Library·Viṣṇu Purāṇa·6·6.4
सप्तर्षिस्थानम् आक्रम्य स्थिते ऽम्भसि महामुने । एकार्णवं भवत्य् एतत् त्रैलोक्यम् अखिलं ततः
saptarṣisthānam ākramya sthite 'mbhasi mahāmune / ekārṇavaṃ bhavaty etat trailokyam akhilaṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखनिश्वासजो विष्णोर् वायुस् ताञ् जलदांस् ततः । नाशयन् वाति मैत्रेय वर्षाणाम् अपरं शतम्
mukhaniśvāsajo viṣṇor vāyus tāñ jaladāṃs tataḥ / nāśayan vāti maitreya varṣāṇām aparaṃ śatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वभूतमयो ऽचिन्त्यो भगवान् भूतभावनः । अनादिर् आदिर् विश्वस्य पीत्वा वायुम् अशेषतः
sarvabhūtamayo 'cintyo bhagavān bhūtabhāvanaḥ / anādir ādir viśvasya pītvā vāyum aśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकार्णवे ततस् तस्मिञ् शेषशय्यास्थितः प्रभुः । ब्रह्मरूपधरः शेते भगवान् आदिकृद् धरिः
ekārṇave tatas tasmiñ śeṣaśayyāsthitaḥ prabhuḥ / brahmarūpadharaḥ śete bhagavān ādikṛd dhariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः । ब्रह्मलोकगतैश् चैव चिन्त्यमानो मुमुक्षुभिः
janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ / brahmalokagataiś caiva cintyamāno mumukṣubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः । आत्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन् परमेश्वरः
ātmamāyāmayīṃ divyāṃ yoganidrāṃ samāsthitaḥ / ātmānaṃ vāsudevākhyaṃ cintayan parameśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष नैमित्तिको नाम मैत्रेय प्रतिसंचरः । निमित्तं तत्र यच् छेते ब्रह्मरूपधरो हरिः
eṣa naimittiko nāma maitreya pratisaṃcaraḥ / nimittaṃ tatra yac chete brahmarūpadharo hariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा जागर्ति सर्वात्मा स तदा चेष्टते जगत् । निमीलत्य् एतद् अखिलं मायाशय्याशये ऽच्युते
yadā jāgarti sarvātmā sa tadā ceṣṭate jagat / nimīlaty etad akhilaṃ māyāśayyāśaye 'cyute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्मयोनेर् दिनं यत् तु चतुर्युगसहस्रवत् । एकार्णवे कृते लोके तावती रात्रिर् इष्यते
padmayoner dinaṃ yat tu caturyugasahasravat / ekārṇave kṛte loke tāvatī rātrir iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रबुद्धो रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिं करोत्य् अजः । ब्रह्मस्वरूपधृग् विष्णुर् यथा ते कथितं पुरा
tataḥ prabuddho rātryante punaḥ sṛṣṭiṃ karoty ajaḥ / brahmasvarūpadhṛg viṣṇur yathā te kathitaṃ purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एष कल्पसंहाराद् अन्तरप्रलयो द्विज । नैमित्तिकस् ते कथितः प्राकृतं शृण्वतः परम्
ity eṣa kalpasaṃhārād antarapralayo dvija / naimittikas te kathitaḥ prākṛtaṃ śṛṇvataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनावृष्ट्यग्निसंपर्कात् कृते संक्षालने मुने । समस्तेष्व् एव लोकेषु पातालेष्व् अखिलेषु च
anāvṛṣṭyagnisaṃparkāt kṛte saṃkṣālane mune / samasteṣv eva lokeṣu pātāleṣv akhileṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महदादेर् विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये । कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रवृत्ते प्रतिसंचरे
mahadāder vikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye / kṛṣṇecchākārite tasmin pravṛtte pratisaṃcare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर् गन्धात्मकं गुणम् । आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते
āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmer gandhātmakaṃ guṇam / āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्य् उर्वी जलात्मिका । आपस् तदा प्रवृद्धास् तु वेगवत्यो महास्वनाः
praṇaṣṭe gandhatanmātre bhavaty urvī jalātmikā / āpas tadā pravṛddhās tu vegavatyo mahāsvanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वम् आपूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च । सलिलेनैवोर्मिमता लोकांस् तांस् तान् समन्ततः
sarvam āpūrayantīdaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca / salilenaivormimatā lokāṃs tāṃs tān samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपाम् अपि गुणो यस् तु ज्योतिषा पीयते तु सः । नश्यन्त्य् आपस् ततस् ताश् च रसतन्मात्रसंक्षयात्
apām api guṇo yas tu jyotiṣā pīyate tu saḥ / naśyanty āpas tatas tāś ca rasatanmātrasaṃkṣayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश् चापो हृतरसा ज्योतिषं प्राप्नुवन्ति वै । अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते
tataś cāpo hṛtarasā jyotiṣaṃ prāpnuvanti vai / agnyavasthe tu salile tejasā sarvato vṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज् जलं तथा । सर्वम् आपूर्यते ऽर्चिभिस् तदा जगद् इदं शनैः
sa cāgniḥ sarvato vyāpya ādatte taj jalaṃ tathā / sarvam āpūryate 'rcibhis tadā jagad idaṃ śanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्चिर्भिः संवृते तस्मिंस् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा । ज्योतिषो ऽपि परं रूपं वायुर् अत्ति प्रभाकरम्
arcirbhiḥ saṃvṛte tasmiṃs tiryag ūrdhvam adhas tathā / jyotiṣo 'pi paraṃ rūpaṃ vāyur atti prabhākaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रलीने च ततस् तस्मिन् वायुभूते ऽखिलात्मनि । प्रणष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः
pralīne ca tatas tasmin vāyubhūte 'khilātmani / praṇaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रशाम्यति तदा ज्योतिर् वायुर् दोधूयते महान् । निरालोके तदा लोके वाय्ववस्थे च तेजसि
praśāmyati tadā jyotir vāyur dodhūyate mahān / nirāloke tadā loke vāyvavasthe ca tejasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तु मूलम् आसाद्य वायुः संभवम् आत्मनः । ऊर्ध्वं चाधश् च तिर्यक् च दोधवीति दिशो दश
tatas tu mūlam āsādya vāyuḥ saṃbhavam ātmanaḥ / ūrdhvaṃ cādhaś ca tiryak ca dodhavīti diśo daśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायोर् अपि गुणं स्पर्शम् आकाशं ग्रसते ततः । प्रशाम्यति ततो वायुः खं तु तिष्ठत्य् अनावृतम्
vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate tataḥ / praśāmyati tato vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhaty anāvṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरूपम् अरसस्पर्शम् अगन्धं न च मूर्तिमत् । सर्वम् आपूरयच् चैव सुमहत् तत् प्रकाशते
arūpam arasasparśam agandhaṃ na ca mūrtimat / sarvam āpūrayac caiva sumahat tat prakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिमण्डलं तत् सुषिरम् आकाशं शब्दलक्षणम् । शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
parimaṇḍalaṃ tat suṣiram ākāśaṃ śabdalakṣaṇam / śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः शब्दगुणं तस्य भूतादिर् ग्रसते पुनः । भूतेन्द्रियेषु युगपद् भूतादौ संस्थितेषु वै । अभिमानात्मको ह्य् एष भूतादिस् तामसः स्मृतः
tataḥ śabdaguṇaṃ tasya bhūtādir grasate punaḥ / bhūtendriyeṣu yugapad bhūtādau saṃsthiteṣu vai / abhimānātmako hy eṣa bhūtādis tāmasaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतादिं ग्रसते चापि महान् वै बुद्धिलक्षणः
bhūtādiṃ grasate cāpi mahān vai buddhilakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उर्वी महांश् च जगतः प्रान्ते ऽन्तर् बाह्यतस् तथा
urvī mahāṃś ca jagataḥ prānte 'ntar bāhyatas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं सप्त महाबुद्धेः क्रमात् प्रकृतयस् तु वै । प्रत्याहारे तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम्
evaṃ sapta mahābuddheḥ kramāt prakṛtayas tu vai / pratyāhāre tu tāḥ sarvāḥ praviśanti parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येनेदम् आवृतं सर्वम् अण्डम् अप्सु प्रलीयते । सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम्
yenedam āvṛtaṃ sarvam aṇḍam apsu pralīyate / saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदकावरणं यत् तु ज्योतिषा पीयते तु तत् । ज्योतिर् वायौ लयं याति यात्य् आकाशे समीरणः
udakāvaraṇaṃ yat tu jyotiṣā pīyate tu tat / jyotir vāyau layaṃ yāti yāty ākāśe samīraṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाशं चैव भूतादिर् ग्रसते तं तथा महान् । महान्तम् एभिः सहितं प्रकृतिर् ग्रसते द्विज
ākāśaṃ caiva bhūtādir grasate taṃ tathā mahān / mahāntam ebhiḥ sahitaṃ prakṛtir grasate dvija
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणसाम्यम् अनुद्रिक्तम् अन्यूनं च महामुने । प्रोच्यते प्रकृतिर् हेतुः प्रधानं कारणं परम्
guṇasāmyam anudriktam anyūnaṃ ca mahāmune / procyate prakṛtir hetuḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एषा प्रकृतिः सर्वा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । व्यक्तस्वरूपम् अव्यक्ते तस्मिन् मैत्रेय लीयते
ity eṣā prakṛtiḥ sarvā vyaktāvyaktasvarūpiṇī / vyaktasvarūpam avyakte tasmin maitreya līyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकः शुद्धो ऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुमान् । सो ऽप्य् अंशः सर्वभूतस्य मैत्रेय परमात्मनः
ekaḥ śuddho 'kṣaro nityaḥ sarvavyāpī tathā pumān / so 'py aṃśaḥ sarvabhūtasya maitreya paramātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः । सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्य् आत्मनः परे
na santi yatra sarveśe nāmajātyādikalpanāḥ / sattāmātrātmake jñeye jñānātmany ātmanaḥ pare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् ब्रह्म तत् परं धाम परमात्मा स चेश्वरः । स विष्णुः सर्वम् एवेदं यतो नावर्तते यतिः
tad brahma tat paraṃ dhāma paramātmā sa ceśvaraḥ / sa viṣṇuḥ sarvam evedaṃ yato nāvartate yatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिर् या मया ख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । पुरुषश् चाप्य् उभाव् एतौ लीयेते परमात्मनि
prakṛtir yā mayā khyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī / puruṣaś cāpy ubhāv etau līyete paramātmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमात्मा च सर्वेषाम् आधारः परमेश्वरः । विष्णुर् नाम्ना स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते
paramātmā ca sarveṣām ādhāraḥ parameśvaraḥ / viṣṇur nāmnā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् । ताभ्याम् उभाभ्यां पुरुषैः सर्वमूर्तिः स इज्यते
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam / tābhyām ubhābhyāṃ puruṣaiḥ sarvamūrtiḥ sa ijyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋग्यजुःसामभिर् मार्गैः प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ । यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् पुरुषैः पुरुषोत्तमः
ṛgyajuḥsāmabhir mārgaiḥ pravṛttair ijyate hy asau / yajñeśvaro yajñapumān puruṣaiḥ puruṣottamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानात्मा ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेज्यते । निवृत्ते योगिभिर् मार्गे विष्णुर् मुक्तिफलप्रदः
jñānātmā jñānayogena jñānamūrtiḥ sa cejyate / nivṛtte yogibhir mārge viṣṇur muktiphalapradaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्रस्वदीर्घप्लुतैर् यत् तु किंचिद् वस्त्व् अभिधीयते । यच् च वाचाम् अविषये तत् सर्वं विष्णुर् अव्ययः
hrasvadīrghaplutair yat tu kiṃcid vastv abhidhīyate / yac ca vācām aviṣaye tat sarvaṃ viṣṇur avyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यक्तं स एव चाव्यक्तं स एव पुरुषो ऽव्ययः । परमात्मा च विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः
vyaktaṃ sa eva cāvyaktaṃ sa eva puruṣo 'vyayaḥ / paramātmā ca viśvātmā viśvarūpadharo hariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यक्ताव्यक्तात्मिका तस्मिन् प्रकृतिः संप्रलीयते । पुरुषश् चापि मैत्रेय व्यापिन्य् अव्याहतात्मनि
vyaktāvyaktātmikā tasmin prakṛtiḥ saṃpralīyate / puruṣaś cāpi maitreya vyāpiny avyāhatātmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विपरार्धात्मकः कालः कथितो यो मया तव । तद् अहस् तस्य मैत्रेय विष्णोर् ईशस्य कथ्यते
dviparārdhātmakaḥ kālaḥ kathito yo mayā tava / tad ahas tasya maitreya viṣṇor īśasya kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यक्ते च प्रकृतौ लीने प्रकृत्यां पुरुषे तथा । तत्र स्थिते निशा चान्या तत्प्रमाणा महामुने
vyakte ca prakṛtau līne prakṛtyāṃ puruṣe tathā / tatra sthite niśā cānyā tatpramāṇā mahāmune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैवाहस् तस्य न निशा नित्यस्य परमात्मनः । उपचारस् तथाप्य् एष तस्येशस्य द्विजोच्यते
naivāhas tasya na niśā nityasya paramātmanaḥ / upacāras tathāpy eṣa tasyeśasya dvijocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एष तव मैत्रेय कथितः प्राकृतो लयः । आत्यन्तिकम् अथो ब्रह्मन् निबोध प्रतिसंचरम्
ity eṣa tava maitreya kathitaḥ prākṛto layaḥ / ātyantikam atho brahman nibodha pratisaṃcaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.