इति श्रीविज्ञानभिक्षुविरचिते साङ्ख्यसारे राजयोगप्रकारपरिच्छेदः ॥ * ॥ ---------------------------------------------------------------------- अथ सप्तमः परिच्छेदः । एवमात्मानुभविनो जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् । स्पष्टं वक्ष्ये भवेद्येन ज्ञानाज्ञानपरीक्षणम्
iti śrīvijñānabhikṣuviracite sāṅkhyasāre rājayogaprakāraparicchedaḥ // * // ---------------------------------------------------------------------- atha saptamaḥ paricchedaḥ / evamātmānubhavino jīvanmuktasya lakṣaṇam / spaṣṭaṃ vakṣye bhavedyena jñānājñānaparīkṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रवणान् मननाद्वा ऽपि अन्यथा ऽ; ऽत्मज्ञताभ्रमात् । कुर्याद्गुरुमविद्वांसं स्याच्चाज्ञो ज्ञाभिमान्यपि
śravaṇān mananādvā 'pi anyathā '; 'tmajñatābhramāt / kuryādgurumavidvāṃsaṃ syāccājño jñābhimānyapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैश्वर्यानागतज्ञत्वादिकं ज्ञानस्य लक्षणम् । तदृते ऽपि हि कैवल्यं योगभाष्यकृतेरितम्
naiśvaryānāgatajñatvādikaṃ jñānasya lakṣaṇam / tadṛte 'pi hi kaivalyaṃ yogabhāṣyakṛteritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रौतस्मार्तानि वाक्यानि ज्ञानिनो मोक्षभागिनः । लक्षकाण्येव लिख्यन्ते विश्वासातिशयाय वै
śrautasmārtāni vākyāni jñānino mokṣabhāginaḥ / lakṣakāṇyeva likhyante viśvāsātiśayāya vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद् विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः
yatra sarvāṇi bhūtāni ātmaivābhūd vijānataḥ / tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत् तत् प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दन्ति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता
yaḥ sarvatrānabhisnehastat tat prāpya śubhāśubham / nābhinandanti na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न विस्मरति सर्वत्र यथा सततगो गतिम् । न विस्मरति निश्चेत्यं चिन्मात्रं प्राज्ञधीस्तथा
na vismarati sarvatra yathā satatago gatim / na vismarati niścetyaṃ cinmātraṃ prājñadhīstathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नोदेति नास्तमायाति सुखे दुःखे मुखप्रभा । यथापूर्वस्थितिर्यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते
nodeti nāstamāyāti sukhe duḥkhe mukhaprabhā / yathāpūrvasthitiryasya sa jīvanmukta ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो जागर्त्ति सुषुप्तस्थो यस्य जाग्रन्न विद्यते । यस्य निर्वासनो बोधः स जीवन्मुक्त उच्यते
yo jāgartti suṣuptastho yasya jāgranna vidyate / yasya nirvāsano bodhaḥ sa jīvanmukta ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रागद्वेषभयादीनामनुरूपं चरन्नपि । यो ऽन्तर्व्योमवदत्यच्छः स जीवन्मुक्त उच्यते
rāgadveṣabhayādīnāmanurūpaṃ carannapi / yo 'ntarvyomavadatyacchaḥ sa jīvanmukta ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । कुर्वतो ऽकुर्वतो वा ऽपि स जीवन्मुक्त उच्यते
yasya nāhaṅkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate / kurvato 'kurvato vā 'pi sa jīvanmukta ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि शीतरुचावर्के अत्युष्णे ऽपीन्दुमण्डले । अप्यधःप्रसवत्यग्नौ जीवन्मुतो न चान्यधीः
api śītarucāvarke atyuṣṇe 'pīndumaṇḍale / apyadhaḥprasavatyagnau jīvanmuto na cānyadhīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिदात्मन इमा नित्यम्प्रस्फुरन्तीह शक्तयः । इत्यस्याश्चर्यजालेषु नाभ्युदेति कुतूहलम्
cidātmana imā nityamprasphurantīha śaktayaḥ / ityasyāścaryajāleṣu nābhyudeti kutūhalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परव्यसनिनी नारी व्यग्रा ऽपि गृहकर्मणि । तदेवास्वादयत्यन्तर्नरसङ्गरसायनम्
paravyasaninī nārī vyagrā 'pi gṛhakarmaṇi / tadevāsvādayatyantarnarasaṅgarasāyanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं तत्त्वे परे शुद्धे धीरो विश्रान्तिमागतः । तदेवास्वादयत्यन्तर्बहिर्व्यवहरन्नपि
evaṃ tattve pare śuddhe dhīro viśrāntimāgataḥ / tadevāsvādayatyantarbahirvyavaharannapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो नित्यमध्यात्ममयो नित्यमन्तर्मुखः सुखी । गम्भीरश्च प्रसन्नश्च गिराविव महाहृदः
yo nityamadhyātmamayo nityamantarmukhaḥ sukhī / gambhīraśca prasannaśca girāviva mahāhṛdaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परानन्दरसाक्षुब्धो रमते स्वात्मना ऽ; ऽत्मनि । सर्वकर्मपरित्यागी नित्यहृष्टो निरामयः
parānandarasākṣubdho ramate svātmanā '; 'tmani / sarvakarmaparityāgī nityahṛṣṭo nirāmayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न पुण्येन न पापेन नेतरेणापि लिप्यते । येन केन चिदाच्छन्नो येन केन चिदाशितः
na puṇyena na pāpena netareṇāpi lipyate / yena kena cidācchanno yena kena cidāśitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र क्वचन शायी च स सम्राडिव राजते । वर्णधर्माश्रमाचारशास्त्रमन्त्रनयेप्सितः
yatra kvacana śāyī ca sa samrāḍiva rājate / varṇadharmāśramācāraśāstramantranayepsitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्गच्छति जगज्जालात् पञ्जरादिव केसरी । वाचामतीतविषमो विषयाशादृशेक्षितः
nirgacchati jagajjālāt pañjarādiva kesarī / vācāmatītaviṣamo viṣayāśādṛśekṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामप्युपगतः शोभां शरदीव नभस्तलम् । निःस्तोत्रो निर्नमस्कारः पूज्यपूजाविवर्जितः
kāmapyupagataḥ śobhāṃ śaradīva nabhastalam / niḥstotro nirnamaskāraḥ pūjyapūjāvivarjitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संयुक्तो वा वियुक्तो वा सदाचारनयक्रमैः । एतावदेव खलु लिङ्गमलिङ्गमूर्त्तेः संशान्तसंसृतिचिरभ्रमनिर्वृत्तस्य । तद्यस्य यन्मदनकोपविषादलोभ- मोहापदामनुदिनं निपुणं तनुत्वम्
saṃyukto vā viyukto vā sadācāranayakramaiḥ / etāvadeva khalu liṅgamaliṅgamūrtteḥ saṃśāntasaṃsṛticirabhramanirvṛttasya / tadyasya yanmadanakopaviṣādalobha- mohāpadāmanudinaṃ nipuṇaṃ tanutvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुर्यविश्रान्तियुक्तस्य प्रतितीपस्य भवार्णवात् । न कृतेनाकृतेनार्थो न श्रुतिस्मृतिविभ्रमैः
turyaviśrāntiyuktasya pratitīpasya bhavārṇavāt / na kṛtenākṛtenārtho na śrutismṛtivibhramaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तनुं तयजतु वा तीर्थे श्वपचस्य गृहे ऽथवा । ज्ञानसम्प्राप्तिसमये मुक्त एवामलाशयः
tanuṃ tayajatu vā tīrthe śvapacasya gṛhe 'thavā / jñānasamprāptisamaye mukta evāmalāśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न मोक्षो नभसः पृष्ठे न पाताले न भूतले । सर्वाशासङ्क्षये चेतःक्षयो मोक्ष इति श्रुतेः
na mokṣo nabhasaḥ pṛṣṭhe na pātāle na bhūtale / sarvāśāsaṅkṣaye cetaḥkṣayo mokṣa iti śruteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवन्मुक्तपदं त्यक्ता स्वदेहे कालसात्कृते । विशत्यदेहमुक्तत्वं पवनो ऽस्पन्दतामिव
jīvanmuktapadaṃ tyaktā svadehe kālasātkṛte / viśatyadehamuktatvaṃ pavano 'spandatāmiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनाप्ताखिलशैलादिप्रतिबिम्बे हि यादृशी । स्याद्दर्पणे दर्पणता केवलात्मस्वरूपिणी
anāptākhilaśailādipratibimbe hi yādṛśī / syāddarpaṇe darpaṇatā kevalātmasvarūpiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं त्वं जगदित्यादौ प्रशान्ते दृश्यसम्भ्रमे । स्यात् तादृशी केवलता स्थिते द्रष्टर्यवीक्षणे
ahaṃ tvaṃ jagadityādau praśānte dṛśyasambhrame / syāt tādṛśī kevalatā sthite draṣṭaryavīkṣaṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिन्मात्रं चेत्यरहितमनन्तमजरं शिवम् । अनादिमध्यनिलयं यदनाधि निरामयम्
cinmātraṃ cetyarahitamanantamajaraṃ śivam / anādimadhyanilayaṃ yadanādhi nirāmayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न शून्यं नापि चाकारं न दृश्यं न च दर्शनम् । अनाख्यमनभिव्यक्तं तत् किञ्चिदवशिष्यते
na śūnyaṃ nāpi cākāraṃ na dṛśyaṃ na ca darśanam / anākhyamanabhivyaktaṃ tat kiñcidavaśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.