāṇi yojanānāṃ mahāpurī / meror upari maitreya brahmaṇaḥ prathitā divi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याः समन्ततश् चाष्टौ दिशासु विदिशासु च । इन्द्रादिलोकपालानां प्रख्याताः प्रवराः पुरः
tasyāḥ samantataś cāṣṭau diśāsu vidiśāsu ca / indrādilokapālānāṃ prakhyātāḥ pravarāḥ puraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्णुपादविनिष्क्रान्ता प्लावयित्वेन्दुमण्डलम् । समन्ताद् ब्रह्मणः पुर्यां गङ्गा पतति वै दिवः
viṣṇupādaviniṣkrāntā plāvayitvendumaṇḍalam / samantād brahmaṇaḥ puryāṃ gaṅgā patati vai divaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा प्रतिपद्यते । सीता चालकनन्दा च चक्षुर् भद्रा च वै क्रमात्
sā tatra patitā dikṣu caturdhā pratipadyate / sītā cālakanandā ca cakṣur bhadrā ca vai kramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वेण सीता शैलात् तु शैलं यात्य् अन्तरिक्षगा । ततश् च पूर्ववर्षेण भद्राश्वेनैति सार्णवम्
pūrveṇa sītā śailāt tu śailaṃ yāty antarikṣagā / tataś ca pūrvavarṣeṇa bhadrāśvenaiti sārṇavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैवालकनन्दापि दक्षिणेनैत्य भारतम् । प्रयाति सागरं भूत्वा सप्तभेदा महामुने
tathaivālakanandāpi dakṣiṇenaitya bhāratam / prayāti sāgaraṃ bhūtvā saptabhedā mahāmune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्षुश् च पश्चिमगिरीन् अतीत्य सकलांस् ततः । पश्चिमं केतुमालाख्यं वर्षं गत्वैति सागरम्
cakṣuś ca paścimagirīn atītya sakalāṃs tataḥ / paścimaṃ ketumālākhyaṃ varṣaṃ gatvaiti sāgaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भद्रा तथोत्तरगिरीन् उत्तरांश् च तथा कुरून् । अतीत्योत्तरम् अम्भोधिं समभ्येति महामुने
bhadrā tathottaragirīn uttarāṃś ca tathā kurūn / atītyottaram ambhodhiṃ samabhyeti mahāmune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनीलनिषधायामौ माल्यवद्गन्धमादनौ । तयोर् मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः
ānīlaniṣadhāyāmau mālyavadgandhamādanau / tayor madhyagato meruḥ karṇikākārasaṃsthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भारताः केतुमालाश् च भद्राश्वाः कुरवस् तथा । पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलबाह्यतः
bhāratāḥ ketumālāś ca bhadrāśvāḥ kuravas tathā / patrāṇi lokapadmasya maryādāśailabāhyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जठरो देवकूटश् च मर्यादापर्वताव् उभौ । तौ दक्षिणोत्तरायामाव् आनीलनिषधायतौ
jaṭharo devakūṭaś ca maryādāparvatāv ubhau / tau dakṣiṇottarāyāmāv ānīlaniṣadhāyatau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चायताव् उभौ । अशीतियोजनायामाव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ
gandhamādanakailāsau pūrvapaścāyatāv ubhau / aśītiyojanāyāmāv arṇavāntarvyavasthitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निषधः पारियात्रश् च मर्यादापर्वताव् उभौ । मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथापूर्वौ तथा स्थितौ
niṣadhaḥ pāriyātraś ca maryādāparvatāv ubhau / meroḥ paścimadigbhāge yathāpūrvau tathā sthitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिशृङ्गो जारुधिश् चैव उत्तरौ वर्षपर्वतौ । पूर्वपश्चायताव् एताव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ
triśṛṅgo jārudhiś caiva uttarau varṣaparvatau / pūrvapaścāyatāv etāv arṇavāntarvyavasthitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एते मुनिवर्योक्ता मर्यादापर्वतास् तव । जठराद्याः स्थिता मेरोस् येषां द्वौ द्वौ चतुर्दिशम्
ity ete munivaryoktā maryādāparvatās tava / jaṭharādyāḥ sthitā meros yeṣāṃ dvau dvau caturdiśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेरोश् चतुर्दिशं ये तु प्रोक्ताः केसरपर्वताः । शीताद्याश् च मुने तेषाम् अतीव हि मनोरमाः । शैलानाम् अन्तरद्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः
meroś caturdiśaṃ ye tu proktāḥ kesaraparvatāḥ / śītādyāś ca mune teṣām atīva hi manoramāḥ / śailānām antaradroṇyaḥ siddhacāraṇasevitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरम्याणि तथा तासु काननानि पुराणि च । लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्यादिदेवानां मुनिसत्तम । तास्व् आयतनवर्याणि जुष्टानि वरकिंनरैः
suramyāṇi tathā tāsu kānanāni purāṇi ca / lakṣmīviṣṇvagnisūryādidevānāṃ munisattama / tāsv āyatanavaryāṇi juṣṭāni varakiṃnaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गन्धर्वयक्षरक्षांसि तथा दैतेयदानवाः । क्रीडन्ति तासु रम्यासु शैलद्रोणीष्व् अहर्निशम्
gandharvayakṣarakṣāṃsi tathā daiteyadānavāḥ / krīḍanti tāsu ramyāsu śailadroṇīṣv aharniśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भौमा ह्य् एते स्मृताः स्वर्गा धर्मिणाम् आलया मुने । नैतेषु पापकर्तारो यान्ति जन्मशतैर् अपि
bhaumā hy ete smṛtāḥ svargā dharmiṇām ālayā mune / naiteṣu pāpakartāro yānti janmaśatair api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भद्राश्वे भगवान् विष्णुर् आस्ते हयशिरा द्विज । वराहः केतुमाले तु भारते कूर्मरूपधृक्
bhadrāśve bhagavān viṣṇur āste hayaśirā dvija / varāhaḥ ketumāle tu bhārate kūrmarūpadhṛk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्स्यरूपश् च गोविन्दः कुरुष्व् आस्ते जनार्दनः । विश्वरूपेण सर्वत्र सर्वः सर्वेश्वरो हरिः
matsyarūpaś ca govindaḥ kuruṣv āste janārdanaḥ / viśvarūpeṇa sarvatra sarvaḥ sarveśvaro hariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्याधारभूतो ऽसौ मैत्रेयास्ते ऽखिलात्मकः
sarvasyādhārabhūto 'sau maitreyāste 'khilātmakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यानि किंपुरुषाद्यानि वर्षाण्य् अष्टौ महामुने । न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयादिकम्
yāni kiṃpuruṣādyāni varṣāṇy aṣṭau mahāmune / na teṣu śoko nāyāso nodvegaḥ kṣudbhayādikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्वदुःखविवर्जिताः । दश द्वादशवर्षाणां सहस्राणि स्थिरायुषः
svasthāḥ prajā nirātaṅkāḥ sarvaduḥkhavivarjitāḥ / daśa dvādaśavarṣāṇāṃ sahasrāṇi sthirāyuṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तेषु वर्षते देवो भौमान्य् अम्भांसि तेषु वै । कृतत्रेतादिका नैव तेषु स्थानेषु कल्पना
na teṣu varṣate devo bhaumāny ambhāṃsi teṣu vai / kṛtatretādikā naiva teṣu sthāneṣu kalpanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेष्व् एतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः । नद्यश् च शतशस् तेभ्यः प्रसूता या द्विजोत्तम
sarveṣv eteṣu varṣeṣu sapta sapta kulācalāḥ / nadyaś ca śataśas tebhyaḥ prasūtā yā dvijottama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेष्वेतेषु वर्षेषु सप्तसप्तकुलाचलाः । नद्यश् च शतशस्तेभ्यः प्रसूता या द्विजोत्तम
sarveṣveteṣu varṣeṣu saptasaptakulācalāḥ / nadyaś ca śataśastebhyaḥ prasūtā yā dvijottama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.