Vidyakara: Subhasitaratnakosa 13

कुन्दस्यापि न पूजन-व्यतिकरे नाप्य् आत्मनो मण्डने व्यापारे ऽपि तथा प्रहेणक-विधेर् नार्घन्ति बद्धादराः । नार्यः कुन्द-चतुर्थिका-महसम् आरम्भाभिषेके यथा हूतानङ्गम् उलूलु-काकल-रवैः प्रीणन्ति यूनां मनः

kundasyāpi na pūjana-vyatikare nāpy ātmano maṇḍane vyāpāre 'pi tathā praheṇaka-vidher nārghanti baddhādarāḥ / nāryaḥ kunda-caturthikā-mahasam ārambhābhiṣeke yathā hūtānaṅgam ulūlu-kākala-ravaiḥ prīṇanti yūnāṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्लक्ष्या स्याद् दमनक-वने धूम-धूम्रे पतन्ती कारीषाग्नेः पटमय-गृहा वाम-लीलां तनोति । प्रादुर्भावं तिरयति रवेर् अध्वगानाम् इदानीं सर्वाङ्गीणं दिशति पलितं लोमलग्ना हिमानी

durlakṣyā syād damanaka-vane dhūma-dhūmre patantī kārīṣāgneḥ paṭamaya-gṛhā vāma-līlāṃ tanoti / prādurbhāvaṃ tirayati raver adhvagānām idānīṃ sarvāṅgīṇaṃ diśati palitaṃ lomalagnā himānī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूषा प्रातर् गगन-पथिकः प्रस्थितः पूर्व-शैलात् सूची-भेद्य-प्रबल-महिका-जाल-कन्थावृताङ्गः । रात्रिं सर्वां हुतवह-परिष्वङ्ग-भाजो ऽपि मन्ये जाड्याबद्धान् त्वरयितुम् अयं द्राङ् न शक्नोति पादान्

pūṣā prātar gagana-pathikaḥ prasthitaḥ pūrva-śailāt sūcī-bhedya-prabala-mahikā-jāla-kanthāvṛtāṅgaḥ / rātriṃ sarvāṃ hutavaha-pariṣvaṅga-bhājo 'pi manye jāḍyābaddhān tvarayitum ayaṃ drāṅ na śaknoti pādān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पान्थस्यारात् क्षणम् इव गतेर् मन्दिमानं दिशन्ति प्रत्यूषेषु प्रतनु-सलिलोद्गीर्ण-बाष्प-प्रवाहाः । वारां पूर्णा इव सचकिता वार-पारीण-दृष्टेर् दूरोत्ताना अपि शिखरिणां निर्झर-द्रोणि-मार्गाः

pānthasyārāt kṣaṇam iva gater mandimānaṃ diśanti pratyūṣeṣu pratanu-salilodgīrṇa-bāṣpa-pravāhāḥ / vārāṃ pūrṇā iva sacakitā vāra-pārīṇa-dṛṣṭer dūrottānā api śikhariṇāṃ nirjhara-droṇi-mārgāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूर-प्रोषितकैर् अवाकर-परीहासाः स्व-कान्ताश्मसु प्रालेय-स्नपितेषु मुक्त-सलिलोत्पाद-स्पृहा-केलयः । क्षीयन्ते सुरतान्तरे ऽपि न दृशां पात्रीकृतां कामिभिः सौभाग्यापगमाद् इवेन्दु-महसां लावण्य-शून्याः श्रियः

dūra-proṣitakair avākara-parīhāsāḥ sva-kāntāśmasu prāleya-snapiteṣu mukta-salilotpāda-spṛhā-kelayaḥ / kṣīyante suratāntare 'pi na dṛśāṃ pātrīkṛtāṃ kāmibhiḥ saubhāgyāpagamād ivendu-mahasāṃ lāvaṇya-śūnyāḥ śriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसैर् जर्जर-रूक्ष-पक्ष-मलिनैर् नक्तं दिवान्तर्-बहिस् तिष्ठद्भिः परिवार्य बन्धुभिर् इव स्निग्धैः कृतावेक्षणम् । प्रत्यासीदति वल्लभे जलरुहां क्षामायमाण-द्युतौ बाष्पान् उज्झति वारि वारि-रुहिणी-नाशाद् इवोपार्जितान्

haṃsair jarjara-rūkṣa-pakṣa-malinair naktaṃ divāntar-bahis tiṣṭhadbhiḥ parivārya bandhubhir iva snigdhaiḥ kṛtāvekṣaṇam / pratyāsīdati vallabhe jalaruhāṃ kṣāmāyamāṇa-dyutau bāṣpān ujjhati vāri vāri-ruhiṇī-nāśād ivopārjitān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्यानां नव-पूग-पूरित-मुख-श्यामाङ्गनालिङ्गन्- प्राप्तानेक-सुख-प्रमोद-वपुषां रम्यस् तुषारागमः । अस्माकं तु विदीर्ण-दण्डित-पटी-प्रच्छादितोद्घाटित- क्रोड-स्वीकृत-जानु-वेपथुमतां चेतः परं सीदति

dhanyānāṃ nava-pūga-pūrita-mukha-śyāmāṅganāliṅgan- prāptāneka-sukha-pramoda-vapuṣāṃ ramyas tuṣārāgamaḥ / asmākaṃ tu vidīrṇa-daṇḍita-paṭī-pracchāditodghāṭita- kroḍa-svīkṛta-jānu-vepathumatāṃ cetaḥ paraṃ sīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् (स्क्म्सौक। १३४६) कम्पन्ते कपयो भृशं जल-कृशं गोजाविकं ग्लायति श्वा चुल्लीकुहरोदरं क्षणम् अपि क्षिप्तो ऽपि नैवोज्झति । शीतार्ति-व्यसनातुरः पुनर् अयं दीनो जनः कूर्ववत् स्वान्य् अङ्गानि शरीर एव हि निजे निह्नोतुम् आकाङ्क्षति

kasyacit (Skmsa.u.ka. 1346) kampante kapayo bhṛśaṃ jala-kṛśaṃ gojāvikaṃ glāyati śvā cullīkuharodaraṃ kṣaṇam api kṣipto 'pi naivojjhati / śītārti-vyasanāturaḥ punar ayaṃ dīno janaḥ kūrvavat svāny aṅgāni śarīra eva hi nije nihnotum ākāṅkṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्मीधरस्य (स्क्सकआ। ३।१०, स्क्म्सौक। १३४९ शतानन्दस्य, स्म्व्सूमु। ६३।१७) इदानीम् अर्घन्ति प्रथम-कलम-च्छेद-मुदिता नवाग्रान्न-स्थाले परिमल-मुचो हालिक-गृहाः । उदञ्चद्-दोर्-वल्ली-वलित-वलयाभिर् युवतिभिर् गृहीत-प्रोत्क्षिप्त-भ्रमित-मसृणोदीर्ण-मुसलाः

lakṣmīdharasya (Sksa.ka.ā. 3.10, Skmsa.u.ka. 1349 śatānandasya, Smvsū.mu. 63.17) idānīm arghanti prathama-kalama-ccheda-muditā navāgrānna-sthāle parimala-muco hālika-gṛhāḥ / udañcad-dor-vallī-valita-valayābhir yuvatibhir gṛhīta-protkṣipta-bhramita-masṛṇodīrṇa-musalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगेश्वरस्य (स्क्म्सौक। १३३७) पाक-क्षाम-तिलाः समुत्सुकयितुं शक्ताः कपोतान् भुवः श्यामत्वं फल-पीड्यमान-कुसुमान् आपद्यते सर्षपान् । वायुर् व्यस्त-शणस् तुषार-कणवान् अभ्येति कम्प-प्रदः पान्थैः शुष्क-विवाद-बद्ध-कलहैः पुण्याग्निर् आसेव्यते

yogeśvarasya (Skmsa.u.ka. 1337) pāka-kṣāma-tilāḥ samutsukayituṃ śaktāḥ kapotān bhuvaḥ śyāmatvaṃ phala-pīḍyamāna-kusumān āpadyate sarṣapān / vāyur vyasta-śaṇas tuṣāra-kaṇavān abhyeti kampa-pradaḥ pānthaiḥ śuṣka-vivāda-baddha-kalahaiḥ puṇyāgnir āsevyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यैव (स्क्म्सौक। १३५०) सिद्धार्थाः फल-सूचि-बन्ध-गुरुभिर् लोलन्त्य् अमी पल्लवैर् उच्छिन्दन्त्य् अध एव बन्धुरतया कोली-फलान्य् अर्भकाः । पाक-प्रश्लथ-पत्र-कोष-दलनव्यक्ताङ्कुर-ग्रन्थयो निष्ठीवन्त्य् अपि हस्त-यन्त्र-कलिताः पुण्ड्रेक्ष-यष्ट्यो रसम्

tasyaiva (Skmsa.u.ka. 1350) siddhārthāḥ phala-sūci-bandha-gurubhir lolanty amī pallavair ucchindanty adha eva bandhuratayā kolī-phalāny arbhakāḥ / pāka-praślatha-patra-koṣa-dalanavyaktāṅkura-granthayo niṣṭhīvanty api hasta-yantra-kalitāḥ puṇḍrekṣa-yaṣṭyo rasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाचस्पतेः (स्क्म्सौक। १३५७) व्यथित-वनिता-वक्त्रौपम्यं बिभर्ति निशापतिर् गलित-विभवस्याझेवाद्य द्युतिर् मसृणा रवेः । अभिनव-वधू-रोष-स्वादुः करीष-तनूनपाद् असरल-जनाशेल्ष-क्रूरस् तुषार-समीरणः

vācaspateḥ (Skmsa.u.ka. 1357) vyathita-vanitā-vaktraupamyaṃ bibharti niśāpatir galita-vibhavasyājhevādya dyutir masṛṇā raveḥ / abhinava-vadhū-roṣa-svāduḥ karīṣa-tanūnapād asarala-janāśelṣa-krūras tuṣāra-samīraṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिनन्दस्य (स्क्म्सौक। १३४७ भासस्य) वारं वारं तुषारानिल-तुलित-पलालोष्मणां पामराणां दण्ड-व्याघट्टनाभिः क्रम-पिहित-रुचौ बोध्यमाने कृशानौ । उद्धूमैर् बीज-कोषोच्चटन-पटु-रवैः सर्षप-क्षोद-कूटैः कोणे कोणे खलानां परिसर-स-कटुः कीर्यते को ऽपि गन्धः

abhinandasya (Skmsa.u.ka. 1347 bhāsasya) vāraṃ vāraṃ tuṣārānila-tulita-palāloṣmaṇāṃ pāmarāṇāṃ daṇḍa-vyāghaṭṭanābhiḥ krama-pihita-rucau bodhyamāne kṛśānau / uddhūmair bīja-koṣoccaṭana-paṭu-ravaiḥ sarṣapa-kṣoda-kūṭaiḥ koṇe koṇe khalānāṃ parisara-sa-kaṭuḥ kīryate ko 'pi gandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगेश्वरस्य -- नष्ट-प्रायाः प्रलयमहिका-जुष्ट-जीर्णैः प्रतानैर् बीजान्य् एवोन्मद-पर-भृतालोचनापाटलानि । उत्पाकत्वाद् विघटित-शमी-कोष-संदर्शितानि व्याकुर्वन्ति स्फुट-सहचरी-वीरुधः कृष्णलानाम्

yogeśvarasya -- naṣṭa-prāyāḥ pralayamahikā-juṣṭa-jīrṇaiḥ pratānair bījāny evonmada-para-bhṛtālocanāpāṭalāni / utpākatvād vighaṭita-śamī-koṣa-saṃdarśitāni vyākurvanti sphuṭa-sahacarī-vīrudhaḥ kṛṣṇalānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सावर्णेः -- शुक-स्निग्धैः पत्रैर् युवति-कर-दीर्घैः किशलयैः फलिन्यो राजन्ते हिम-समय-संवर्धित-रुचः । मनोज्ञा मञ्जर्यो हरित-कपिशैः पांसु-मुकुलैः स्फुटन्ति प्रत्यङ्गं पटु-परिमलाहूत-मधुपाः

sāvarṇeḥ -- śuka-snigdhaiḥ patrair yuvati-kara-dīrghaiḥ kiśalayaiḥ phalinyo rājante hima-samaya-saṃvardhita-rucaḥ / manojñā mañjaryo harita-kapiśaiḥ pāṃsu-mukulaiḥ sphuṭanti pratyaṅgaṃ paṭu-parimalāhūta-madhupāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतानन्दस्य -- माषीणं मुषितं यवेषु यवस-श्यामा च्छविः शीर्यते ग्रामान्ताश् च मसूर-धूसर-भुवः स्मेरं यमानी-वनम् । पुष्पाढ्याः शत-पुष्पिकाः फल-भृतः सिद्ध्यन्ति सिद्धार्थकाः स्निग्धाः वास्तुक-वास्तवः स्तवकित-स्तम्बा च कुस्तुम्बिनी

śatānandasya -- māṣīṇaṃ muṣitaṃ yaveṣu yavasa-śyāmā cchaviḥ śīryate grāmāntāś ca masūra-dhūsara-bhuvaḥ smeraṃ yamānī-vanam / puṣpāḍhyāḥ śata-puṣpikāḥ phala-bhṛtaḥ siddhyanti siddhārthakāḥ snigdhāḥ vāstuka-vāstavaḥ stavakita-stambā ca kustumbinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुभाङ्गस्य (स्क्म्सौक। १३५६, शुभाङ्कस्य) पुरः पाण्डु-प्रायं तद्-अनु कपिलिम्ना कृत-पदं ततः पाकोत्सेकाद् अरुण-गुण-संसर्गित-वपुः । शनैः शोषारम्भे स्थपुट-निज-विष्कम्भ-विषमं वने वीतामोदं बदरम् अरसत्वं कलयति

śubhāṅgasya (Skmsa.u.ka. 1356, śubhāṅkasya) puraḥ pāṇḍu-prāyaṃ tad-anu kapilimnā kṛta-padaṃ tataḥ pākotsekād aruṇa-guṇa-saṃsargita-vapuḥ / śanaiḥ śoṣārambhe sthapuṭa-nija-viṣkambha-viṣamaṃ vane vītāmodaṃ badaram arasatvaṃ kalayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.