सकलभुवनसारभूतं प्रतापरुद्रं विषयीकुर्वतश्चिरादस्यालङ्कारस्य सार इत्यन्वर्थाभिधानम् ॥ इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणे ऽलङ्कार- शास्त्रे ऽर्थालङ्कारप्रकरणं समाप्तम् । ॥ अथ मिश्रालङ्कारप्रकरणम् ॥ अथ संसृष्टिसंकरौ निरूप्येते । यथा लौकिकानामलङ्काराणां हिरण्मयानां मणिमयानां च पृथक् सौन्दर्यहेतूनामन्योन्यसंबन्धेन चारुत्वातिशयो दृश्यते ; तथैव काव्यालङ्काराणां रूपकादीनां मिथः संबन्धेन सौन्दर्यातिशयः प्रतीयते । स च संबन्धो द्विविधः---संयोगरूपः, समवायरूपश्चेति । संयोगे (मिश्र) तिलतण्डुलन्यायः । समवाये---(मिश्र) क्षीरनीरन्यायः । तिलतण्डुलन्यायेन संबन्धे संसृष्टिः । क्षीरनीरन्यायेन संबन्धे संकरः । अनयोः पृथक् चारुत्वातिशयहेतुत्वादलङ्कारधुरन्धरत्वम् ; न तु पूर्वोक्तालङ्कारशेषता । संसृष्टिः । तत्र प्रथमं संसृष्टिर्निगद्यते । तिलतण्डुलसंश्लेषन्यायाद् यत्र परस्परम् । संश्लिष्येयुरलङ्काराः सा संसृष्टिर्निगद्यते
sakalabhuvanasārabhūtaṃ pratāparudraṃ viṣayīkurvataścirādasyālaṅkārasya sāra ityanvarthābhidhānam // iti śrīvidyānāthakṛtau pratāparudrayaśobhūṣaṇe 'laṅkāra- śāstre 'rthālaṅkāraprakaraṇaṃ samāptam / // atha miśrālaṅkāraprakaraṇam // atha saṃsṛṣṭisaṃkarau nirūpyete / yathā laukikānāmalaṅkārāṇāṃ hiraṇmayānāṃ maṇimayānāṃ ca pṛthak saundaryahetūnāmanyonyasaṃbandhena cārutvātiśayo dṛśyate ; tathaiva kāvyālaṅkārāṇāṃ rūpakādīnāṃ mithaḥ saṃbandhena saundaryātiśayaḥ pratīyate / sa ca saṃbandho dvividhaḥ---saṃyogarūpaḥ, samavāyarūpaśceti / saṃyoge (miśra) tilataṇḍulanyāyaḥ / samavāye---(miśra) kṣīranīranyāyaḥ / tilataṇḍulanyāyena saṃbandhe saṃsṛṣṭiḥ / kṣīranīranyāyena saṃbandhe saṃkaraḥ / anayoḥ pṛthak cārutvātiśayahetutvādalaṅkāradhurandharatvam ; na tu pūrvoktālaṅkāraśeṣatā / saṃsṛṣṭiḥ / tatra prathamaṃ saṃsṛṣṭirnigadyate / tilataṇḍulasaṃśleṣanyāyād yatra parasparam / saṃśliṣyeyuralaṅkārāḥ sā saṃsṛṣṭirnigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दालङ्कारसंसृष्टिर्यथा--- शुम्भत्संभ्रमगन्धसिन्धुरधुरानिर्दारितोर्वीतला- स्त्वङ्गत्तुङ्गतुरङ्गमप्रतिभया द्राक्स्यन्दनस्यन्दनाः । तीव्रारम्भसमुद्यदुद्भटभटाटोपस्फुरद्दिक्तटा निः सीमाः प्रसरन्ति रुद्रनृपतेर्जैत्रप्रयाणोद्यमाः
śabdālaṅkārasaṃsṛṣṭiryathā--- śumbhatsaṃbhramagandhasindhuradhurānirdāritorvītalā- stvaṅgattuṅgaturaṅgamapratibhayā drāksyandanasyandanāḥ / tīvrārambhasamudyadudbhaṭabhaṭāṭopasphuraddiktaṭā niḥ sīmāḥ prasaranti rudranṛpaterjaitraprayāṇodyamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थालङ्कारसंसृष्टिर्यथा--- काकतीन्द्रचमूर्धत्ते महिमानमुदन्वतः । ग्रसते या द्विषद्भूपध्वजिनीस्तटिनीरिव
arthālaṅkārasaṃsṛṣṭiryathā--- kākatīndracamūrdhatte mahimānamudanvataḥ / grasate yā dviṣadbhūpadhvajinīstaṭinīriva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभयसंसृष्टिर्यथा-- प्रतापरुद्रदोर्दण्डो मण्डलाग्रेण मण्डितः । दृश्यते समरे वीरैरुत्फणः फणवानिव
ubhayasaṃsṛṣṭiryathā-- pratāparudradordaṇḍo maṇḍalāgreṇa maṇḍitaḥ / dṛśyate samare vīrairutphaṇaḥ phaṇavāniva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सङ्करो निरूप्यते । क्षीरनीरनयाद् यत्र संबन्धः स्यात् परस्परम् । अलङ्कृतीनामेतासां सङ्करः स उदाहृतः
atha saṅkaro nirūpyate / kṣīranīranayād yatra saṃbandhaḥ syāt parasparam / alaṅkṛtīnāmetāsāṃ saṅkaraḥ sa udāhṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र क्षीरनीरन्यायेनालङ्काराणां मिथः संबन्धो भवति स सङ्करः । तस्याङ्गाङ्गिभावेन एकवाचकानुप्रवेशेन संदेहेन च त्रैविध्यम् । तत्राङ्गाङ्गिभावसङ्करो यथा--- उद्यद्बृंहितगर्जितैर्द्विपघटाकादम्बिनीसंभ्रमैः क्षोणीभृत्कटकोपरोधपटुभिः प्रावृड्विहारा इव । शत्रुस्त्रीबहुलाश्रुवृष्टिशमितक्ष्माचक्रतापोदया यात्राः काकतिवल्लभस्य जगतामानन्दमातन्वते
yatra kṣīranīranyāyenālaṅkārāṇāṃ mithaḥ saṃbandho bhavati sa saṅkaraḥ / tasyāṅgāṅgibhāvena ekavācakānupraveśena saṃdehena ca traividhyam / tatrāṅgāṅgibhāvasaṅkaro yathā--- udyadbṛṃhitagarjitairdvipaghaṭākādambinīsaṃbhramaiḥ kṣoṇībhṛtkaṭakoparodhapaṭubhiḥ prāvṛḍvihārā iva / śatrustrībahulāśruvṛṣṭiśamitakṣmācakratāpodayā yātrāḥ kākativallabhasya jagatāmānandamātanvate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र यात्राः प्रावृड्विहारा इवेत्युपमालङ्कारेण द्विपघटाकादम्बिनीत्यत्रोपमा प्रसाध्यत इति सजातीययोरङ्गाङ्गिभावः ; कादम्बिनीव द्विपघटेति समासाश्रयणात् । क्षोणीभृत्कटकोपरोधेत्यत्र श्लेषमूलातिशयोक्तिः । विजातीयसङ्करो यथा--- प्रतापरुद्रस्य कृपाणधारा प्रत्यर्थिफालेषु पतत्यमन्दम् । प्रक्षालनायेव कृतस्य धात्रा तद्वर्तिनो दुर्लिपिकल्मषस्य
atra yātrāḥ prāvṛḍvihārā ivetyupamālaṅkāreṇa dvipaghaṭākādambinītyatropamā prasādhyata iti sajātīyayoraṅgāṅgibhāvaḥ ; kādambinīva dvipaghaṭeti samāsāśrayaṇāt / kṣoṇībhṛtkaṭakoparodhetyatra śleṣamūlātiśayoktiḥ / vijātīyasaṅkaro yathā--- pratāparudrasya kṛpāṇadhārā pratyarthiphāleṣu patatyamandam / prakṣālanāyeva kṛtasya dhātrā tadvartino durlipikalmaṣasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रक्षालनायेवेत्युत्प्रेक्षया दुर्लिपिकल्मषस्येत्यत्र रूपकं प्रसाध्यत इति विजातीययोरङ्गाङ्गिभावः । एकवाचकानुप्रविष्टसङ्करो यथा--- विजितारिपुरो मूर्तौ विलसत्सर्वमङ्गलः । भुवि शंभुरिवाभाति काकतीयनरेश्वरः
atra prakṣālanāyevetyutprekṣayā durlipikalmaṣasyetyatra rūpakaṃ prasādhyata iti vijātīyayoraṅgāṅgibhāvaḥ / ekavācakānupraviṣṭasaṅkaro yathā--- vijitāripuro mūrtau vilasatsarvamaṅgalaḥ / bhuvi śaṃbhurivābhāti kākatīyanareśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र विजितारिपुर इत्यर्थसाम्यादुपमा, विलसत्सर्वमङ्गल इति शब्दसाम्यात् श्लेषश्च शम्भुरिवेत्येकस्मिन्निवशब्दे ऽनुप्रविष्टौ । संदेहसङ्करो यथा--- जातः प्रतापरुद्रेन्दुः काकतीयान्वयाम्बुधौ । धत्ते जनचकोराणां प्रसादज्योत्स्नयामृतम्
atra vijitāripura ityarthasāmyādupamā, vilasatsarvamaṅgala iti śabdasāmyāt śleṣaśca śambhurivetyekasminnivaśabde 'nupraviṣṭau / saṃdehasaṅkaro yathā--- jātaḥ pratāparudrenduḥ kākatīyānvayāmbudhau / dhatte janacakorāṇāṃ prasādajyotsnayāmṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र काकतीयकुलाम्बुधौ इत्यादौ रूपकोपमायोः संदेहसङ्करः । काकतीयान्वय एवाम्बुधिः, काकतीयान्वयो ऽम्बुधिरिवेति समासद्वयसंभवात् । न चात्र साधकं बाधकं वा प्रमाणमन्यतरस्यास्तीति संदेह एव पर्यवस्यति । साधकबाधकप्रमाणसंभवे तु संदेहनिवृत्तिः । अत्र साधकं यथा--- प्रतापरुद्रनृपतेः पारिजातात् समुद्भवाः । वतंसयन्ति दिङ्नार्यो मधुराः कीर्त्तिमञ्जरीः
atra kākatīyakulāmbudhau ityādau rūpakopamāyoḥ saṃdehasaṅkaraḥ / kākatīyānvaya evāmbudhiḥ, kākatīyānvayo 'mbudhiriveti samāsadvayasaṃbhavāt / na cātra sādhakaṃ bādhakaṃ vā pramāṇamanyatarasyāstīti saṃdeha eva paryavasyati / sādhakabādhakapramāṇasaṃbhave tu saṃdehanivṛttiḥ / atra sādhakaṃ yathā--- pratāparudranṛpateḥ pārijātāt samudbhavāḥ / vataṃsayanti diṅnāryo madhurāḥ kīrttimañjarīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र कीर्त्तय एव मञ्जर्य इति रूपकालङ्कारे वतंसयन्तीति साधकं प्रमाणम्। (अ) वतंसीकरणेनाभेदप्रतीतिः । बाधकं यथा--- काकतीन्द्रस्य निः साणध्वनौ दिक्षु विजृम्भिते । व्याकुलकृतसत्त्वो ऽभूत् प्रतिपक्षबलार्णवः
atra kīrttaya eva mañjarya iti rūpakālaṅkāre vataṃsayantīti sādhakaṃ pramāṇam/ (a) vataṃsīkaraṇenābhedapratītiḥ / bādhakaṃ yathā--- kākatīndrasya niḥ sāṇadhvanau dikṣu vijṛmbhite / vyākulakṛtasattvo 'bhūt pratipakṣabalārṇavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.