इति श्रीविज्ञानभिक्षुविरचिते साङ्ख्यसारे आत्मानात्मनोः सत्यत्वासत्यत्ववैधर्म्यपरिच्छेदः ॥ * ॥ ---------------------------------------------------------------------- अथ तृतीयः परिच्छेदः ॥ तदेवात्मनः सत्ता दर्शिता ऽन्यविलक्षणा । अथ चिद्रूपतां वक्ष्ये बुद्धिवृत्तिविलक्षणाम्
iti śrīvijñānabhikṣuviracite sāṅkhyasāre ātmānātmanoḥ satyatvāsatyatvavaidharmyaparicchedaḥ // * // ---------------------------------------------------------------------- atha tṛtīyaḥ paricchedaḥ // tadevātmanaḥ sattā darśitā 'nyavilakṣaṇā / atha cidrūpatāṃ vakṣye buddhivṛttivilakṣaṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुभूतिश्चितिर्बोधो वेदनं चोच्यते पुमान् । वेद्यं जडं तमो ऽज्ञानं प्रधानादिकमुच्यते
anubhūtiścitirbodho vedanaṃ cocyate pumān / vedyaṃ jaḍaṃ tamo 'jñānaṃ pradhānādikamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदनं वेद्यसम्बन्धादेव वेत्त्रभिधीयते । यथा प्रकाश्यसम्बन्धात् प्रकाशो ऽपि प्रकाशकः
vedanaṃ vedyasambandhādeva vettrabhidhīyate / yathā prakāśyasambandhāt prakāśo 'pi prakāśakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा ऽर्थोपरागेण भानमर्थस्य भासकम् । एवं वेद्योपरक्तस्यास्वांशस्याधारतां ऽशिनि
yathā vā 'rthoparāgeṇa bhānamarthasya bhāsakam / evaṃ vedyoparaktasyāsvāṃśasyādhāratāṃ 'śini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असङ्गायां चितौ वेद्योपरागो ऽयं न धीष्विव । किन्तु साक्षाद्द्वारतो वा चिति तत्प्रतिबिम्बनम्
asaṅgāyāṃ citau vedyoparāgo 'yaṃ na dhīṣviva / kintu sākṣāddvārato vā citi tatpratibimbanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाह्यं वृत्त्याख्यकरणाभावादनुपरागतः । चितिर्नैवेक्षते चेत्यं विभुत्वे ऽपि च सर्वतः
bāhyaṃ vṛttyākhyakaraṇābhāvādanuparāgataḥ / citirnaivekṣate cetyaṃ vibhutve 'pi ca sarvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा चिदपि वृत्त्याख्यकरणाभावतो ऽर्थवत् । स्वगोचरां वृत्तिमृते तिष्ठत्यज्ञातसत्तया
tathā cidapi vṛttyākhyakaraṇābhāvato 'rthavat / svagocarāṃ vṛttimṛte tiṣṭhatyajñātasattayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेवं चिन्निराकारा प्रकाशाकाशरूपिणी । तिष्ठत्यव्यक्तरूपा च मोक्षादौ वृत्त्यभावतः
tadevaṃ cinnirākārā prakāśākāśarūpiṇī / tiṣṭhatyavyaktarūpā ca mokṣādau vṛttyabhāvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिवृत्तिस्तु साकारा परिच्छिन्ना च दीपवत् । व्यक्ता च सर्वदा तद्वदसङ्ख्या क्षणभङ्गुरा
buddhivṛttistu sākārā paricchinnā ca dīpavat / vyaktā ca sarvadā tadvadasaṅkhyā kṣaṇabhaṅgurā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जडा च परदृश्यत्वाद्घटदीपादिवन् मता । वृत्तेः प्रकाशता त्वर्थाकारत्वादक्षतैव हि
jaḍā ca paradṛśyatvādghaṭadīpādivan matā / vṛtteḥ prakāśatā tvarthākāratvādakṣataiva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा ऽस्याकारतार्हत्वादादर्शस्तत्प्रकाशकः । सर्वाकारत्वयोग्यत्वात् सैवं सर्वप्रकाशिका
yathā 'syākāratārhatvādādarśastatprakāśakaḥ / sarvākāratvayogyatvāt saivaṃ sarvaprakāśikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न पुनर्वृत्तिद्रष्टृत्वं चितस्तद्भिन्नद्रष्टृता । वृत्तेर्यतो गौरवं स्याद्द्वयोर्ज्ञातृत्वकल्पने
na punarvṛttidraṣṭṛtvaṃ citastadbhinnadraṣṭṛtā / vṛtteryato gauravaṃ syāddvayorjñātṛtvakalpane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्ध्यारूढं त्वन्यवस्तु तद्द्वारा प्रतिबिम्बितम् । पश्यत्यनुभवो नान्यो द्रष्टा बुद्ध्यादिको ऽखिलः
buddhyārūḍhaṃ tvanyavastu taddvārā pratibimbitam / paśyatyanubhavo nānyo draṣṭā buddhyādiko 'khilaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येवं बुद्धिवृत्तिभ्यो वैलक्षण्यं चितीरितम् । चिदचित्त्वाख्यवैधर्म्यं देहादिभ्यः स्फुटन्त्विदम्
ityevaṃ buddhivṛttibhyo vailakṣaṇyaṃ citīritam / cidacittvākhyavaidharmyaṃ dehādibhyaḥ sphuṭantvidam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्योन्यप्रतिबिम्बेन सारूप्याद्वृतिबोधयोः । बोधव्यवहृतिर्वृत्तौ लोहे ऽग्निव्यवहारवत्
anyonyapratibimbena sārūpyādvṛtibodhayoḥ / bodhavyavahṛtirvṛttau lohe 'gnivyavahāravat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैवाल्पबुद्ध्याशक्यो ऽयं विवेको वृत्तिबोधयोः । तार्किका यत्र सम्मूढाः साङ्ख्यानां श्रेष्ठता यतः
naivālpabuddhyāśakyo 'yaṃ viveko vṛttibodhayoḥ / tārkikā yatra sammūḍhāḥ sāṅkhyānāṃ śreṣṭhatā yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विज्ञानवादिनो बौद्धा वृत्तिबोधाविवेकतः । ज्ञातात्मत्वश्रुतौ मूढा मेनिरे क्षणिकां चितिम्
vijñānavādino bauddhā vṛttibodhāvivekataḥ / jñātātmatvaśrutau mūḍhā menire kṣaṇikāṃ citim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वपुंसो विवेको ऽयं वृत्तितद्बोधरूपयोः । नाशक्यः सुधियां यद्वद्धंसानां क्षीरनीरयोः
sattvapuṃso viveko 'yaṃ vṛttitadbodharūpayoḥ / nāśakyaḥ sudhiyāṃ yadvaddhaṃsānāṃ kṣīranīrayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतदन्तश्च संसारो मोक्षास्तत्रैव संस्थितः । यद्वृत्तिभ्यो विवेकेन तद्बोधस्यावधारणम्
etadantaśca saṃsāro mokṣāstatraiva saṃsthitaḥ / yadvṛttibhyo vivekena tadbodhasyāvadhāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वो ऽप्यनुभवं वेद न कश्चिदपि वेदताम् । विवेकमात्रमस्मिन् हि भासमाने ऽप्यपेक्षते
sarvo 'pyanubhavaṃ veda na kaścidapi vedatām / vivekamātramasmin hi bhāsamāne 'pyapekṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मा विवेक्तुं बाह्यार्थे न शक्यो वृतिमिश्रणात् । अतो वृत्तौ विवेक्तव्यो वृत्तिबोधतयैव सः
ātmā vivektuṃ bāhyārthe na śakyo vṛtimiśraṇāt / ato vṛttau vivektavyo vṛttibodhatayaiva saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा बुद्ध्या विवेकार्हो नाग्निरङ्गारमिश्रणात् । सो ऽङ्गारे तु विवेकार्हो काष्ठदग्धृतया स्फुटम्
yathā buddhyā vivekārho nāgniraṅgāramiśraṇāt / so 'ṅgāre tu vivekārho kāṣṭhadagdhṛtayā sphuṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतएव श्रुतौ स्वप्ने दृश्यवृत्तिविवेकतः । स्वयंज्योतिःस्वरूपेण तस्या द्रष्टा प्रदर्शितः
ataeva śrutau svapne dṛśyavṛttivivekataḥ / svayaṃjyotiḥsvarūpeṇa tasyā draṣṭā pradarśitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षात् प्रकाशो यो यस्य स तद्भिन्नो मतो बुधैः । घटादिभ्यो यथा ऽ; ऽलोक आलोकाच्चापि वृत्तयः
sākṣāt prakāśo yo yasya sa tadbhinno mato budhaiḥ / ghaṭādibhyo yathā '; 'loka ālokāccāpi vṛttayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृत्तेः साक्षात् प्रकाशत्वादतो ऽनुभवरूपकः । वृत्तिभ्यो भिन्न आत्मेति शीघ्रो मार्गः स्वदर्शने
vṛtteḥ sākṣāt prakāśatvādato 'nubhavarūpakaḥ / vṛttibhyo bhinna ātmeti śīghro mārgaḥ svadarśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमादिप्रकारेण बुद्धिसत्त्वप्रकाशतः । विलक्षणतया सिद्धश्चित्प्रकाशो ऽस्य भासकः
evamādiprakāreṇa buddhisattvaprakāśataḥ / vilakṣaṇatayā siddhaścitprakāśo 'sya bhāsakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्नदेहादिदृष्टान्तैस्तस्माच्छ्रुत्यादिदर्शितैः । जाग्रद्देहेन्द्रियार्थेभ्यश्चितिर्भिन्नतया मता
svapnadehādidṛṣṭāntaistasmācchrutyādidarśitaiḥ / jāgraddehendriyārthebhyaścitirbhinnatayā matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्ने देहादिकं सर्वं चिद्भिन्नं चिति भासते । जाग्रत्येवं विशेषस्तु यद्बाह्यमपि भासते
svapne dehādikaṃ sarvaṃ cidbhinnaṃ citi bhāsate / jāgratyevaṃ viśeṣastu yadbāhyamapi bhāsate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्ने मनोमयत्वाच्च साक्षाच्चिद्विषयो ऽखिलम् । करणद्वारतो बाह्यं चितो जाग्रति गोचरः
svapne manomayatvācca sākṣāccidviṣayo 'khilam / karaṇadvārato bāhyaṃ cito jāgrati gocaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वं देहादिकं स्वप्नजाग्रतोरेकरूपतः । भाति चिद्व्योम्नि नात्रार्थबाह्यान्तर्भेदतो भिदा
sarvaṃ dehādikaṃ svapnajāgratorekarūpataḥ / bhāti cidvyomni nātrārthabāhyāntarbhedato bhidā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिद्व्योम्नि वासनातो धीः प्रमाणाद्वा ऽर्थरूपिणी । ततश्चितो ऽर्थभानं यत् तत् समं स्वप्नजाग्रतोः
cidvyomni vāsanāto dhīḥ pramāṇādvā 'rtharūpiṇī / tataścito 'rthabhānaṃ yat tat samaṃ svapnajāgratoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदिदं स्वानुभूत्यैव प्रोच्यते न परोक्षतः । स्वप्नदृष्टान्तसदृशो नोपायो ऽस्त्यात्मदर्शने
tadidaṃ svānubhūtyaiva procyate na parokṣataḥ / svapnadṛṣṭāntasadṛśo nopāyo 'styātmadarśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुषुप्तौ हि यथा स्वप्ने स्वात्मन्येवेक्षते ऽखिलम् । आत्मानं चैकदेशस्थं मन्यते जागरे तथा
suṣuptau hi yathā svapne svātmanyevekṣate 'khilam / ātmānaṃ caikadeśasthaṃ manyate jāgare tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुषुप्तिरात्मनस्तत्त्वं स्वरूपावस्थितेस्तदा । जाग्रत्स्वप्नौ मायिकौ तु मृषासारूप्यतो धिया
suṣuptirātmanastattvaṃ svarūpāvasthitestadā / jāgratsvapnau māyikau tu mṛṣāsārūpyato dhiyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धेः सुषुप्तिस्तमसा ऽ; ऽवरणं तद्विलक्षणा । चितेः सुषुप्तिर्वृत्त्याख्यदृश्यावरणशून्यता
buddheḥ suṣuptistamasā '; 'varaṇaṃ tadvilakṣaṇā / citeḥ suṣuptirvṛttyākhyadṛśyāvaraṇaśūnyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्णः कूटस्थनित्यश्च स्वस्वधीमात्रवृत्तिदृक् । वृत्त्याख्यदृश्यविरहात् सर्वदा नेक्षते पुमान्
pūrṇaḥ kūṭasthanityaśca svasvadhīmātravṛttidṛk / vṛttyākhyadṛśyavirahāt sarvadā nekṣate pumān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृत्तिदेशे यथा बोधस्तथा सर्वत्र सर्वदा । वृथैव तप्यते मूढैर्व्ययनाशादिना ऽ; ऽत्मनः
vṛttideśe yathā bodhastathā sarvatra sarvadā / vṛthaiva tapyate mūḍhairvyayanāśādinā '; 'tmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखभोगमहारोगनिदानं देहगेहिनी । बुद्धिर्न त्यज्यते मूढैर्महानिद्रासुखं यतः
duḥkhabhogamahāroganidānaṃ dehagehinī / buddhirna tyajyate mūḍhairmahānidrāsukhaṃ yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनादिबुद्धिगार्हस्थ्यं विवेकस्त्यज्यते न चेत् । न मोक्षो बाह्यसन्न्यासादिहामुत्रासुखं परम्
anādibuddhigārhasthyaṃ vivekastyajyate na cet / na mokṣo bāhyasannyāsādihāmutrāsukhaṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समचिन्मात्ररूपेषु स्वपरात्मसु सर्वदा । बुद्धिमात्रविवेकेन स्वपरादिभिदा मृषा
samacinmātrarūpeṣu svaparātmasu sarvadā / buddhimātravivekena svaparādibhidā mṛṣā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिन्मात्रे निर्गुणे स्वामिन्यारोप्यैवात्मकर्तृताम् । स्वाम्यवज्ञापराधेन वध्यते धीः स्वकर्मभिः
cinmātre nirguṇe svāminyāropyaivātmakartṛtām / svāmyavajñāparādhena vadhyate dhīḥ svakarmabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्वी तु धीः पतिं दृष्ट्वा याथातथ्येन तत्परा । इहानन्दमयी चान्ते पतिदेहे लयं व्रजेत्
sādhvī tu dhīḥ patiṃ dṛṣṭvā yāthātathyena tatparā / ihānandamayī cānte patidehe layaṃ vrajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाहं कर्ता सुखी दुःखी चिन्मात्राकाशरूपकः । एवं नाथं चिन्तयन्ती न पत्युर्दुःखभोगदा
nāhaṃ kartā sukhī duḥkhī cinmātrākāśarūpakaḥ / evaṃ nāthaṃ cintayantī na patyurduḥkhabhogadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.