Vidyanatha: Prataparudriya 2

गुणालंकारसहितौ शब्दार्थौ दोषवर्जितौ । गद्यपद्योभयमयं काव्यं काव्यविदो विदुः

guṇālaṃkārasahitau śabdārthau doṣavarjitau / gadyapadyobhayamayaṃ kāvyaṃ kāvyavido viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"अदोषौ सगुणौ सालंकारौ शब्दार्थौ काव्यम्"इति काव्यसामान्यलक्षणम् । शब्दार्थौ मूर्तिराख्यातौ जीवितं व्यङ्ग्यवैभवम् । हारादिवदलंकारास्तत्र स्युरुपमादयः

"adoṣau saguṇau sālaṃkārau śabdārthau kāvyam"iti kāvyasāmānyalakṣaṇam / śabdārthau mūrtirākhyātau jīvitaṃ vyaṅgyavaibhavam / hārādivadalaṃkārāstatra syurupamādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेषादयो गुणास्तत्र शौर्यादय इव स्थिताः । आत्मोत्कर्षावहास्तत्र स्वभावा इव रीतयः

śleṣādayo guṇāstatra śauryādaya iva sthitāḥ / ātmotkarṣāvahāstatra svabhāvā iva rītayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोभामाहार्थिकीं प्राप्ता वृत्तयो वृत्तयो यथा । पदानुगुण्यविश्रान्तिः शय्या शय्येव संमता

śobhāmāhārthikīṃ prāptā vṛttayo vṛttayo yathā / padānuguṇyaviśrāntiḥ śayyā śayyeva saṃmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसास्वादप्रभेदाः स्युः पाकाः पाका इव स्थिताः । प्रख्याता लोकवदियं सामग्री काव्यसंपदः

rasāsvādaprabhedāḥ syuḥ pākāḥ pākā iva sthitāḥ / prakhyātā lokavadiyaṃ sāmagrī kāvyasaṃpadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र संकेतितार्थगोचरः शब्दव्यापारो ऽभिधा । सा द्विविधा---रूढिपूर्विका योगपूर्विका चेति । रूढिपूर्विका यथा--- तपोविशेषैः प्रथितैः प्रजानां शुभैश्चरित्रैर्जगतीमहिष्याः । भाग्यैः प्रभूतैर्भुवनस्य चास्य बिभर्ति राज्यं वरवीररुद्रः

tatra saṃketitārthagocaraḥ śabdavyāpāro 'bhidhā / sā dvividhā---rūḍhipūrvikā yogapūrvikā ceti / rūḍhipūrvikā yathā--- tapoviśeṣaiḥ prathitaiḥ prajānāṃ śubhaiścaritrairjagatīmahiṣyāḥ / bhāgyaiḥ prabhūtairbhuvanasya cāsya bibharti rājyaṃ varavīrarudraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सर्वे शब्दा रूढाः । योगपूर्विका यथा--- राज्ञि रुद्रनराधीशे रञ्जयत्यखिलाः प्रजाः । भूरन्वर्था वसुमती रत्नगर्भा स्थिरेति च

atra sarve śabdā rūḍhāḥ / yogapūrvikā yathā--- rājñi rudranarādhīśe rañjayatyakhilāḥ prajāḥ / bhūranvarthā vasumatī ratnagarbhā sthireti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र जहल्लक्षणा यथा--- जेतुः काकतिभूभर्तुराकर्ण्य पटहध्वनिम् । सामन्तनगराण्युच्चैराक्रोशन्ति समन्ततः

tatra jahallakṣaṇā yathā--- jetuḥ kākatibhūbharturākarṇya paṭahadhvanim / sāmantanagarāṇyuccairākrośanti samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजहल्लक्षणा यथा--- पत्युः काकतिनाथस्य पादपीठीमनारतम् । स्फुरद्रत्नप्रभाजालैरलंकुर्वन्ति मौलयः

ajahallakṣaṇā yathā--- patyuḥ kākatināthasya pādapīṭhīmanāratam / sphuradratnaprabhājālairalaṃkurvanti maulayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सारोपलक्षणा यथा--- मन्थानाचलमूलमेचकशिलासंघट्टनश्यामिका- कारं यत्तुहिनद्युतौ स्फुरति तत् सारङ्गमाचक्षते । मन्ये नन्विह वीररुद्रनृपतेः कीर्त्तिश्रिया निर्जित- स्तन्मुद्राङ्कवराहमिन्दुरुरसा बिभ्रत् समुज्जृम्भते

sāropalakṣaṇā yathā--- manthānācalamūlamecakaśilāsaṃghaṭṭanaśyāmikā- kāraṃ yattuhinadyutau sphurati tat sāraṅgamācakṣate / manye nanviha vīrarudranṛpateḥ kīrttiśriyā nirjita- stanmudrāṅkavarāhamindururasā bibhrat samujjṛmbhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्यवसायलक्षणा यथा--- काकतीयकुलाम्भोधेः प्रभवत्येष चन्द्रमाः । कृतः कुवलयोल्लासो येनोदयमुपेयुषा

sādhyavasāyalakṣaṇā yathā--- kākatīyakulāmbhodheḥ prabhavatyeṣa candramāḥ / kṛtaḥ kuvalayollāso yenodayamupeyuṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र शब्दशक्तिमूला यथा--- वाहिन्यः काकतीन्द्रस्य सर्वतोमुखसंभ्रमाः । कुर्वन्त्युद्यत्कबन्धाढ्यं प्रतिपक्षबलार्णवम्

tatra śabdaśaktimūlā yathā--- vāhinyaḥ kākatīndrasya sarvatomukhasaṃbhramāḥ / kurvantyudyatkabandhāḍhyaṃ pratipakṣabalārṇavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थशक्तिमूला व्यञ्जनावृत्तिर्यथा--- श्रुत्वा काकतिभूभर्तुः क्षोणीपाणिग्रहोत्सवम् । अङ्गुष्ठेनालिखन् भूपाः पादपीठीं नताननाः

arthaśaktimūlā vyañjanāvṛttiryathā--- śrutvā kākatibhūbhartuḥ kṣoṇīpāṇigrahotsavam / aṅguṣṭhenālikhan bhūpāḥ pādapīṭhīṃ natānanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयशक्तिमूला यथा--- विजितारिपुरो मूर्तौ विलसत्सर्वमड्गलः । राजमौलिरसौ भाति रुद्रदेवो जगत्पतिः

ubhayaśaktimūlā yathā--- vijitāripuro mūrtau vilasatsarvamaḍgalaḥ / rājamaulirasau bhāti rudradevo jagatpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कैशिक्यादीनां स्वरूपं निरूप्यते । अत्यर्थसुकुमारार्थसंदर्भा कैशिकी मता । अत्युद्धातार्थसंदर्भा वृत्तिरारभटी स्मृतार्

atha kaiśikyādīnāṃ svarūpaṃ nirūpyate / atyarthasukumārārthasaṃdarbhā kaiśikī matā / atyuddhātārthasaṃdarbhā vṛttirārabhaṭī smṛtār

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषन्मृद्वर्थसंदर्भा भारती वृत्तिरिष्यतेर् । ईषत्प्रौढार्थसंदर्भा सात्त्वती वृत्तिरिष्यते

īṣanmṛdvarthasaṃdarbhā bhāratī vṛttiriṣyater / īṣatprauḍhārthasaṃdarbhā sāttvatī vṛttiriṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र अत्यन्तसुकुमारौ द्वौ शृङ्गारकरुणौ मतौ । अत्युद्धतरसौ रौद्रबीभत्सौ परिकीर्त्तितौ

tatra atyantasukumārau dvau śṛṅgārakaruṇau matau / atyuddhatarasau raudrabībhatsau parikīrttitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हास्यशान्ताद्भुताः किंचित्सुकुमाराः प्रकीर्त्तितार्ः । ईषत्प्रौढौ समाख्यातौ रसौ वीरभयानकौ

hāsyaśāntādbhutāḥ kiṃcitsukumārāḥ prakīrttitārḥ / īṣatprauḍhau samākhyātau rasau vīrabhayānakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैशिकी यथा--- जितमदनविलासं काकतीयान्वयेन्दु नरपतिमनिमेषं द्रष्टुमाशंसिनीनाम् । सपदि विरचिताऽसीदङ्गनानामपाङ्गैर् दिव कुवलयदामश्यामला तोरणश्रीः

kaiśikī yathā--- jitamadanavilāsaṃ kākatīyānvayendu narapatimanimeṣaṃ draṣṭumāśaṃsinīnām / sapadi viracitā'sīdaṅganānāmapāṅgair diva kuvalayadāmaśyāmalā toraṇaśrīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरभटी यथा- खड्गाघातनिकृत्तशात्रवशिरोनिष्ठ्यूतरक्तच्छटा- ज्वालैरुद्भटशस्त्रघट्टनभवत्स्फारस्फुलिङ्गोत्करैः । स्त्यानासृक्पिशितास्थिखण्डविकटस्थूलोज्ज्वलाङ्गारकै- रुच्चण्डश्चलमर्तिगण्डनृपतेः क्रोधाग्निरायोधने

ārabhaṭī yathā- khaḍgāghātanikṛttaśātravaśironiṣṭhyūtaraktacchaṭā- jvālairudbhaṭaśastraghaṭṭanabhavatsphārasphuliṅgotkaraiḥ / styānāsṛkpiśitāsthikhaṇḍavikaṭasthūlojjvalāṅgārakai- ruccaṇḍaścalamartigaṇḍanṛpateḥ krodhāgnirāyodhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भारती यथा--- औन्नत्यं महदन्यदेव, महितः को ऽप्येष गम्भीरिमा काप्यन्या सरणिः प्रतापयशसोरन्यैव बाह्वोः प्रथा । सर्वं नूतनमेव रुद्रनृपतेर्जाने न तन्निर्मितौ सामग्री चतुराननेन कियती कीदृक् क्व वा कल्पिता

bhāratī yathā--- aunnatyaṃ mahadanyadeva, mahitaḥ ko 'pyeṣa gambhīrimā kāpyanyā saraṇiḥ pratāpayaśasoranyaiva bāhvoḥ prathā / sarvaṃ nūtanameva rudranṛpaterjāne na tannirmitau sāmagrī caturānanena kiyatī kīdṛk kva vā kalpitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्त्वती यथा--- दूरादाकर्ण्य विश्वप्रसृमरमहसौ वीररुद्रस्य जैत्र- प्रस्थानारम्भभेरीनिनदमरिनृपाः पूर्णकर्णज्वरार्ताः । आरुह्याद्रीन् विशन्तो गहनमतिमहत्कण्टकाकृष्टकेशा- स्त्रायध्वं मुञ्चतेति प्रतिनृपतिधिया पादपान् प्रार्थयन्ते

sāttvatī yathā--- dūrādākarṇya viśvaprasṛmaramahasau vīrarudrasya jaitra- prasthānārambhabherīninadamarinṛpāḥ pūrṇakarṇajvarārtāḥ / āruhyādrīn viśanto gahanamatimahatkaṇṭakākṛṣṭakeśā- strāyadhvaṃ muñcateti pratinṛpatidhiyā pādapān prārthayante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यमारभटी त्वन्या तथा मध्यमकैशिकी । वृत्ती इमे उभे सर्वरससाधारणे मते

madhyamārabhaṭī tvanyā tathā madhyamakaiśikī / vṛttī ime ubhe sarvarasasādhāraṇe mate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनयोः स्वरूपम्--- मृद्वर्थे ऽप्यनतिप्रौढबन्धा मध्यमकैशिकी शृङ्गारकरुणयोरतिसुकुमारयोरल्पप्रौढत्वं न दूष्यते । किं त्वतिप्रौढसंदर्भो नेष्यते, प्रतिकूलवर्णरूपदोषापत्तेः ॥ मध्यमारभटी प्रौढे ऽप्यर्थे नातिमृदुक्रमा

anayoḥ svarūpam--- mṛdvarthe 'pyanatiprauḍhabandhā madhyamakaiśikī śṛṅgārakaruṇayoratisukumārayoralpaprauḍhatvaṃ na dūṣyate / kiṃ tvatiprauḍhasaṃdarbho neṣyate, pratikūlavarṇarūpadoṣāpatteḥ // madhyamārabhaṭī prauḍhe 'pyarthe nātimṛdukramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यमकैशिकी यथा--- आसन्ने ऽपि महोत्सवे कथमितस्त्यक्त्वा प्रवासं व्रजेर् धिक् धिक् साहसमावयोर्विघटनं को वा विधिः काङ्क्षति । इत्थं स्वप्ननिवारितप्रियतमप्रस्थानबुद्धिस्ततो बुद्ध्वा मूर्च्छति काकतीयनृपते त्वद्वैरिनारीजनः

madhyamakaiśikī yathā--- āsanne 'pi mahotsave kathamitastyaktvā pravāsaṃ vrajer dhik dhik sāhasamāvayorvighaṭanaṃ ko vā vidhiḥ kāṅkṣati / itthaṃ svapnanivāritapriyatamaprasthānabuddhistato buddhvā mūrcchati kākatīyanṛpate tvadvairinārījanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यमारभटी यथा--- मांसकीकससंकीर्णाः प्रसरद्रुधिरापगाः । वसाकर्दमिता युद्धे भुवो ऽन्ध्रसुभटैः कृताः

madhyamārabhaṭī yathā--- māṃsakīkasasaṃkīrṇāḥ prasaradrudhirāpagāḥ / vasākardamitā yuddhe bhuvo 'ndhrasubhaṭaiḥ kṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बन्धपारुष्यरहिता शब्दकाठिन्यवर्जिता । नातिदीर्घसमासा च वैदर्भी रीतिरिष्यते

bandhapāruṣyarahitā śabdakāṭhinyavarjitā / nātidīrghasamāsā ca vaidarbhī rītiriṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- काकतीयनरेन्द्रस्य कीर्त्तिचन्दनचर्चनम् । दिगङ्गना वितन्वन्ति वतंसीकृततद्गुणाः

yathā--- kākatīyanarendrasya kīrtticandanacarcanam / digaṅganā vitanvanti vataṃsīkṛtatadguṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा--- वितरणगुणलीलातोषिताशेषलोके विभवति नरनाथे काकतीयान्वयेन्दौ । सुरतरुगणनायां कामधेनुप्रसंगे क्षितिसुरजनतेयं वीतकौतूहलाऽसीत्

yathā vā--- vitaraṇaguṇalīlātoṣitāśeṣaloke vibhavati naranāthe kākatīyānvayendau / suratarugaṇanāyāṃ kāmadhenuprasaṃge kṣitisurajanateyaṃ vītakautūhalā'sīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओजः कान्तिगुणोपेता गौडीया रीतिरिष्यते । यथा--- प्रचण्डतरदोर्दण्डखण्डितारातिमण्डलः । विभर्त्यर्वीधुरां गुर्वीं प्रभवन्नन्ध्रभूपतिः

ojaḥ kāntiguṇopetā gauḍīyā rītiriṣyate / yathā--- pracaṇḍataradordaṇḍakhaṇḍitārātimaṇḍalaḥ / vibhartyarvīdhurāṃ gurvīṃ prabhavannandhrabhūpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा --- उद्यद्दोः स्तम्भखड्गत्रुटदरिमुकुटाटोपसंजातराहु- भ्रान्तिभ्रश्यत्पतङ्गाभयकरणचणस्फारनासीररेणुः । अन्ध्रक्ष्माभर्तुरासीदधिकरणधरा भिन्नमत्तेभकुम्भ- प्रोद्यन्मुक्तौघतारानिकरपरिवृतस्वर्वधूवक्त्रचन्द्रा

yathā vā --- udyaddoḥ stambhakhaḍgatruṭadarimukuṭāṭopasaṃjātarāhu- bhrāntibhraśyatpataṅgābhayakaraṇacaṇasphāranāsīrareṇuḥ / andhrakṣmābharturāsīdadhikaraṇadharā bhinnamattebhakumbha- prodyanmuktaughatārānikaraparivṛtasvarvadhūvaktracandrā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाञ्चालरीतिर्वैदर्भीगौडी इत्युभयात्मिका ॥ यथा--- जेतुः काकतिवीररुद्रनृपतेर्जैत्रप्रयाणोत्थिते क्षोणीरेणुभरे नभस्यतिभृशं मूविभ्रमं बिभ्रति । जाता मर्त्यनदी विशङ्कटतटीदीर्घा वियद्दीर्घिका गाढं गूडतमा च गौतमनदी पातालगङ्गायते

pāñcālarītirvaidarbhīgauḍī ityubhayātmikā // yathā--- jetuḥ kākativīrarudranṛpaterjaitraprayāṇotthite kṣoṇīreṇubhare nabhasyatibhṛśaṃ mūvibhramaṃ bibhrati / jātā martyanadī viśaṅkaṭataṭīdīrghā viyaddīrghikā gāḍhaṃ gūḍatamā ca gautamanadī pātālagaṅgāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च--- स्थाने तच्चलमर्तिगण्डनृपते त्वत्खङ्गभोगी द्विषत्- प्राणैर्यत् परितोषमेति सततं, किं त्वेतदत्यद्भुतम् । पीतेन प्रतिपक्षपार्थिवयशः क्षीरेण गौरत्विषं यत् संवर्धयति त्रिलोकभरितां त्वत्कीर्त्तिलक्ष्मीसुधाम्

yathā ca--- sthāne taccalamartigaṇḍanṛpate tvatkhaṅgabhogī dviṣat- prāṇairyat paritoṣameti satataṃ, kiṃ tvetadatyadbhutam / pītena pratipakṣapārthivayaśaḥ kṣīreṇa gauratviṣaṃ yat saṃvardhayati trilokabharitāṃ tvatkīrttilakṣmīsudhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शय्या अथ शय्या । या पदानां परान्योन्यमैत्री शय्येति कथ्यते । यथा--- दातुः काकतिवंशमण्डनमणेर्निस्सीमविश्राणन- श्लाघालङिघेतकल्पपादपगुणप्रौढेरगाधौजसः । बिभ्रच्छारदकौमुदीपरिमलं सामन्तसीमन्तिनी- गण्डाभोगनिरूढपाण्डिमधुरां धत्ते यशः प्रायशः

śayyā atha śayyā / yā padānāṃ parānyonyamaitrī śayyeti kathyate / yathā--- dātuḥ kākativaṃśamaṇḍanamaṇernissīmaviśrāṇana- ślāghālaṅighetakalpapādapaguṇaprauḍheragādhaujasaḥ / bibhracchāradakaumudīparimalaṃ sāmantasīmantinī- gaṇḍābhoganirūḍhapāṇḍimadhurāṃ dhatte yaśaḥ prāyaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पदविनिमयासहिष्णुत्वाद्बन्धस्य पदानुगुण्यरूपा शय्या ॥ पाकाः अथ द्राक्षादिपाकाः । अर्थगम्भीरिमा पाकः स द्विधा हृदयङ्गमः । द्राक्षापाको नारिकेलपाकश्च प्रस्फुटान्तरौ

atra padavinimayāsahiṣṇutvādbandhasya padānuguṇyarūpā śayyā // pākāḥ atha drākṣādipākāḥ / arthagambhīrimā pākaḥ sa dvidhā hṛdayaṅgamaḥ / drākṣāpāko nārikelapākaśca prasphuṭāntarau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्राक्षापाकः स कथितो बहिरन्तः स्फुरद्रसः । यथा--- स्मरस्मेरान् मन्दस्मितमधुरसौरभ्यसुभगान् मनाग्व्रीडाजाड्यान् प्रणयरसकल्लोलभरितान् । कृतानेकस्कन्धान् मनसिजसहस्राणि सृजतः कटाक्षान् वामाक्षी किरति परितो रुद्रनृपतिम्

drākṣāpākaḥ sa kathito bahirantaḥ sphuradrasaḥ / yathā--- smarasmerān mandasmitamadhurasaurabhyasubhagān manāgvrīḍājāḍyān praṇayarasakallolabharitān / kṛtānekaskandhān manasijasahasrāṇi sṛjataḥ kaṭākṣān vāmākṣī kirati parito rudranṛpatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा नारिकेलपाकः स्यादन्तर्गूढरसोदयः ॥ यथा--- लीलाविभ्रमपूर्वरङ्गमुदितं तारुण्यमेत्य त्रपा- नेपथ्यान्तरबिम्बितस्मरकलालास्यप्रपञ्चश्रियः । सख्यः पश्यत काकतीयनृपतौ भावानुबन्धोज्ज्वलः को ऽप्यस्यास्तरलभ्रुवो विजयते शृङ्गारनाट्यक्रमः

sā nārikelapākaḥ syādantargūḍharasodayaḥ // yathā--- līlāvibhramapūrvaraṅgamuditaṃ tāruṇyametya trapā- nepathyāntarabimbitasmarakalālāsyaprapañcaśriyaḥ / sakhyaḥ paśyata kākatīyanṛpatau bhāvānubandhojjvalaḥ ko 'pyasyāstaralabhruvo vijayate śṛṅgāranāṭyakramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्वनिर्यथा--- स्वामिन् गोत्रमहीधरान् किमधुना नीचैर्विधत्से, कुतो गाधानम्बुनिधीन् करोषि, कुरुषे किं दिक्पतीनल्पकान् । इत्थं पार्श्वचरानुलापमखिलं न्यक्कृत्य धर्मैषिणा सृष्टः पद्मभुवा गुणैकवसतिः श्रीवीररुद्रो नृपः

dhvaniryathā--- svāmin gotramahīdharān kimadhunā nīcairvidhatse, kuto gādhānambunidhīn karoṣi, kuruṣe kiṃ dikpatīnalpakān / itthaṃ pārśvacarānulāpamakhilaṃ nyakkṛtya dharmaiṣiṇā sṛṣṭaḥ padmabhuvā guṇaikavasatiḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणीभूतव्यङ्ग्यं यथा--- प्रत्यग्रप्रसरत्प्रतापविभवव्याप्ताखिलाशान्तरे विश्वत्रातरि वीररुद्रनृपतौ सिंहासनाध्यासिनि । आस्थानीं समुपागतैर्नृपवरैस्तास्तास्तथा दर्शिता- श्चेष्टा याभिरमुष्य काकतिविभोर्दृष्टिः कृपार्द्रीकृता

guṇībhūtavyaṅgyaṃ yathā--- pratyagraprasaratpratāpavibhavavyāptākhilāśāntare viśvatrātari vīrarudranṛpatau siṃhāsanādhyāsini / āsthānīṃ samupāgatairnṛpavaraistāstāstathā darśitā- śceṣṭā yābhiramuṣya kākativibhordṛṣṭiḥ kṛpārdrīkṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र शब्दचित्रं यथा--- क्षोणीरक्षणदक्षिणाः क्षतजगत्क्षोभा दुरीक्षक्रमाः क्षुद्रक्षत्रियपक्षशिक्षणविधौ प्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकाः । उद्दामोद्यमनस्य रुद्रनृपतेर्देर्दण्डयोश्चण्डयोर्- गर्जद्दुर्जनगर्वपर्वतभिदादम्भोलयः केलयः

tatra śabdacitraṃ yathā--- kṣoṇīrakṣaṇadakṣiṇāḥ kṣatajagatkṣobhā durīkṣakramāḥ kṣudrakṣatriyapakṣaśikṣaṇavidhau protkṣiptakaukṣeyakāḥ / uddāmodyamanasya rudranṛpaterderdaṇḍayoścaṇḍayor- garjaddurjanagarvaparvatabhidādambholayaḥ kelayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थचित्रं यथा--- खग्गे जुज्झविजिम्भिए रिवुमहीणाहंजलिं बिंबिअं पेक्खन्तो जअऌअच्छिवासकमलं मण्णंति विण्णाणिणो । मण्णे वीरपआवरुद्दविहुणो जण्णेसु घेत्तुं उणो सिट्ठीए रिवुजीविआइ विहिणो जत्तस्स पीढंबुअं

arthacitraṃ yathā--- khagge jujjhavijimbhie rivumahīṇāhaṃjaliṃ biṃbiaṃ pekkhanto jaaḷacchivāsakamalaṃ maṇṇaṃti viṇṇāṇiṇo / maṇṇe vīrapaāvaruddavihuṇo jaṇṇesu ghettuṃ uṇo siṭṭhīe rivujīviāi vihiṇo jattassa pīḍhaṃbuaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयचित्रं यथा--- विद्यासमुद्रे भुवनैकभद्रे प्रतापरुद्रे जितवैरिभद्रे । रक्षाविनिद्रे धृतशौर्यमुद्रे कान्तेव पृथ्वी रमते गुणार्द्रे

ubhayacitraṃ yathā--- vidyāsamudre bhuvanaikabhadre pratāparudre jitavairibhadre / rakṣāvinidre dhṛtaśauryamudre kānteva pṛthvī ramate guṇārdre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ ध्वनिविशेषाः ॥ अथ ध्वनिविशेषा निरूप्यन्ते । अत्र ध्वनेर्लक्षणाभिधामूलत्वेनाविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्याख्यौ प्रथमं द्वौ भेदौ । अविवक्षितवाच्यस्यार्थान्तरसंक्रमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्यतया द्विविधस्य वाक्यपदगतत्वेन द्वैविध्ये चातुर्विध्यम् । विवक्षितान्यपरवाच्यस्य संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यतया द्वौ भेदौ । संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्ये शब्दशक्तिमूले वस्त्वलङकाररूपतया द्वैविध्ये वाक्यपदगतत्वेन चातुर्विध्यम् । अर्थशक्तिमूले संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्ये ऽर्थस्य स्वतः संभवित्वेन कविप्रौढोक्तिसिद्धत्वेन कविनिबद्धोक्तिसिद्धत्वेन च त्रैविध्यम् । त्रिविधस्य वस्त्वलंकाररूपतया द्वैविध्ये षड्विधत्वम् । षड्विधस्यापि व्यङ्ग्यव्यञ्जकतया द्वैविध्ये द्वादशविधत्वम् । द्वादशविधस्यापि प्रबन्धगतत्वेन वाक्यगतत्वेन पदगतत्वेन च त्रैविध्ये षट्त्रिंशत्प्रकारो ऽर्थशक्तिमूलो ऽनुरणनध्वनिः । उभयशक्तिमूलो वाक्यगतत्वेनैकविध एव । एवं संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनेरेकचत्वारिंशद्भेदाः । असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः प्रबन्धवाक्यपदपदैकदेशरचनावर्णगतत्वेन षड्विधः । एवं विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेः सप्तचत्वारिंशद्भेदाः । अविवक्षितवाच्यभेदैश्चतुर्भिः सह ध्वनेः प्रथमं शुद्धा एकपञ्चाशद् भेदाः । तेषां प्रत्येकमेकैकस्यैकैकेन संबन्धे प्रथमभेदस्यैकपञ्चाशद् भेदाः । द्वितीयस्य पञ्चाशद् भेदाः । तृतीयस्यैकोनपञ्चाशद् भेदाः । अनेन क्रमेणोत्तरोत्तरस्यैककैभेदपरित्यागे षड्विंशत्युत्तरशतत्रयाधिकसहस्रसंख्याकाः (१३२६) मिश्रभेदाः । अविवक्षितवाच्यस्य विवक्षितान्यपरवाच्यसंबन्धे यो भेदस्तस्मिन्नेवान्तर्भूतो विवक्षितान्यपरवाच्यस्याविवक्षितवाच्यसंबन्धे भेदो न पृथग्भूतः । अनेनैव क्रमेण वस्तुध्वनेरलंकारध्वनिसंबन्धभेदो ऽप्यलंकारध्वनेर्वस्तुध्वनिसंबन्धान्न पृथग्भूत इति पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरसंबन्धे एकैकभेदन्यूनता ज्ञेया । तस्यापि मिश्रणस्य त्रिरूपेण संकरेणैकरूपया संसृष्ट्या च पुनश्चतुर्धा योजने चतुरुत्तरशतत्रयाधिकपञ्चसहस्राणि (५३०४) भेदाः । शुद्धाश्चन्द्रशरा मिश्रा ऋतुनेत्रानलेन्दवः । संसृष्टिसंकरायातास्त्वब्धिखाग्निशराभिधाः

// atha dhvaniviśeṣāḥ // atha dhvaniviśeṣā nirūpyante / atra dhvanerlakṣaṇābhidhāmūlatvenāvivakṣitavācyavivakṣitānyaparavācyākhyau prathamaṃ dvau bhedau / avivakṣitavācyasyārthāntarasaṃkramitātyantatiraskṛtavācyatayā dvividhasya vākyapadagatatvena dvaividhye cāturvidhyam / vivakṣitānyaparavācyasya saṃlakṣyakramavyaṅgyāsaṃlakṣyakramavyaṅgyatayā dvau bhedau / saṃlakṣyakramavyaṅgye śabdaśaktimūle vastvalaṅakārarūpatayā dvaividhye vākyapadagatatvena cāturvidhyam / arthaśaktimūle saṃlakṣyakramavyaṅgye 'rthasya svataḥ saṃbhavitvena kaviprauḍhoktisiddhatvena kavinibaddhoktisiddhatvena ca traividhyam / trividhasya vastvalaṃkārarūpatayā dvaividhye ṣaḍvidhatvam / ṣaḍvidhasyāpi vyaṅgyavyañjakatayā dvaividhye dvādaśavidhatvam / dvādaśavidhasyāpi prabandhagatatvena vākyagatatvena padagatatvena ca traividhye ṣaṭtriṃśatprakāro 'rthaśaktimūlo 'nuraṇanadhvaniḥ / ubhayaśaktimūlo vākyagatatvenaikavidha eva / evaṃ saṃlakṣyakramavyaṅgyadhvanerekacatvāriṃśadbhedāḥ / asaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ prabandhavākyapadapadaikadeśaracanāvarṇagatatvena ṣaḍvidhaḥ / evaṃ vivakṣitānyaparavācyadhvaneḥ saptacatvāriṃśadbhedāḥ / avivakṣitavācyabhedaiścaturbhiḥ saha dhvaneḥ prathamaṃ śuddhā ekapañcāśad bhedāḥ / teṣāṃ pratyekamekaikasyaikaikena saṃbandhe prathamabhedasyaikapañcāśad bhedāḥ / dvitīyasya pañcāśad bhedāḥ / tṛtīyasyaikonapañcāśad bhedāḥ / anena krameṇottarottarasyaikakaibhedaparityāge ṣaḍviṃśatyuttaraśatatrayādhikasahasrasaṃkhyākāḥ (1326) miśrabhedāḥ / avivakṣitavācyasya vivakṣitānyaparavācyasaṃbandhe yo bhedastasminnevāntarbhūto vivakṣitānyaparavācyasyāvivakṣitavācyasaṃbandhe bhedo na pṛthagbhūtaḥ / anenaiva krameṇa vastudhvaneralaṃkāradhvanisaṃbandhabhedo 'pyalaṃkāradhvanervastudhvanisaṃbandhānna pṛthagbhūta iti pūrvapūrvasyottarottarasaṃbandhe ekaikabhedanyūnatā jñeyā / tasyāpi miśraṇasya trirūpeṇa saṃkareṇaikarūpayā saṃsṛṣṭyā ca punaścaturdhā yojane caturuttaraśatatrayādhikapañcasahasrāṇi (5304) bhedāḥ / śuddhāścandraśarā miśrā ṛtunetrānalendavaḥ / saṃsṛṣṭisaṃkarāyātāstvabdhikhāgniśarābhidhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनिर्यथा--- मूर्धानो यूयमास्माकाः किमित्यौन्नत्यमिच्छथ । इति प्रतापरुद्रस्य प्रणताः प्रतिपार्थिवाः

arthāntarasaṃkramitāvivakṣitavācyadhvaniryathā--- mūrdhāno yūyamāsmākāḥ kimityaunnatyamicchatha / iti pratāparudrasya praṇatāḥ pratipārthivāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो ध्वनिर्यथा--- विशदिमविलिप्तवियतो धवलिमपरिपूरिताखिलाशान्ताः । विहरन्ति यशः पूरा गौराः श्रीकाकतीन्द्रस्य

atyantatiraskṛtavācyo dhvaniryathā--- viśadimaviliptaviyato dhavalimaparipūritākhilāśāntāḥ / viharanti yaśaḥ pūrā gaurāḥ śrīkākatīndrasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा-- अब्दानृतून् विना मासान् शुक्लपक्षान् विना तिथीन् । रात्रीर्विनापि काङ्क्षन्ति काकतीयरिपुस्त्रियः

athārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniryathā-- abdānṛtūn vinā māsān śuklapakṣān vinā tithīn / rātrīrvināpi kāṅkṣanti kākatīyaripustriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुनालङकारध्वनिर्यथा--- दृष्ट्वा काकतिवीररुद्रनृपतेः कीर्त्तिं जगद्व्यापिनीं वस्तुं वाञ्छति शम्भुरत्र शयितुं लक्ष्मीपतिः काङ्क्षति । स्नातुं धावति दिव्यतापसगणः संवर्धितुं वार्धयश्चेष्टन्ते सविलासमभ्रमुरपि स्प्रष्टुं शनैरीहते

vastunālaṅakāradhvaniryathā--- dṛṣṭvā kākativīrarudranṛpateḥ kīrttiṃ jagadvyāpinīṃ vastuṃ vāñchati śambhuratra śayituṃ lakṣmīpatiḥ kāṅkṣati / snātuṃ dhāvati divyatāpasagaṇaḥ saṃvardhituṃ vārdhayaśceṣṭante savilāsamabhramurapi spraṣṭuṃ śanairīhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतापरुद्रस्य रणे कृपाणः सद्यः समुद्यद्रुधिरारुणश्रीः । आलम्बते रोषकषायितस्य कालीकटाक्षस्य विजृम्भितानि

pratāparudrasya raṇe kṛpāṇaḥ sadyaḥ samudyadrudhirāruṇaśrīḥ / ālambate roṣakaṣāyitasya kālīkaṭākṣasya vijṛmbhitāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्कारेणालङ्कारध्वनिर्यथा--- काकतीयविभोः कीर्त्तिपुण्डरीके विजृम्भिते । धत्ते मधुकरक्रीडां तमालश्यामलं नभः

alaṅkāreṇālaṅkāradhvaniryathā--- kākatīyavibhoḥ kīrttipuṇḍarīke vijṛmbhite / dhatte madhukarakrīḍāṃ tamālaśyāmalaṃ nabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कीर्त्तिपुण्डरीके नभो भ्रमरक्रीडां धत्त इति निदर्शनालंकारेणाश्रयाश्रयिणोरनानुगुण्यरूपो ऽधिकालंकारो व्यज्यते । आश्रयस्य कीर्त्तिपुण्डरीकस्य वैपुल्यं अमरसादृश्यप्रतिपादनेनाल्पत्वं च नभसः प्रतीयते । एषु स्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलत्वम् । अथ कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुध्वनिर्यथा--- श्रावं श्रावं खुरलिविहरत्कार्त्तिकेयेषुजातच्- छिद्रच्छद्मश्रवणपदवीचारिणीं चारणौधैः । शश्वद्गीतां भुवनमहितां काकतीन्द्रस्य कीर्त्तिं कौञ्चक्ष्माभृद् भवति महतो विस्मयान्निश्चलाङ्गः

atra kīrttipuṇḍarīke nabho bhramarakrīḍāṃ dhatta iti nidarśanālaṃkāreṇāśrayāśrayiṇoranānuguṇyarūpo 'dhikālaṃkāro vyajyate / āśrayasya kīrttipuṇḍarīkasya vaipulyaṃ amarasādṛśyapratipādanenālpatvaṃ ca nabhasaḥ pratīyate / eṣu svataḥ siddhārthaśaktimūlatvam / atha kaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastudhvaniryathā--- śrāvaṃ śrāvaṃ khuraliviharatkārttikeyeṣujātac- chidracchadmaśravaṇapadavīcāriṇīṃ cāraṇaudhaiḥ / śaśvadgītāṃ bhuvanamahitāṃ kākatīndrasya kīrttiṃ kauñcakṣmābhṛd bhavati mahato vismayānniścalāṅgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुनालंकारध्वनिर्यथा--- वीररुद्रभटान् दृष्ट्वा जयलक्ष्मीवृतान् रणे । कर्षन्त्यरिवधूकेशान् कानने कण्टकिद्रुमाः

vastunālaṃkāradhvaniryathā--- vīrarudrabhaṭān dṛṣṭvā jayalakṣmīvṛtān raṇe / karṣantyarivadhūkeśān kānane kaṇṭakidrumāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्कारेण वस्तुध्वनिर्यथा--- ओसरै सहीहि समं लज्जा वहुआए सिढिलमाणाए । अप्पग्गहणभयेण व्व सविहगए मणोहरे दैए

alaṅkāreṇa vastudhvaniryathā--- osarai sahīhi samaṃ lajjā vahuāe siḍhilamāṇāe / appaggahaṇabhayeṇa vva savihagae maṇohare daie

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलंकारेणालङ्कारध्वनिर्यथा--- अभयं याचमानानां काकतीयेन्द्रविद्विषाम् । रक्षां नाङ्गीकरोतीव वनं शाखाग्रकम्पनैः

alaṃkāreṇālaṅkāradhvaniryathā--- abhayaṃ yācamānānāṃ kākatīyendravidviṣām / rakṣāṃ nāṅgīkarotīva vanaṃ śākhāgrakampanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र नाङ्गीकरोतीवेत्युत्प्रेक्षया प्रतापरुद्रशत्रूणां रक्षणं कर्तुं वनमपि बिभेतीवेत्युत्प्रेक्षा व्यज्यते । कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा--- अजह तह व होदु अज्जा णरणाह करेहि रक्खणं ससिणो । जं ताए कडखुक्का आणत्ता तं मसीकादुं

atra nāṅgīkarotīvetyutprekṣayā pratāparudraśatrūṇāṃ rakṣaṇaṃ kartuṃ vanamapi bibhetīvetyutprekṣā vyajyate / kavinibaddhavaktṛprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniryathā--- ajaha taha va hodu ajjā ṇaraṇāha karehi rakkhaṇaṃ sasiṇo / jaṃ tāe kaḍakhukkā āṇattā taṃ masīkāduṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुनालङ्कारध्वनिर्यथा--- कस्त्वं शुभ्राखिलाङ्गश्चरसि, ननु यशो वीररुद्रस्य वर्त्ते को ऽयं ते दिव्यदेहः स्फुरति परिसरे, मत्सुहृत् तत्प्रतापः । प्रच्छाद्यालं स्फुरद्भिः कुमुदसरसिजैः ख्यापितं वः स्वरूपं सोमाकारै स्वागतं वामवधिगिरिरहं कल्पितो निस्तमस्कः

vastunālaṅkāradhvaniryathā--- kastvaṃ śubhrākhilāṅgaścarasi, nanu yaśo vīrarudrasya vartte ko 'yaṃ te divyadehaḥ sphurati parisare, matsuhṛt tatpratāpaḥ / pracchādyālaṃ sphuradbhiḥ kumudasarasijaiḥ khyāpitaṃ vaḥ svarūpaṃ somākārai svāgataṃ vāmavadhigirirahaṃ kalpito nistamaskaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्कारेणालङ्कारध्वनिर्यथा--- उवह हऌआ वहुआए तह आरूढो वि णिभ्भरो माणो । णिवैसमाअमलंभमसंजाअभओ व्व ओसरै

alaṅkāreṇālaṅkāradhvaniryathā--- uvaha haḷā vahuāe taha ārūḍho vi ṇibhbharo māṇo / ṇivaisamāamalaṃbhamasaṃjāabhao vva osarai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्कारेण वस्तुध्वनिर्यथा--- अप्राप्य सेवावसरं नाथ कान्तावृतस्य ते । त्वत्कीर्त्तिं सेवमानेव श्यामा सर्वाङ्गपाण्डुरा

alaṅkāreṇa vastudhvaniryathā--- aprāpya sevāvasaraṃ nātha kāntāvṛtasya te / tvatkīrttiṃ sevamāneva śyāmā sarvāṅgapāṇḍurā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रालंङ्कारध्वनिर्यथा--- एसो सच्चं राओ सामा खु तुमं समाअमो दोण्णं । किं उण ण पदोसकहा दीसः एदं खु अच्चरिअं

tatrālaṃṅkāradhvaniryathā--- eso saccaṃ rāo sāmā khu tumaṃ samāamo doṇṇaṃ / kiṃ uṇa ṇa padosakahā dīsaḥ edaṃ khu accariaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुध्वनिर्यथा--- कान्तारवाससंतप्ताः संशृणुध्वं हितादितः । कुरुध्वमधुना राजपादसेवां नरेश्वराः

vastudhvaniryathā--- kāntāravāsasaṃtaptāḥ saṃśṛṇudhvaṃ hitāditaḥ / kurudhvamadhunā rājapādasevāṃ nareśvarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयशक्तिमूलध्वनिर्यथा--- जिष्णुरेष भुजस्तम्भजृम्भमाणाद्भुतायुधः । मुञ्चन्तु क्ष्माभृतः सर्वे निजपक्षविजृम्भितम्

ubhayaśaktimūladhvaniryathā--- jiṣṇureṣa bhujastambhajṛmbhamāṇādbhutāyudhaḥ / muñcantu kṣmābhṛtaḥ sarve nijapakṣavijṛmbhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामिनीकुचकलशवद् गूढस्यैव चमत्कारकारित्वादगूढव्यङ्ग्यं मध्यमं काव्यम् । यथा--- औन्नत्यं यदि वर्ण्यते शिखरिणः क्रध्यन्ति नीचैः कृता गाम्भीर्यं यदि कीर्त्त्यते जलधयः क्षुभ्यन्ति गाधीकृताः । तत् त्वां वर्णयितुं बिभेमि यदि वा जातो ऽस्म्यगस्त्यः स्थितस्त्वत्पार्श्वे गुणरत्नरोहणगिरे श्रीवीररुद्रप्रभो

kāminīkucakalaśavad gūḍhasyaiva camatkārakāritvādagūḍhavyaṅgyaṃ madhyamaṃ kāvyam / yathā--- aunnatyaṃ yadi varṇyate śikhariṇaḥ kradhyanti nīcaiḥ kṛtā gāmbhīryaṃ yadi kīrttyate jaladhayaḥ kṣubhyanti gādhīkṛtāḥ / tat tvāṃ varṇayituṃ bibhemi yadi vā jāto 'smyagastyaḥ sthitastvatpārśve guṇaratnarohaṇagire śrīvīrarudraprabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरस्याङ्गं, यत्र रसादे रसादिरङ्गं तदपि गुणीभूतव्यङ्ग्यमेव । यथा--- वीतव्रीडमपास्तमानमुदयद्वैस्वर्यमाविर्भवत्स्वेदं निर्भरगात्रवेपथु मिलन्मूर्च्छं गलद्बाष्पकम् । संजातप्रलयं च काकतिमहीनाथ ! स्मरोद्वेजिता भूपाः शैलगुहासु यान्ति विजनं भीत्या समालिङ्गिताः

aparasyāṅgaṃ, yatra rasāde rasādiraṅgaṃ tadapi guṇībhūtavyaṅgyameva / yathā--- vītavrīḍamapāstamānamudayadvaisvaryamāvirbhavatsvedaṃ nirbharagātravepathu milanmūrcchaṃ galadbāṣpakam / saṃjātapralayaṃ ca kākatimahīnātha ! smarodvejitā bhūpāḥ śailaguhāsu yānti vijanaṃ bhītyā samāliṅgitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाच्यसिद्ध्यङ्गं यथा--- करालः काकतीन्द्रस्य करवालनवाम्बुदः । धारया शमयत्युग्रं प्रतापज्वलनं द्विषाम्

vācyasiddhyaṅgaṃ yathā--- karālaḥ kākatīndrasya karavālanavāmbudaḥ / dhārayā śamayatyugraṃ pratāpajvalanaṃ dviṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्फुटं यथा--- वीररुद्रकृपाणस्य महिमा को ऽप्यनङ्कुशः । प्रसूते कीर्त्तिगङ्गां यः पीत्वा द्विषदसृङ्नदीम्

asphuṭaṃ yathā--- vīrarudrakṛpāṇasya mahimā ko 'pyanaṅkuśaḥ / prasūte kīrttigaṅgāṃ yaḥ pītvā dviṣadasṛṅnadīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संदिग्धप्रधान्यं यथा--- काकतिक्ष्मापतेर्दृष्टिरनुरागतरङ्गिता । लग्ना कल्हारमालेव वध्वास्तुङ्गे कुचद्वये

saṃdigdhapradhānyaṃ yathā--- kākatikṣmāpaterdṛṣṭiranurāgataraṅgitā / lagnā kalhāramāleva vadhvāstuṅge kucadvaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्यप्राधान्यं यथा--- नृपाः प्रतापरुद्रस्य निषेवध्वं पदाम्बुजे । अन्यथास्य मनस्तादृक्प्रसादं कलुषायते

tulyaprādhānyaṃ yathā--- nṛpāḥ pratāparudrasya niṣevadhvaṃ padāmbuje / anyathāsya manastādṛkprasādaṃ kaluṣāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असुन्दरं यथा--- एअसिलामहिलाणं सोऊण णरेंददस्सणामोअं । गुरुअणणिअंतिआए वहुआए सामलं वअणं

asundaraṃ yathā--- easilāmahilāṇaṃ soūṇa ṇareṃdadassaṇāmoaṃ / guruaṇaṇiaṃtiāe vahuāe sāmalaṃ vaaṇaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र काक्वार्ऽथान्तरमाक्षिप्यते, तदपि गुणीभूतव्यङ्ग्यमेव । यथा--- पिअसहि कहेहि अहिआ खोणी लच्छी सरस्सई मज्झा । जां बहु मण्णै सोअं णरणाहो गुणविसेसण्णो

yatra kākvār'thāntaramākṣipyate, tadapi guṇībhūtavyaṅgyameva / yathā--- piasahi kahehi ahiā khoṇī lacchī sarassaī majjhā / jāṃ bahu maṇṇai soaṃ ṇaraṇāho guṇavisesaṇṇo

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाकाव्योपकाव्यादिप्रबन्धनिरूपणम् ॥ अथ महाकाव्यादयः प्रबन्धा निरूप्यन्ते । नगरार्णवशैलर्तुचन्द्रार्कोदयवर्णनम् । उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवाः

mahākāvyopakāvyādiprabandhanirūpaṇam // atha mahākāvyādayaḥ prabandhā nirūpyante / nagarārṇavaśailartucandrārkodayavarṇanam / udyānasalilakrīḍāmadhupānaratotsavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रलम्भो विवाहश्च कुमारोदयवर्णनम् । मन्त्रदूतप्रयाणाजिनायकाभ्युदया अपि

vipralambho vivāhaśca kumārodayavarṇanam / mantradūtaprayāṇājināyakābhyudayā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानि यत्र वर्ण्यन्ते तन्महाकाव्यमुच्यते । एषामष्टादशानां यैः कौश्चिदूनमपीष्यते

etāni yatra varṇyante tanmahākāvyamucyate / eṣāmaṣṭādaśānāṃ yaiḥ kauścidūnamapīṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्रिविधम् । गद्यमयं पद्यमयमुभयमयं चेति अपादः पदसंघातो गद्यं ; पद्यं चतुष्पदम् । गद्यकाव्यं कादम्बर्यादि । पद्यकाव्यं रघुवंशादि । असर्गबन्धमपि यदुपकाव्यमुदीर्यते

tattrividham / gadyamayaṃ padyamayamubhayamayaṃ ceti apādaḥ padasaṃghāto gadyaṃ ; padyaṃ catuṣpadam / gadyakāvyaṃ kādambaryādi / padyakāvyaṃ raghuvaṃśādi / asargabandhamapi yadupakāvyamudīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असर्गबन्धं सूर्यशतकादि । गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते । वक्त्रं चापरवक्त्रं च सोच्छ्वासत्वं च भेदकम्

asargabandhaṃ sūryaśatakādi / gadyapadyamayaṃ kāvyaṃ campūrityabhidhīyate / vaktraṃ cāparavaktraṃ ca socchvāsatvaṃ ca bhedakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन केनापि तालेन गद्यपद्यसमन्वितम्

yena kenāpi tālena gadyapadyasamanvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जयत्युपक्रमं मालिन्यादिप्रासविचित्रितम् । तदुदाहरणं नाम विभक्त्यष्टकसंयुतम्

jayatyupakramaṃ mālinyādiprāsavicitritam / tadudāharaṇaṃ nāma vibhaktyaṣṭakasaṃyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संबोधनविभक्त्या यत् प्रचुरं पद्यपूर्वकम् । विमुक्तपुनराकृष्टशब्दं स्याच्चक्रवालकम्

saṃbodhanavibhaktyā yat pracuraṃ padyapūrvakam / vimuktapunarākṛṣṭaśabdaṃ syāccakravālakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यन्तपद्यसंयुक्ता संस्कृतप्राकृतात्मिका । अष्टभिर्वा चतुर्भिर्वा वाक्यैः स्कन्धसमन्विता

ādyantapadyasaṃyuktā saṃskṛtaprākṛtātmikā / aṣṭabhirvā caturbhirvā vākyaiḥ skandhasamanvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिस्कन्धं भिन्नवाक्यरीतिर्देवनृपोचिता । सर्वतो देवशब्दादिरेषा भोगावली मता

pratiskandhaṃ bhinnavākyarītirdevanṛpocitā / sarvato devaśabdādireṣā bhogāvalī matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्ण्यमानाङ्कबिरुदवर्णनप्रचुरोज्ज्वला । वाक्याडम्बरसंयुक्ता सा मता बिरुदावली

varṇyamānāṅkabirudavarṇanapracurojjvalā / vākyāḍambarasaṃyuktā sā matā birudāvalī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.