Vidyanatha: Prataparudriya 6

॥ अथ गुणप्रकरणम् ॥ अथ गुणा निरूप्यन्ते । श्लेषः प्रसादः समता माधुर्यं सुकुमारता । अर्थव्यक्तिरुदारत्वं तथा कान्तिरुदात्तता

// atha guṇaprakaraṇam // atha guṇā nirūpyante / śleṣaḥ prasādaḥ samatā mādhuryaṃ sukumāratā / arthavyaktirudāratvaṃ tathā kāntirudāttatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओजः सुशब्दता प्रेयानौर्जित्यमथ विस्तरः । समाधिः सौक्ष्म्यगाम्भीर्ये संक्षेपो भाविकं तथा

ojaḥ suśabdatā preyānaurjityamatha vistaraḥ / samādhiḥ saukṣmyagāmbhīrye saṃkṣepo bhāvikaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संमितत्वं तथा प्रौढी रीतिरुक्तिर्गतिस्तथा । चतुर्विंशतिरेते स्युर्गुणाः काव्यप्रकाशकाः

saṃmitatvaṃ tathā prauḍhī rītiruktirgatistathā / caturviṃśatirete syurguṇāḥ kāvyaprakāśakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथः संश्लिष्टपदता श्लेष इत्यभिधीयते । बहूनां पदानामेकपदवदवभासमानत्वं श्लिष्टत्वम् । यथा--- श्रीमत्काकतिवीररुद्रमखिलक्ष्मापालमौलिस्फुर- न्माणिक्यद्युतिरञ्जिताङ्घ्रिमखिलप्रख्यातशौर्योदयम् । विश्वत्राणविनिद्रमक्षयगुणज्योत्स्नावितानावृत- व्योमागारमनल्पवैभवममुं स्तोतुं वयं नेश्महे

mithaḥ saṃśliṣṭapadatā śleṣa ityabhidhīyate / bahūnāṃ padānāmekapadavadavabhāsamānatvaṃ śliṣṭatvam / yathā--- śrīmatkākativīrarudramakhilakṣmāpālamaulisphura- nmāṇikyadyutirañjitāṅghrimakhilaprakhyātaśauryodayam / viśvatrāṇavinidramakṣayaguṇajyotsnāvitānāvṛta- vyomāgāramanalpavaibhavamamuṃ stotuṃ vayaṃ neśmahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रसादः । प्रसिद्धार्थपदत्वं यत् स प्रसादो निगद्यते

atha prasādaḥ / prasiddhārthapadatvaṃ yat sa prasādo nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- प्रतापरुद्रदेवो ऽयं भाति लक्ष्मीपतिः स्वयम् । येनाम्य लोचने फुल्लपुण्डरीकमनोहरे

yathā--- pratāparudradevo 'yaṃ bhāti lakṣmīpatiḥ svayam / yenāmya locane phullapuṇḍarīkamanohare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ समता । अवैषम्येण भणनं समता सा निगद्यते । यथा--- वदान्यतरुमञ्जरीसुरभ्यः श्रवः पारणं गुणा विदधते सतां जगति वीररुद्रप्रभोः । सुधामधुरिमाधरीकरणचातुरीचुञ्चवो वियच्चरतरङ्गिणीविहरदूर्मिमर्मस्पृशः

atha samatā / avaiṣamyeṇa bhaṇanaṃ samatā sā nigadyate / yathā--- vadānyatarumañjarīsurabhyaḥ śravaḥ pāraṇaṃ guṇā vidadhate satāṃ jagati vīrarudraprabhoḥ / sudhāmadhurimādharīkaraṇacāturīcuñcavo viyaccarataraṅgiṇīviharadūrmimarmaspṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ माधुर्यम् । या पृथक्पदता वाक्ये तन्माधुर्यं प्रकीर्त्यते

atha mādhuryam / yā pṛthakpadatā vākye tanmādhuryaṃ prakīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- यशः श्रियः काकतिभूपतेर्दिशां नितम्बबिम्बेषु दुकूलरीतयः । उरोजयोर्मौक्तिकहारविभ्रमाः शिरस्सु जातीकुसुमस्रगुज्ज्वलाः

yathā--- yaśaḥ śriyaḥ kākatibhūpaterdiśāṃ nitambabimbeṣu dukūlarītayaḥ / urojayormauktikahāravibhramāḥ śirassu jātīkusumasragujjvalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सुकुमारत्वम् । सुकुमाराक्षरप्रायं सौकुमार्यं तदुच्यते । सुकुमारत्वं नाम सानुस्वारकोमलवर्णत्वम् । यथा--- अमन्दानन्दनिष्यन्दसुन्दरीवदनेन्दुभिः । नगरे काकतीन्द्रस्य दिवाप्याभाति चन्द्रिका

atha sukumāratvam / sukumārākṣaraprāyaṃ saukumāryaṃ taducyate / sukumāratvaṃ nāma sānusvārakomalavarṇatvam / yathā--- amandānandaniṣyandasundarīvadanendubhiḥ / nagare kākatīndrasya divāpyābhāti candrikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथार्थव्यक्तिः । यत्तु संपूर्णवाक्यत्वमर्थव्यक्तिं वदन्ति ताम्

athārthavyaktiḥ / yattu saṃpūrṇavākyatvamarthavyaktiṃ vadanti tām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- भाग्यं मध्यमलोकनिघ्नमधुना येनास्य संरक्षिता जातः खेलति वीररुद्रनृपतिर्निः सीमशौर्योदयः । यद्वा त्रीण्यपि विष्टपानि दधते धन्यत्वमंशो हरेर्- यत् साक्षादवतीर्य काकतिकुले स्वैरं समुज्जृम्भते

yathā--- bhāgyaṃ madhyamalokanighnamadhunā yenāsya saṃrakṣitā jātaḥ khelati vīrarudranṛpatirniḥ sīmaśauryodayaḥ / yadvā trīṇyapi viṣṭapāni dadhate dhanyatvamaṃśo harer- yat sākṣādavatīrya kākatikule svairaṃ samujjṛmbhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कान्तिः--- अत्युज्ज्वलत्वं बन्धस्य काव्ये कान्तिरितीष्यते । यथा--- जेतुः काकतिवीररुद्रनृपतेर्जैत्रप्रयाणोत्थिते क्षोणीरेणुभरे नभस्यतिभृशं भूविभ्रमं बिभ्रति । जाता मर्त्यनदी विशङ्कटतटीदीर्घा वियद्दीर्धिका गाढं गूढतमा च गौतमनदी पातालगङ्गायते

atha kāntiḥ--- atyujjvalatvaṃ bandhasya kāvye kāntiritīṣyate / yathā--- jetuḥ kākativīrarudranṛpaterjaitraprayāṇotthite kṣoṇīreṇubhare nabhasyatibhṛśaṃ bhūvibhramaṃ bibhrati / jātā martyanadī viśaṅkaṭataṭīdīrghā viyaddīrdhikā gāḍhaṃ gūḍhatamā ca gautamanadī pātālagaṅgāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथौदार्यम् । विकटाक्षरबन्धत्वमार्यैरौदार्यमिष्यते

athaudāryam / vikaṭākṣarabandhatvamāryairaudāryamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- जग्ध्वा भूयांसि मांसान्यहमहमिकया बद्धागार्ध्यान् सपीत्या- मस्रस्योच्चैस्तरास्थ्युत्कषणभवकटत्काररौद्राग्रदंष्ट्रान् । संबिभ्राणाः क्षपाटान् द्विपगलितवसानिर्झरान्तर्नदीष्णान् कुर्वन्त्यायोधनोर्व्यो भयमवनिभृतामन्ध्रसैन्येन सृष्टाः

yathā--- jagdhvā bhūyāṃsi māṃsānyahamahamikayā baddhāgārdhyān sapītyā- masrasyoccaistarāsthyutkaṣaṇabhavakaṭatkāraraudrāgradaṃṣṭrān / saṃbibhrāṇāḥ kṣapāṭān dvipagalitavasānirjharāntarnadīṣṇān kurvantyāyodhanorvyo bhayamavanibhṛtāmandhrasainyena sṛṣṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोदात्तता । श्लाघ्यैर्विशेषणैर्योगो यस्तु सा स्यादुदात्तता । यथा--- बृंहमाणगजाकीर्णा ह्रेषमाणहयाकुला । संक्रीडत्स्यन्दना क्ष्वेडभटा रुद्रविभोश्चमूः

athodāttatā / ślāghyairviśeṣaṇairyogo yastu sā syādudāttatā / yathā--- bṛṃhamāṇagajākīrṇā hreṣamāṇahayākulā / saṃkrīḍatsyandanā kṣveḍabhaṭā rudravibhoścamūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथौजः । ओजः समासभूयस्त्वम्

athaujaḥ / ojaḥ samāsabhūyastvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- उद्दामद्विरदौघदानलहरीसौरभ्यलोभभ्रमद्- भृङ्गश्रेणिनिबद्धझंकृतिकलावाचालितप्राङ्गणाः । निः सीमप्रथमानभूमविभवारम्भप्रियंभावुका मोदन्ते भुवि वीररुद्रनृपतेर्विद्वद्गृहश्रेणयः

yathā--- uddāmadviradaughadānalaharīsaurabhyalobhabhramad- bhṛṅgaśreṇinibaddhajhaṃkṛtikalāvācālitaprāṅgaṇāḥ / niḥ sīmaprathamānabhūmavibhavārambhapriyaṃbhāvukā modante bhuvi vīrarudranṛpatervidvadgṛhaśreṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सुशब्दता । सुपां तिङां च व्युत्पत्तिः सौशब्द्यं परिकीर्त्यते । यथा--- आशामण्डलकूलमुद्वहकथैरब्भ्रङ्कषैर्वैभवै रक्षन् सुप्रजसः प्रजास्त्रिभुवनक्षेमङ्करप्रक्रियः । दुष्टानां भुवि निप्रहन्तुमतुलैराढ्यंभविष्णुर्गुणैर्- भूम्ना संचरते ऽद्य काकतिकुले रुद्रावतारो हरिः

atha suśabdatā / supāṃ tiṅāṃ ca vyutpattiḥ sauśabdyaṃ parikīrtyate / yathā--- āśāmaṇḍalakūlamudvahakathairabbhraṅkaṣairvaibhavai rakṣan suprajasaḥ prajāstribhuvanakṣemaṅkaraprakriyaḥ / duṣṭānāṃ bhuvi niprahantumatulairāḍhyaṃbhaviṣṇurguṇair- bhūmnā saṃcarate 'dya kākatikule rudrāvatāro hariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रेयः । प्रेयः प्रियतराख्यानं चाटूक्तौ यद्विधीयते

atha preyaḥ / preyaḥ priyatarākhyānaṃ cāṭūktau yadvidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- दाक्षिण्यं त्वयि, दक्षता त्वयि, दया त्वय्युन्नतत्वं त्वयि प्रागल्भ्यं त्वयि, पौरुषं त्वयि, कलासंपत्त्वयि, श्रीस्त्वयि । औदार्यं त्वयि, धीरता त्वयि, जगद्धौरेयता च त्वयि श्रीमत्काकतिनाथ ! पालय भुवं वैरिञ्चकल्पान् शतम्

yathā--- dākṣiṇyaṃ tvayi, dakṣatā tvayi, dayā tvayyunnatatvaṃ tvayi prāgalbhyaṃ tvayi, pauruṣaṃ tvayi, kalāsaṃpattvayi, śrīstvayi / audāryaṃ tvayi, dhīratā tvayi, jagaddhaureyatā ca tvayi śrīmatkākatinātha ! pālaya bhuvaṃ vairiñcakalpān śatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैर्जित्यम् । और्जित्वं गाढबन्धत्वम् । यथा--- क्षोणीरक्षणदक्षिणाः क्षतजगत्क्षोभा दुरीक्षक्रमाः क्षुद्रक्षत्रियपक्षशिक्षणविधौ प्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकाः । उद्दामोद्यमनस्य रुद्रनृपतेर्देर्दण्डयोश्चण्डयोर्- गर्जद्दुर्जनगर्वपर्वतभिदादम्भोलयः केलयः

athairjityam / aurjitvaṃ gāḍhabandhatvam / yathā--- kṣoṇīrakṣaṇadakṣiṇāḥ kṣatajagatkṣobhā durīkṣakramāḥ kṣudrakṣatriyapakṣaśikṣaṇavidhau protkṣiptakaukṣeyakāḥ / uddāmodyamanasya rudranṛpaterderdaṇḍayoścaṇḍayor- garjaddurjanagarvaparvatabhidādambholayaḥ kelayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इक्ष्ज्।१५समाधिः] अथ समाधिः । समाधिरन्यधर्माणां यदन्यत्राधिरोपणम्

ikṣj.15samādhiḥ] atha samādhiḥ / samādhiranyadharmāṇāṃ yadanyatrādhiropaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- पृच्छन्ती दुग्धसिन्धुं कुशलमनुसरन्त्यादराच्छङ्कराद्रिं चाटूक्त्या मानयन्ती मुहुरमरनदीं चन्द्रमग्रे हसन्ती । वैधात्रीं यानहंसावलिमनुकृपया स्वागतं व्याहरन्ती लोकेषु त्रिष्वमीषु प्रभवति महती वीररुद्रस्य कीर्त्तिः

yathā--- pṛcchantī dugdhasindhuṃ kuśalamanusarantyādarācchaṅkarādriṃ cāṭūktyā mānayantī muhuramaranadīṃ candramagre hasantī / vaidhātrīṃ yānahaṃsāvalimanukṛpayā svāgataṃ vyāharantī lokeṣu triṣvamīṣu prabhavati mahatī vīrarudrasya kīrttiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ विस्तरः । समर्थनप्रपञ्चोक्तिरुक्तस्यार्थस्य विस्तरः । यथा--- लोकेषु त्रिषु काकतीश्वरगुणान् स्तोतुं मुहुर्वीक्षितुं श्रोतुं बह्वभिनन्दितुं च फणिनामेकः क्षमो नायकः । यद्वक्त्राणि सहस्रमस्य कृतिनो यद् द्वे सहस्रे दृश- स्ता एव श्रुतयः फणा दशशतान्यत्यद्भुतान्दोलने

atha vistaraḥ / samarthanaprapañcoktiruktasyārthasya vistaraḥ / yathā--- lokeṣu triṣu kākatīśvaraguṇān stotuṃ muhurvīkṣituṃ śrotuṃ bahvabhinandituṃ ca phaṇināmekaḥ kṣamo nāyakaḥ / yadvaktrāṇi sahasramasya kṛtino yad dve sahasre dṛśa- stā eva śrutayaḥ phaṇā daśaśatānyatyadbhutāndolane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ संमितत्वम् । यावदर्थपदत्वं तु संमितत्वमुदाहृतम्

atha saṃmitatvam / yāvadarthapadatvaṃ tu saṃmitatvamudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा---- काकतीयनरेन्द्रस्य कीर्त्तिचन्दनचर्चनम् । दिगङ्गना वितन्वन्ति वतंसीकृततद्गुणाः

yathā---- kākatīyanarendrasya kīrtticandanacarcanam / digaṅganā vitanvanti vataṃsīkṛtatadguṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गाम्भीर्यम् । ध्वनिमत्ता तु गाम्भीर्यम् । यथा--- विषं कौक्षेयके गङ्गा कीर्त्तौ दिग्वसनं रिपौ । इन्दुर्मुखे च रुद्रस्य काकतीयस्य दृश्यते

atha gāmbhīryam / dhvanimattā tu gāmbhīryam / yathā--- viṣaṃ kaukṣeyake gaṅgā kīrttau digvasanaṃ ripau / indurmukhe ca rudrasya kākatīyasya dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ संक्षेपः । संक्षिप्तार्थाभिधानं यत् तत् संक्षेपः प्रकीर्त्यते

atha saṃkṣepaḥ / saṃkṣiptārthābhidhānaṃ yat tat saṃkṣepaḥ prakīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- वंशो ऽस्ति काकतीयानां तत्रासन् बहवो नृपाः । तेषां भाग्यविवर्तो ऽयं वीररुद्रो नरेश्वरः

yathā--- vaṃśo 'sti kākatīyānāṃ tatrāsan bahavo nṛpāḥ / teṣāṃ bhāgyavivarto 'yaṃ vīrarudro nareśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सौक्ष्म्यम् । अन्तः संजल्परूपत्वं शब्दानां सौक्ष्म्यमुच्यते । यथा--- अध्यधः परिसंश्लिष्टाः ष्ठाकृञ्भूधातवः सदा । वर्तन्ते काकतीयेन्द्रे कर्तर्यन्यत्र कर्मणि

atha saukṣmyam / antaḥ saṃjalparūpatvaṃ śabdānāṃ saukṣmyamucyate / yathā--- adhyadhaḥ parisaṃśliṣṭāḥ ṣṭhākṛñbhūdhātavaḥ sadā / vartante kākatīyendre kartaryanyatra karmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रौढिः । प्रौढिरुक्तेः परीपाक इति काव्यविदो विदुः

atha prauḍhiḥ / prauḍhirukteḥ parīpāka iti kāvyavido viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- वीप्सा पद्मभवस्य चन्द्रमुकुटस्यावृत्तिराम्रेडितं दैत्यारेः प्रतिबिम्बनं सुरगिरेरिन्दोः समुत्तेजनम् । कर्णादेः पुनरुद्भवः सुरतरोः सर्वस्वमाविष्क्रिया स्वर्धेनोरिति तर्कयन्ति कवयः श्रीवीररुद्रप्रभुम्

yathā--- vīpsā padmabhavasya candramukuṭasyāvṛttirāmreḍitaṃ daityāreḥ pratibimbanaṃ suragirerindoḥ samuttejanam / karṇādeḥ punarudbhavaḥ surataroḥ sarvasvamāviṣkriyā svardhenoriti tarkayanti kavayaḥ śrīvīrarudraprabhum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोक्तिः । विदग्धभणितिर्या स्यादुक्तिं तां कवयो विदुः । यथा--- दिट्ठा कमलासत्ती रण्णो तुह सुहअ चित्तचरिअत्स । भासन्तो वि तुमं तं कुवलअलच्छिं पसाहेसि

athoktiḥ / vidagdhabhaṇitiryā syāduktiṃ tāṃ kavayo viduḥ / yathā--- diṭṭhā kamalāsattī raṇṇo tuha suhaa cittacariatsa / bhāsanto vi tumaṃ taṃ kuvalaalacchiṃ pasāhesi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ रीतिः । यथोपक्रमनिर्वाहो रीतिरित्यभिधीयते

atha rītiḥ / yathopakramanirvāho rītirityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- षड् गुणान् सेवते राजा षड् रिपूनवमन्यते । षड् दर्शनान्युपादत्ते षड् बलानि च वीक्षते

yathā--- ṣaḍ guṇān sevate rājā ṣaḍ ripūnavamanyate / ṣaḍ darśanānyupādatte ṣaḍ balāni ca vīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ भाविकम् । भवतो वाक्यवृत्तिर्या भाविकं तदुदाहृतम्

atha bhāvikam / bhavato vākyavṛttiryā bhāvikaṃ tadudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- स्वामिंस्तात कुलोत्तंस वीररुद्र जगत्प्रभो । पुत्रिणां धुरमेषो ऽहं पुत्रेणारोपितस्त्वया

yathā--- svāmiṃstāta kulottaṃsa vīrarudra jagatprabho / putriṇāṃ dhurameṣo 'haṃ putreṇāropitastvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गतिः । गतिर्नाम सुरम्यत्वं स्वरारोहावरोहयोः

atha gatiḥ / gatirnāma suramyatvaṃ svarārohāvarohayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- प्रकाश्ये त्रैलोक्ये सततमतुलैः काकतिविभोर्- महोभिर्निः सीमैर्दिनकरकराटोपपटुभिः । तमः कृत्स्नं शोकज्वलदनलरोचिः परिचयं दधत्स्वप्युद्वेलत्यरिनृपमनस्स्वेव सततम्

yathā--- prakāśye trailokye satatamatulaiḥ kākativibhor- mahobhirniḥ sīmairdinakarakarāṭopapaṭubhiḥ / tamaḥ kṛtsnaṃ śokajvaladanalarociḥ paricayaṃ dadhatsvapyudvelatyarinṛpamanassveva satatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.