इति श्रीविज्ञानभिक्षुविरचिते साङ्ख्यसारे पुरुषस्वरूपपरिच्छेदः ॥ * ॥ ---------------------------------------------------------------------- अथ द्वितीयः परिच्छेदः ॥ अथात्मानात्मवैधर्म्ये गुणदोषात्मके तयोः । वक्ष्ये विस्तारतो येन विवेको ऽतिस्फुटो भवेत्
iti śrīvijñānabhikṣuviracite sāṅkhyasāre puruṣasvarūpaparicchedaḥ // * // ---------------------------------------------------------------------- atha dvitīyaḥ paricchedaḥ // athātmānātmavaidharmye guṇadoṣātmake tayoḥ / vakṣye vistārato yena viveko 'tisphuṭo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यात्मघनाकाशे सान्निध्येरितशक्तिभिः । जायते लीयते भूत्वा भूयो ऽयं जगदम्बुदः
sāmānyātmaghanākāśe sānnidhyeritaśaktibhiḥ / jāyate līyate bhūtvā bhūyo 'yaṃ jagadambudaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिगुणात्मकशक्तीनां परिणामैरतश्चितिः । आधारविधया विश्वोपादानमविकारतः
triguṇātmakaśaktīnāṃ pariṇāmairataścitiḥ / ādhāravidhayā viśvopādānamavikārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा ऽ; ऽधरतया तोयं धरोपादानमिष्यते । स्वस्थपार्थिवतन्मात्रद्वारेणैवं चितिर्मता
yathā '; 'dharatayā toyaṃ dharopādānamiṣyate / svasthapārthivatanmātradvāreṇaivaṃ citirmatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो जगदुपादानमपि ब्रह्माविकारतः । कूटस्थनित्यपर्यायपरमार्थसदुच्यते
ato jagadupādānamapi brahmāvikārataḥ / kūṭasthanityaparyāyaparamārthasaducyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वार्थत्वात् स्वानुभूत्या च सिद्धत्वात् परमार्थसत् । स्वतः स्थित्या स्वतः सिद्ध्या लोकैः सन्निति हीर्यते
svārthatvāt svānubhūtyā ca siddhatvāt paramārthasat / svataḥ sthityā svataḥ siddhyā lokaiḥ sanniti hīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिक्षणविकारेण तैस्तै रूपैरपायतः । प्रकृत्यादिरसत् सर्वो जडार्थो ऽब्धौ तरङ्गवत्
pratikṣaṇavikāreṇa taistai rūpairapāyataḥ / prakṛtyādirasat sarvo jaḍārtho 'bdhau taraṅgavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्तु कालान्तरेणापि नान्यसञ्ज्ञामुपैति वै । परिणामादिसम्भूतां तद्वस्त्वित्यादिकस्मृतेः
yattu kālāntareṇāpi nānyasañjñāmupaiti vai / pariṇāmādisambhūtāṃ tadvastvityādikasmṛteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परार्थाधीनसत्त्वाच्च परदृष्ट्या च सिद्धितः । परतः सन्नसन्नेव तत्परापेक्षया मतः
parārthādhīnasattvācca paradṛṣṭyā ca siddhitaḥ / parataḥ sannasanneva tatparāpekṣayā mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सतो ऽस्तित्वं तु नासत्ता नास्तित्वे सत्यता कुतः । इति गारुडतश्चैवं सदसत्त्वव्यवस्थितेः
sato 'stitvaṃ tu nāsattā nāstitve satyatā kutaḥ / iti gāruḍataścaivaṃ sadasattvavyavasthiteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो न सन्नासदिदं जगत् सदसदात्मकम् । असद्विषयकत्वाच्च तस्य धीस्तात्त्विको भ्रमः
ato na sannāsadidaṃ jagat sadasadātmakam / asadviṣayakatvācca tasya dhīstāttviko bhramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगद्वृक्षस्य चैतन्यं सारो ऽसारस्तथेतरत् । प्रपञ्चस्य स्थिरांशो हि चितिरेवाविकारतः
jagadvṛkṣasya caitanyaṃ sāro 'sārastathetarat / prapañcasya sthirāṃśo hi citirevāvikārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदन्यदखिलं तुच्छमसारत्वादुदीर्यते । तथा ऽनृतमसच्चापि तदपेक्षास्थिरत्वतः
tadanyadakhilaṃ tucchamasāratvādudīryate / tathā 'nṛtamasaccāpi tadapekṣāsthiratvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवंविधैवात्मसत्ता अन्यासत्ता च दर्शिता । वासिष्ठादौ विस्तरतो यथा लेशात्तदुच्यते
evaṃvidhaivātmasattā anyāsattā ca darśitā / vāsiṣṭhādau vistarato yathā leśāttaducyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्नो जाग्रत्यसद्रूपः स्वप्ने जाग्रदसद्वपुः । मृतिर्जन्मन्यसद्रूपा मृतौ जन्माप्यसन्मयम्
svapno jāgratyasadrūpaḥ svapne jāgradasadvapuḥ / mṛtirjanmanyasadrūpā mṛtau janmāpyasanmayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगन्मयी भ्रान्तिरिति न कदापि न विद्यते । विद्यते न कदाचिच्च जलबुद्बुदवत् स्थितम्
jaganmayī bhrāntiriti na kadāpi na vidyate / vidyate na kadācicca jalabudbudavat sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मैवास्ति परं सत्यं नान्याः संसारदृष्टयः । शुक्तिकारजतं यद्वद्यथा मरुमरीचिका
ātmaivāsti paraṃ satyaṃ nānyāḥ saṃsāradṛṣṭayaḥ / śuktikārajataṃ yadvadyathā marumarīcikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्ति सर्वगतं शान्तं परमात्मघनं शुचि । अचिन्त्यचिन्मात्रवपुः परमाकाशमाततम्
asti sarvagataṃ śāntaṃ paramātmaghanaṃ śuci / acintyacinmātravapuḥ paramākāśamātatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्सर्वगं सर्वशक्ति सर्वं सर्वात्मकं स्वयम् । यत्र यत्र यथोदेति यथा ऽ; ऽस्ते तत्र तत्र वै
tatsarvagaṃ sarvaśakti sarvaṃ sarvātmakaṃ svayam / yatra yatra yathodeti yathā '; 'ste tatra tatra vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आविर्भावतिरोभावमयास्त्रिभुवनोर्मयः । स्फुरन्त्यतितते यस्मिन् मराविव मरीचयः
āvirbhāvatirobhāvamayāstribhuvanormayaḥ / sphurantyatitate yasmin marāviva marīcayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असतेव सती तोयनद्येव लहरी चला । मनसेवेन्द्रजालश्रीर्जागती प्रवितन्यते
asateva satī toyanadyeva laharī calā / manasevendrajālaśrīrjāgatī pravitanyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मणा तन्यते विश्वं मनसैव स्वयम्भुवा । मनोमयमतो विश्वं यन्नाम परिदृश्यते
brahmaṇā tanyate viśvaṃ manasaiva svayambhuvā / manomayamato viśvaṃ yannāma paridṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ह्यशुद्धमतिर्मूढो रूढो न वितते पदे । वज्रसारमिदं तस्य जगदस्त्यसदेव सत्
yo hyaśuddhamatirmūḍho rūḍho na vitate pade / vajrasāramidaṃ tasya jagadastyasadeva sat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्युत्पन्नस्य कनके कानके कटके यथा । कटकज्ञप्तिरेवास्ति न मनागपि हेमधीः
avyutpannasya kanake kānake kaṭake yathā / kaṭakajñaptirevāsti na manāgapi hemadhīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा ऽज्ञस्य पुरागारनगनागेन्द्रभासुरा । इयं दृश्यदृगेवास्ति न त्वन्या परमार्थदृक्
tathā 'jñasya purāgāranaganāgendrabhāsurā / iyaṃ dṛśyadṛgevāsti na tvanyā paramārthadṛk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यादिवाक्यैर्वासिष्ठे नात्यन्तासत्यतोदिता । जगतो ऽपरवाक्यैर्हि सत्कार्यं प्राकृतं मतम्
ityādivākyairvāsiṣṭhe nātyantāsatyatoditā / jagato 'paravākyairhi satkāryaṃ prākṛtaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नामरूपविनिर्मुक्तं यस्मिन् सन्तिष्ठते जगत् । तमाहुं प्रकृतिं केचिन् मायामेके ऽपरे त्वणून्
nāmarūpavinirmuktaṃ yasmin santiṣṭhate jagat / tamāhuṃ prakṛtiṃ kecin māyāmeke 'pare tvaṇūn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुषुप्तावस्थया चक्रपद्मरेखाशिलोदरे । यथा स्थिता चितेरन्तस्तथेयं जगदावली
suṣuptāvasthayā cakrapadmarekhāśilodare / yathā sthitā citerantastatheyaṃ jagadāvalī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिव्रततिर्व्योम्नि जाता ब्रह्माण्डसत्फला । इत्यादिवाक्यैः साङ्ख्यीयसत्कार्याद्युपवर्णनात्
prakṛtivratatirvyomni jātā brahmāṇḍasatphalā / ityādivākyaiḥ sāṅkhyīyasatkāryādyupavarṇanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.