Vidyakara: Subhasitaratnakosa 11

ऐन्द्रं धनुः पाण्डु-पयो-धरेण शरद् दधानार्द्र-नख-क्षताभम् । प्रसादयन्ती स-कलङ्कम् इन्दुं तापं रवेर् अभ्यधिकं चकार

aindraṃ dhanuḥ pāṇḍu-payo-dhareṇa śarad dadhānārdra-nakha-kṣatābham / prasādayantī sa-kalaṅkam induṃ tāpaṃ raver abhyadhikaṃ cakāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यप्य् अहं शशिमुखि विमलाम्बर-श्रीर् बन्दूक-पुष्प-रुचिराधर-पल्लवापि । धिङ् मां तथापि गलितोरु-पयोधरत्वाद् इत्य् उच्चकैः शरद् इयं वहतीव तापम्

yadyapy ahaṃ śaśimukhi vimalāmbara-śrīr bandūka-puṣpa-rucirādhara-pallavāpi / dhiṅ māṃ tathāpi galitoru-payodharatvād ity uccakaiḥ śarad iyaṃ vahatīva tāpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोविनोदस्य (स्क्म्सौक। १३११) ते हंसातिथि-वत्सला जलरुहां कालेन पीतायुषां संजीवौषधयो जरा जलमुचाम् एते शरद्-वासराः । येष्व् अभ्यागत-खञ्जरीट-शबलास् तोयापसार-क्रम- स्तोक-स्तोक-तरङ्गितान्त-पुलिनाः कर्षन्ति नद्यो मनः

manovinodasya (Skmsa.u.ka. 1311) te haṃsātithi-vatsalā jalaruhāṃ kālena pītāyuṣāṃ saṃjīvauṣadhayo jarā jalamucām ete śarad-vāsarāḥ / yeṣv abhyāgata-khañjarīṭa-śabalās toyāpasāra-krama- stoka-stoka-taraṅgitānta-pulināḥ karṣanti nadyo manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूम्रैः पक्ष-पुटैः पतद्भिर् अभितः पाण्डूदरैः खञ्जनैर् आयान्तीं शरदं किरन्ति रभसाल् लाजैर् इवाशाङ्गनाः । मङ्गल्यं च कलङ्क-पल्लव-सखं स्मेरानना शर्वरी ज्योत्स्ना-तर्पण-गौरम् इन्दु-कलशं व्योमाङ्गने न्यस्यति

dhūmraiḥ pakṣa-puṭaiḥ patadbhir abhitaḥ pāṇḍūdaraiḥ khañjanair āyāntīṃ śaradaṃ kiranti rabhasāl lājair ivāśāṅganāḥ / maṅgalyaṃ ca kalaṅka-pallava-sakhaṃ smerānanā śarvarī jyotsnā-tarpaṇa-gauram indu-kalaśaṃ vyomāṅgane nyasyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् (स्क्म्सौक। १३०८) दधति धवलाम्भोद-च्छायां सित-च्छद-पङ्क्तयो दिवि पयसि च श्वेताम्भोज-भ्रमं प्रतिमा-शतैः । विदधति न चेद् उत्कण्ठार्द्रं शरन् मणि-नूपुर- ध्वनित-मधुरोत्ताल-स्निग्धैर् मनः क्वणितोर्मिभिः

kasyacit (Skmsa.u.ka. 1308) dadhati dhavalāmbhoda-cchāyāṃ sita-cchada-paṅktayo divi payasi ca śvetāmbhoja-bhramaṃ pratimā-śataiḥ / vidadhati na ced utkaṇṭhārdraṃ śaran maṇi-nūpura- dhvanita-madhurottāla-snigdhair manaḥ kvaṇitormibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घनैः शेफालीनां हृदय-निविडाश्लिष्ट-वसुधैः प्रसूनैर् उन्नालैः पुलकिततरोद्यान-तरवः । निशान्ताः प्रीणन्ति प्रमद-कुररोद्गीत-रभसो नभस्वद्-व्याधूत-स्फुट-कुमुद-गन्ध-प्लुत-दिशः

ghanaiḥ śephālīnāṃ hṛdaya-niviḍāśliṣṭa-vasudhaiḥ prasūnair unnālaiḥ pulakitatarodyāna-taravaḥ / niśāntāḥ prīṇanti pramada-kurarodgīta-rabhaso nabhasvad-vyādhūta-sphuṭa-kumuda-gandha-pluta-diśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजः-पात-ज्ञानां कुमुद-सुमनो-मण्डल-भुवि स्मरस्योच्चैर् मन्त्रं किम् अपि जपतां हुङ्कृतिम् इयम् । स्थिरे यूनां मान-ग्रह-परिभवे मूर्च्छति घनो द्विरेफाचार्याणां मधु-मद-पटीयान् कलकलः

rajaḥ-pāta-jñānāṃ kumuda-sumano-maṇḍala-bhuvi smarasyoccair mantraṃ kim api japatāṃ huṅkṛtim iyam / sthire yūnāṃ māna-graha-paribhave mūrcchati ghano dvirephācāryāṇāṃ madhu-mada-paṭīyān kalakalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधः पश्यन् पार्श्व-द्वय-वलित-साचीकृत-शिराः शनैः पक्ष-स्थैर्याद् दिवि मसृण-चक्राकृति-गतिः । चिराच् चिल्लस् तिर्यक्-त्वरिततरम् आहार-निपुणो निपत्यैवाकस्माच् चल-चरण-मूर्धं प्रपतति

adhaḥ paśyan pārśva-dvaya-valita-sācīkṛta-śirāḥ śanaiḥ pakṣa-sthairyād divi masṛṇa-cakrākṛti-gatiḥ / cirāc cillas tiryak-tvaritataram āhāra-nipuṇo nipatyaivākasmāc cala-caraṇa-mūrdhaṃ prapatati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरोत्पुच्छः सलय-चरणो लम्ब-लोलत्-पतत्तूः कण्टेनोच्चैर् मद-कल-रुत-स्तोक-वाचाल-चञ्चुः । हर्षाश्रूर्मि-स्तिमित-नयन-न्यस्त-सोत्कण्ठ-दृष्टेः कंचित् कालं नटति निकटे खञ्जरीटः प्रियायाः

dūrotpucchaḥ salaya-caraṇo lamba-lolat-patattūḥ kaṇṭenoccair mada-kala-ruta-stoka-vācāla-cañcuḥ / harṣāśrūrmi-stimita-nayana-nyasta-sotkaṇṭha-dṛṣṭeḥ kaṃcit kālaṃ naṭati nikaṭe khañjarīṭaḥ priyāyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोविनोदस्यामी । (स्क्म्सौक। १३२१) तोयान्तर्-लीन-मीन-प्रचय-विचय-नव्यापृत-त्रोटि-कोटि- प्राग्-भाग-प्रह्व-कङ्कावलि-धवल-रुचः पर्यटत्-खञ्जरीटाः । कूजत्-कादम्बराजी-पिहित-परिसराः शारदीनां नदीनां तीरान्ता मञ्जु-गुञ्जन्-मद-कलकुरब-श्रेणयः प्रीणयन्ति

manovinodasyāmī | (Skmsa.u.ka. 1321) toyāntar-līna-mīna-pracaya-vicaya-navyāpṛta-troṭi-koṭi- prāg-bhāga-prahva-kaṅkāvali-dhavala-rucaḥ paryaṭat-khañjarīṭāḥ / kūjat-kādambarājī-pihita-parisarāḥ śāradīnāṃ nadīnāṃ tīrāntā mañju-guñjan-mada-kalakuraba-śreṇayaḥ prīṇayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीक्ष्णं रविस् तपति नीच इवाचिराढ्यः शृङ्गं रुरुस् त्यजति मित्रम् इवाकृतज्ञः । तोयं प्रसीदति मुनेर् इव धर्म-चिन्ता कामी दरिद्र इव शोषम् उपैति पङ्कः

tīkṣṇaṃ ravis tapati nīca ivācirāḍhyaḥ śṛṅgaṃ rurus tyajati mitram ivākṛtajñaḥ / toyaṃ prasīdati muner iva dharma-cintā kāmī daridra iva śoṣam upaiti paṅkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भासस्य (स्क्म्सौक। १३१३, स्व्सुआ। १८२१, स्प्द्शाप। ३९०७, स्म्व्सूमु। ६२।३) संतापिनी सम-दहंस-कलाभिलापा प्रालेय-धाम-धवलाम्बरम् आदधाना । आपाण्डु-पीवर-पयोधरम् उद्वहन्ती काचिद् वधूर् विरहिणीव शरद् विभाति

bhāsasya (Skmsa.u.ka. 1313, Svsu.ā. 1821, Spdśā.pa. 3907, Smvsū.mu. 62.3) saṃtāpinī sama-dahaṃsa-kalābhilāpā prāleya-dhāma-dhavalāmbaram ādadhānā / āpāṇḍu-pīvara-payodharam udvahantī kācid vadhūr virahiṇīva śarad vibhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शनैः शान्ताकूताः सित-कल-धर-च्छेद-पुलिनाः पुरस्ताद् आकीर्णाः कल-विरुतिभिः सारस-कुलैः । चिताश् चित्राकारैर् निशि विकचन-क्षत्र-कुमुदैर् नभस्तः स्यन्दन्ते सरित इव दीर्घा दश दिशः

śanaiḥ śāntākūtāḥ sita-kala-dhara-ccheda-pulināḥ purastād ākīrṇāḥ kala-virutibhiḥ sārasa-kulaiḥ / citāś citrākārair niśi vikacana-kṣatra-kumudair nabhastaḥ syandante sarita iva dīrghā daśa diśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपीन-प्रविसारितोरु-विकटैः पश्चार्ध-भागैर् गुरुर् वेल्लत्-पीवर-कम्बलालस-रसद्-गम्भीर-घण्टाकुलः । ग्रामान्तेषु नवीन-सस्य-हरितेषूद्दाम-चन्द्रातप- स्मेरासु क्षणदासु धेन-धवली-वर्गः परिक्रामति

āpīna-pravisāritoru-vikaṭaiḥ paścārdha-bhāgair gurur vellat-pīvara-kambalālasa-rasad-gambhīra-ghaṇṭākulaḥ / grāmānteṣu navīna-sasya-hariteṣūddāma-candrātapa- smerāsu kṣaṇadāsu dhena-dhavalī-vargaḥ parikrāmati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृष्ठेषु शङ्ख-शकल-च्छविषु च्छदानां राजीभिर् अङ्कितम् अलक्तक-लोहिताभिः । गो-रोचना-हरित-बभ्रु बहिः पलाशम् आमोदते कुमुदम् अम्भसि पल्वलस्य

pṛṣṭheṣu śaṅkha-śakala-cchaviṣu cchadānāṃ rājībhir aṅkitam alaktaka-lohitābhiḥ / go-rocanā-harita-babhru bahiḥ palāśam āmodate kumudam ambhasi palvalasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सान्द्र-स्थूल-नलोपरोध-विषमाः शङ्क्यावताराः पुरः तोयोत्तीर्ण-निवृत्त-नक्र-जठर-क्षुण्ण-स्थली-बालुकाः । व्यक्त-व्याघ्र-पदाङ्क-पङ्क्ति-निचितोन्मुद्रार्द्र-पङ्कोदरास् संत्रासं जनयन्ति कुञ्ज-सरितः काचाभह्नीलोदकाः

sāndra-sthūla-naloparodha-viṣamāḥ śaṅkyāvatārāḥ puraḥ toyottīrṇa-nivṛtta-nakra-jaṭhara-kṣuṇṇa-sthalī-bālukāḥ / vyakta-vyāghra-padāṅka-paṅkti-nicitonmudrārdra-paṅkodarās saṃtrāsaṃ janayanti kuñja-saritaḥ kācābhahnīlodakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् (स्क्म्सौक। २०४७) इक्षु-त्वक्-क्षोद-साराः शकट-सरणयो धीर-धूली-पताकाः पाक-स्वीकार-नम्रे शिरसि निविशते शूक-शालेः शुकाली । केदारेभ्यः प्रणालैः प्रविशति शफरी-पङ्क्तिर् आधारम् आराद् अच्छः कच्छेषु पङ्कः सुखयति सरिताम् आतपाद् उक्ष-पालम्

kasyacit (Skmsa.u.ka. 2047) ikṣu-tvak-kṣoda-sārāḥ śakaṭa-saraṇayo dhīra-dhūlī-patākāḥ pāka-svīkāra-namre śirasi niviśate śūka-śāleḥ śukālī / kedārebhyaḥ praṇālaiḥ praviśati śapharī-paṅktir ādhāram ārād acchaḥ kaccheṣu paṅkaḥ sukhayati saritām ātapād ukṣa-pālam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिनन्दस्य -- सद्यः-स्नातानुलिप्ता इव दधति रुचं पल्लवाः कर्दमाङ्काः कच्छान्ताः काश-तूलैः पवन-वश-गतैर् मेष-यूथोपमेयाः । नद्यः प्रत्यग्र-तीरोपनति-सरभसैः खञ्जनैः साञ्जनाक्षा हंसाः कंसारि-देह-त्विषि गगन-तले शङ्ख-शोभां वहन्ति

abhinandasya -- sadyaḥ-snātānuliptā iva dadhati rucaṃ pallavāḥ kardamāṅkāḥ kacchāntāḥ kāśa-tūlaiḥ pavana-vaśa-gatair meṣa-yūthopameyāḥ / nadyaḥ pratyagra-tīropanati-sarabhasaiḥ khañjanaiḥ sāñjanākṣā haṃsāḥ kaṃsāri-deha-tviṣi gagana-tale śaṅkha-śobhāṃ vahanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसानां निनदेषु यैः कवलितैर् आसज्यते कूजताम् अन्यः को ऽपि कषाय-कण्ठ-लुठनाद् आघर्घरो निस्वनः । ते संप्रत्य् अकठोर-वारण-वधूदन्ताङ्कुर-स्पर्धिनो निर्याताः कमलाकरेषु बिसिनी-कन्दाग्रिम-ग्रन्थयः

haṃsānāṃ ninadeṣu yaiḥ kavalitair āsajyate kūjatām anyaḥ ko 'pi kaṣāya-kaṇṭha-luṭhanād āghargharo nisvanaḥ / te saṃpraty akaṭhora-vāraṇa-vadhūdantāṅkura-spardhino niryātāḥ kamalākareṣu bisinī-kandāgrima-granthayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कमलायुधस्य (ध्व। ४।७, स्क्म्सौक। १३०९) वराहानाक्षेप्तुं कलम-कवल-प्रत्यभिमुखान् इदानीं सीमानः प्रति विहित-मञ्चाः स्वपतिभिः । कपोतैः पोतार्थं कृत-निविड-नीडा विटपिनः शिवाभिर् वल्मीकाः खर-नखर-खातोदर-मृदः

kamalāyudhasya (dhva. 4.7, Skmsa.u.ka. 1309) varāhānākṣeptuṃ kalama-kavala-pratyabhimukhān idānīṃ sīmānaḥ prati vihita-mañcāḥ svapatibhiḥ / kapotaiḥ potārthaṃ kṛta-niviḍa-nīḍā viṭapinaḥ śivābhir valmīkāḥ khara-nakhara-khātodara-mṛdaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतानन्दस्य (स्क्म्सौक। १३१२) लाला-कल्पैस् त्रिदश-करिणां दिग्-वधू-हास-भूतैर् अध्व-श्रान्त-प्रवहण-हरित्-फेन-शङ्कां दिशद्भिः । वातोदस्तैः शशधर-कला-कोमलैर् इन्द्र-तूलैर् लीलोत्तंसं रचयितुम् अलं कन्यकाः कौतुकिन्यः

śatānandasya (Skmsa.u.ka. 1312) lālā-kalpais tridaśa-kariṇāṃ dig-vadhū-hāsa-bhūtair adhva-śrānta-pravahaṇa-harit-phena-śaṅkāṃ diśadbhiḥ / vātodastaiḥ śaśadhara-kalā-komalair indra-tūlair līlottaṃsaṃ racayitum alaṃ kanyakāḥ kautukinyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुभाङ्गस्य -- हार-च्छायां वहति कुचयोर् अन्तराले मृणाली कर्णोपान्ते नव-कुवलयैर् अच्युतः कर्णिकार्थः । या सीमन्ते मणिभिर् अरुणैः सा च्छविर् बन्धु-जीवैर् वेशः शोभां दिशति परमाम् आर्तवः शालि-गोप्याः

śubhāṅgasya -- hāra-cchāyāṃ vahati kucayor antarāle mṛṇālī karṇopānte nava-kuvalayair acyutaḥ karṇikārthaḥ / yā sīmante maṇibhir aruṇaiḥ sā cchavir bandhu-jīvair veśaḥ śobhāṃ diśati paramām ārtavaḥ śāli-gopyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुशीलस्य -- दूरापाय-प्रकट-विटपाः पर्यटत्-खञ्जरीट- क्रान्त-प्रान्ताः प्रसभ-विलसद्-राजहंसावतंसाः । अद्यानन्दं दधति विचरच्-चक्रवाकोपचञ्चु- ग्रास-त्रास-प्रचल-शफर-स्मेर-नीरास् तटिन्यः

madhuśīlasya -- dūrāpāya-prakaṭa-viṭapāḥ paryaṭat-khañjarīṭa- krānta-prāntāḥ prasabha-vilasad-rājahaṃsāvataṃsāḥ / adyānandaṃ dadhati vicarac-cakravākopacañcu- grāsa-trāsa-pracala-śaphara-smera-nīrās taṭinyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

डिम्बोकस्य (स्क्म्सौक। १३१९) उन्मग्न-चञ्चल-वनानि वनापगानाम् आश्यानसैकत-तरङ्ग-परम्पराणि । निम्नावशिष्ट-सलिलानि मनो हरन्ति रोधांसि हंस-पद-मुद्रित-कर्दमानि

ḍimbokasya (Skmsa.u.ka. 1319) unmagna-cañcala-vanāni vanāpagānām āśyānasaikata-taraṅga-paramparāṇi / nimnāvaśiṣṭa-salilāni mano haranti rodhāṃsi haṃsa-pada-mudrita-kardamāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याली-विमर्द-विगलज्-जल-कोटराणि शाखा-विलम्बि-मृत-शैवल-कन्दलानि । दूरीभवन्ति सरितां तट-काननानि पूर्व-प्रवाह-महिमानम् उदाहरन्ति

vyālī-vimarda-vigalaj-jala-koṭarāṇi śākhā-vilambi-mṛta-śaivala-kandalāni / dūrībhavanti saritāṃ taṭa-kānanāni pūrva-pravāha-mahimānam udāharanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुभाङ्गस्य तृणराजपाकसौरभसुगन्धयः परिणताशवो दिवसाः । आद्यकुलोपनिमन्त्रणसुहितद्विजदुःसहोष्माणः

śubhāṅgasya tṛṇarājapākasaurabhasugandhayaḥ pariṇatāśavo divasāḥ / ādyakulopanimantraṇasuhitadvijaduḥsahoṣmāṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगेश्वरस्य आढ्यान् निवापलम्भो निकेतगामी च पिच्छिलः पन्थाः । द्वयम् आकुलयति चेतः स्कन्धावारद्विजातीनाम्

yogeśvarasya āḍhyān nivāpalambho niketagāmī ca picchilaḥ panthāḥ / dvayam ākulayati cetaḥ skandhāvāradvijātīnām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.