इति श्रीविज्ञानभिक्षुविरचिते साङ्ख्यसारे आत्मानात्मनोः प्रियाप्रियत्ववैधर्म्यपरिच्छेदः ॥ * ॥ ---------------------------------------------------------------------- अथ पञ्चमः परिच्छेदः । परिच्छेदत्रयेणोक्तं सच्चिदानन्दरूपकम् । गीयमानं श्रुतिस्मृत्योरात्मनो लक्षणत्रयम्
iti śrīvijñānabhikṣuviracite sāṅkhyasāre ātmānātmanoḥ priyāpriyatvavaidharmyaparicchedaḥ // * // ---------------------------------------------------------------------- atha pañcamaḥ paricchedaḥ / paricchedatrayeṇoktaṃ saccidānandarūpakam / gīyamānaṃ śrutismṛtyorātmano lakṣaṇatrayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वैपरीत्यमन्येषां लक्षणं चेरितं स्फुटम् । आभ्यां तु गुणदोषाभ्यां विवेको दोषहृत् परः
tadvaiparītyamanyeṣāṃ lakṣaṇaṃ ceritaṃ sphuṭam / ābhyāṃ tu guṇadoṣābhyāṃ viveko doṣahṛt paraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैर्गुण्यसगुणत्वादिवैधर्म्याण्यपराण्यपि । बहूनि वक्ष्ये सङ्क्षेपात् पुम्प्रकृत्योरतः परम्
nairguṇyasaguṇatvādivaidharmyāṇyaparāṇyapi / bahūni vakṣye saṅkṣepāt pumprakṛtyorataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धियो ऽर्थाकारया वृत्त्या जनितत्वात् सुखादयः । सामानाधिकरण्येन कल्प्यन्ते लाघवाद् धियाम्
dhiyo 'rthākārayā vṛttyā janitatvāt sukhādayaḥ / sāmānādhikaraṇyena kalpyante lāghavād dhiyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महदादेर्जडत्वेन तद्धेतुश्च जडो मतः । कार्यकारणसाजात्यं दृष्टं लोके हि सर्वतः
mahadāderjaḍatvena taddhetuśca jaḍo mataḥ / kāryakāraṇasājātyaṃ dṛṣṭaṃ loke hi sarvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत आत्मा बोधमात्रतया सिध्यति लाघवात् । गुणाः सर्वे प्रकृत्यादेर्विकाराश्चेतरे ऽखिलाः
ata ātmā bodhamātratayā sidhyati lāghavāt / guṇāḥ sarve prakṛtyādervikārāścetare 'khilāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मा तु निर्गुणस्तद्वत् कूटस्थश्च मतो बुधैः । चितेः कूटस्थसञ्ज्ञा तु स्थिरत्वाद् गिरिकूटवत्
ātmā tu nirguṇastadvat kūṭasthaśca mato budhaiḥ / citeḥ kūṭasthasañjñā tu sthiratvād girikūṭavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लेपश्चेतरसम्बन्धे तद्रूपैरुपरक्तता । यथा विषयसम्बन्धाद्बुद्धौ भवति वासना
lepaścetarasambandhe tadrūpairuparaktatā / yathā viṣayasambandhādbuddhau bhavati vāsanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाण्डादौ द्रव्ययोगाच्च तत्तद्द्रव्यस्य वासना । लेपहेतुश्च सम्बन्धः सङ्गः सम्बन्धि चाञ्जनम्
bhāṇḍādau dravyayogācca tattaddravyasya vāsanā / lepahetuśca sambandhaḥ saṅgaḥ sambandhi cāñjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो निरञ्जनो ऽसङ्गो निर्लेपश्चोच्यते पुमान् । नभःपुष्करपत्रादिदृष्टान्तैः परमर्षिभिः
ato nirañjano 'saṅgo nirlepaścocyate pumān / nabhaḥpuṣkarapatrādidṛṣṭāntaiḥ paramarṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिन्मात्रानन्तशक्त्यब्धौ पुमर्थपवनेरिताः । सत्त्वादिशक्तयो यान्ति विश्वबुद्बुदरूपताम्
cinmātrānantaśaktyabdhau pumarthapavaneritāḥ / sattvādiśaktayo yānti viśvabudbudarūpatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत ईशश्चिदात्मैव जगतः सन्निधानतः । मणिवत् प्रेरकत्वेन जडानामयसामिव
ata īśaścidātmaiva jagataḥ sannidhānataḥ / maṇivat prerakatvena jaḍānāmayasāmiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुमानेव जगत्कर्ता जगद्भर्ता ऽखिलेश्वरः । स्वाम्यर्थे मृत्यवद्यस्माज्जडवर्गः प्रवर्तते
pumāneva jagatkartā jagadbhartā 'khileśvaraḥ / svāmyarthe mṛtyavadyasmājjaḍavargaḥ pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करणानि च देहेषु राजार्थमधिकारिवत् । भोग्यजातं मनोमन्त्रिण्यर्पयन्ति स्वभावतः
karaṇāni ca deheṣu rājārthamadhikārivat / bhogyajātaṃ manomantriṇyarpayanti svabhāvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तैर्भोग्यैर्युक्तमात्मानमावेदयति धीश्चिति । ईक्षामात्रेण तद्भुङ्क्ते राजेवात्मा ऽखिलेश्वरः
tairbhogyairyuktamātmānamāvedayati dhīściti / īkṣāmātreṇa tadbhuṅkte rājevātmā 'khileśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धनादेरीश्वरो देहो देहस्येन्द्रियमीश्वरम् । इन्द्रियस्येश्वरी बुद्धिर्बुद्धेरात्मेश्वरः परः
dhanāderīśvaro deho dehasyendriyamīśvaram / indriyasyeśvarī buddhirbuddherātmeśvaraḥ paraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूटस्थस्येश्वरस्यान्यो नास्ति प्रेरक इत्यतः । ईश्वरस्यावधित्वेन द्रष्टा वै परमेश्वरः
kūṭasthasyeśvarasyānyo nāsti preraka ityataḥ / īśvarasyāvadhitvena draṣṭā vai parameśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यस्यागन्तुकैश्वर्यं बहुव्यापारसङ्कुलम् । निर्व्यापारस्य निर्दोषमनाद्यैश्वर्यमात्मनः
anyasyāgantukaiśvaryaṃ bahuvyāpārasaṅkulam / nirvyāpārasya nirdoṣamanādyaiśvaryamātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वशक्तिमयो ह्यात्मा शक्तिमण्डलताण्डवः । संसारं तन्निवृत्तिं च मायया ऽ; ऽप्नोति हेलया
sarvaśaktimayo hyātmā śaktimaṇḍalatāṇḍavaḥ / saṃsāraṃ tannivṛttiṃ ca māyayā '; 'pnoti helayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वातिशायि निर्दोषमैश्वर्यमिदमात्मनः । पश्यतो योगिनो ब्राह्ममप्यैश्वर्यं तृणायते
sarvātiśāyi nirdoṣamaiśvaryamidamātmanaḥ / paśyato yogino brāhmamapyaiśvaryaṃ tṛṇāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाह्यस्यात्मोच्यते देहो देहस्यात्मेन्द्रियाणि च । बुद्धिरात्मेन्द्रियान्तस्य बुद्धेरात्मा तु चिन्नभः
bāhyasyātmocyate deho dehasyātmendriyāṇi ca / buddhirātmendriyāntasya buddherātmā tu cinnabhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत आत्मावधित्वेन परमात्मोच्यते चितिः । तथा ऽन्तःकरणैर्योगाज्जीव इत्युच्यते चितिः
ata ātmāvadhitvena paramātmocyate citiḥ / tathā 'ntaḥkaraṇairyogājjīva ityucyate citiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविद्याकार्यरहितः परमात्मनि च स्मृतिः । यस्य यद्व्यापकं तस्य तद्ब्रह्मा ऽतो धरादिकम्
avidyākāryarahitaḥ paramātmani ca smṛtiḥ / yasya yadvyāpakaṃ tasya tadbrahmā 'to dharādikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृत्यन्तं भवेद्ब्रह्म स्वस्वकार्याद्यपेक्षया । सेश्वरे साङ्ख्यवादे ऽपि चितेरेवानुमन्यते
prakṛtyantaṃ bhavedbrahma svasvakāryādyapekṣayā / seśvare sāṅkhyavāde 'pi citerevānumanyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परे वा परमात्मत्वादिकं तु न जडे क्वचित् । अध्यक्षव्यापकत्वाभ्यां परं ब्रह्म तु चेतनः
pare vā paramātmatvādikaṃ tu na jaḍe kvacit / adhyakṣavyāpakatvābhyāṃ paraṃ brahma tu cetanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याध्यक्षं व्यापकं च न हेतुविधया ऽस्ति हि । असङ्ख्यात्मा नभोराशिरविभक्तैकरूपकः
tasyādhyakṣaṃ vyāpakaṃ ca na hetuvidhayā 'sti hi / asaṅkhyātmā nabhorāśiravibhaktaikarūpakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽतश्चिद्घनविज्ञानघनात्मघनसंज्ञकः । प्रकाशस्यानपेक्षत्वात् स्वस्य द्रष्टृतया ऽपि च
so 'taścidghanavijñānaghanātmaghanasaṃjñakaḥ / prakāśasyānapekṣatvāt svasya draṣṭṛtayā 'pi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्रकाशः पुमानुक्त इतरे तद्विलक्षणाः । भोगो ऽभ्यवहृतिः सा च कूटस्थे नास्ति धीष्विव
svaprakāśaḥ pumānukta itare tadvilakṣaṇāḥ / bhogo 'bhyavahṛtiḥ sā ca kūṭasthe nāsti dhīṣviva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीवृत्तिप्रतिबिम्बाख्यगौणभोगा तु भोक्तृता । साक्षाद्धीवृतिद्रष्टृत्वाद् बुद्धिसाक्ष्युच्यते पुमान्
dhīvṛttipratibimbākhyagauṇabhogā tu bhoktṛtā / sākṣāddhīvṛtidraṣṭṛtvād buddhisākṣyucyate pumān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विना विकारं द्रष्टृत्वात् साक्षी तूक्तो ऽखिलस्य सः । चैत्योपरागरूपत्वात् साक्षिता ऽप्यध्रुवा चितः
vinā vikāraṃ draṣṭṛtvāt sākṣī tūkto 'khilasya saḥ / caityoparāgarūpatvāt sākṣitā 'pyadhruvā citaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपलक्षणमेवेदमपि व्यावृत्तये जडात् । अतः पुमाननिर्देश्यो ऽणुश्च सूक्ष्मश्च कथ्यते
upalakṣaṇamevedamapi vyāvṛttaye jaḍāt / ataḥ pumānanirdeśyo 'ṇuśca sūkṣmaśca kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विना दृश्यमदृश्यत्वादव्यक्तश्चोच्यते सतः । अदृश्यो दृश्यते राहुर्गृहीतेन यथेन्दुना
vinā dṛśyamadṛśyatvādavyaktaścocyate sataḥ / adṛśyo dṛśyate rāhurgṛhītena yathendunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदृश्यं चास्यमादर्शे चित् तथा स्वस्वबुद्धिषु । चिति विश्वस्य सङ्गश्चेद् विश्वं भासेत सर्वदा
adṛśyaṃ cāsyamādarśe cit tathā svasvabuddhiṣu / citi viśvasya saṅgaśced viśvaṃ bhāseta sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वाधारो ऽप्यतः शून्यमिति चिद्गीयते खवत् । दृश्यदोषान् मृषाबुद्धिर्दृष्ट्यारोप्य निर्मले
viśvādhāro 'pyataḥ śūnyamiti cidgīyate khavat / dṛśyadoṣān mṛṣābuddhirdṛṣṭyāropya nirmale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदर्शे मलवद्व्योम्नि दोषदृष्ट्या तु तप्यते । वस्तुतश्चिति नास्त्येव मलो दृश्याश्रितः सदा
ādarśe malavadvyomni doṣadṛṣṭyā tu tapyate / vastutaściti nāstyeva malo dṛśyāśritaḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतश्च निर्मलः स्वस्थो निर्दोषश्चोच्यते पुमान् । सजातीयेषु वैधर्म्यलक्षणा नास्ति यद्भिदा
ataśca nirmalaḥ svastho nirdoṣaścocyate pumān / sajātīyeṣu vaidharmyalakṣaṇā nāsti yadbhidā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत आत्मा समः प्रोक्त ऐकरूप्याच्च सर्वदा । देहाध्यक्षतया देही पुर्यभिव्यक्तितः पुमान्
ata ātmā samaḥ prokta aikarūpyācca sarvadā / dehādhyakṣatayā dehī puryabhivyaktitaḥ pumān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकाकिएवादद्वितीयः केवलश्चोच्यते तु सः । चिच्छक्त्यप्रतिबन्धेन प्रोच्यते ऽनावृतः पुमान्
ekākievādadvitīyaḥ kevalaścocyate tu saḥ / cicchaktyapratibandhena procyate 'nāvṛtaḥ pumān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्वामितया चात्मा क्षेत्रज्ञः क्षेत्रवेदनात् । हृत्सरोवरधीपद्मदलवृत्तिषु लीलया
sarvasvāmitayā cātmā kṣetrajñaḥ kṣetravedanāt / hṛtsarovaradhīpadmadalavṛttiṣu līlayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चरन्निवानन्दमीनान् भुञ्जानो हंस उच्यते । हकारेण बहिर्याति सकारेण विशन् पुनः
carannivānandamīnān bhuñjāno haṃsa ucyate / hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśan punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रानवृत्त्या ऽनय चापि प्राण्यात्मा हंस उच्यते । शरीरागरिहृद्द्यामगुहायां बुद्धिभार्यया
prānavṛttyā 'naya cāpi prāṇyātmā haṃsa ucyate / śarīrāgarihṛddyāmaguhāyāṃ buddhibhāryayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यज्यमानस्तया सार्धं स्वपन्निव गुहाशयः । त्रिगुणात्मकमायां स्वां सान्निध्यात् परिणामयन्
vyajyamānastayā sārdhaṃ svapanniva guhāśayaḥ / triguṇātmakamāyāṃ svāṃ sānnidhyāt pariṇāmayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायीति कथ्यते चात्मा तत्कृतानृतवेषधृक् । स्वान्येकादश भूतानि पञ्चैतानि तु षोडश
māyīti kathyate cātmā tatkṛtānṛtaveṣadhṛk / svānyekādaśa bhūtāni pañcaitāni tu ṣoḍaśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुंसः कलास्तत्त्वतस्तु निरंशत्वात् स निष्कलः । अहंशब्दः स्वामिवाची स्वामी साक्षी तु चेतसः
puṃsaḥ kalāstattvatastu niraṃśatvāt sa niṣkalaḥ / ahaṃśabdaḥ svāmivācī svāmī sākṣī tu cetasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो ऽहमिति शब्देन चिन्मात्रं प्रोच्यते बुधैः । सर्वेश्वरः सर्ववेत्ता सर्वकर्ता ऽद्वयः पुमान्
ato 'hamiti śabdena cinmātraṃ procyate budhaiḥ / sarveśvaraḥ sarvavettā sarvakartā 'dvayaḥ pumān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यादुच्यते यद्वद् राजा सर्वनराधिपः । आत्माद्वैतस्य सूत्रेण जातिमात्रेण वर्णनात्
sāmānyāducyate yadvad rājā sarvanarādhipaḥ / ātmādvaitasya sūtreṇa jātimātreṇa varṇanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रलये हि विजातीयद्वैतशून्यत्वमात्मनाम् । असङ्गत्वान्नित्यशुद्धो नित्यबुद्धश्च चित्त्वतः
pralaye hi vijātīyadvaitaśūnyatvamātmanām / asaṅgatvānnityaśuddho nityabuddhaśca cittvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यमुक्तस्तथा नित्यनिर्दुःखत्वात् पुमान् मतः । इत्यादुगुरुशास्त्रोक्तदिशा स्वानुभवेन च
nityamuktastathā nityanirduḥkhatvāt pumān mataḥ / ityāduguruśāstroktadiśā svānubhavena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैधर्म्यादात्मनो ऽनात्मविवेकः क्रियतां बुधैः । परिच्छेदचतुष्केण पुम्प्रकृत्योः सुविस्तरात् । वैधर्म्यगण उक्तो ऽयं ध्यायिनामाशु मुक्तिदः
vaidharmyādātmano 'nātmavivekaḥ kriyatāṃ budhaiḥ / paricchedacatuṣkeṇa pumprakṛtyoḥ suvistarāt / vaidharmyagaṇa ukto 'yaṃ dhyāyināmāśu muktidaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.