Vidyakara: Subhasitaratnakosa 30

मध्ये व्योम-कटि-भ्रमास् तु कितव-प्राग्-भार-कोप-क्रम- क्षिप्र-क्षिप्त-कपर्द-मुष्टि-कलनां कुर्वन्त्य् अमूस् तारकाः । किं चायं रजनी-पतिः प्रविगलल्-लावण्य-लक्ष्मीर् इतः पर्यन्त-स्थित-चारु-वृत्त-कठिनी-खण्ड-च्छविं वाञ्छति

madhye vyoma-kaṭi-bhramās tu kitava-prāg-bhāra-kopa-krama- kṣipra-kṣipta-kaparda-muṣṭi-kalanāṃ kurvanty amūs tārakāḥ / kiṃ cāyaṃ rajanī-patiḥ pravigalal-lāvaṇya-lakṣmīr itaḥ paryanta-sthita-cāru-vṛtta-kaṭhinī-khaṇḍa-cchaviṃ vāñchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वैमल्लस्य -- तमोभिः पीयन्ते गत-वयसि पीयूष-वपुषि ज्वलिष्यन् मार्तण्डोपल-पटल-धूमैर् इव दिशः । सरोजानां कर्षन्न् अलि-मयम् अयस्कान्त-मणिवत्द् क्षणाद् अन्तः-शल्यं तपति पतिर् अद्यापि न रुचाम्

kvaimallasya -- tamobhiḥ pīyante gata-vayasi pīyūṣa-vapuṣi jvaliṣyan mārtaṇḍopala-paṭala-dhūmair iva diśaḥ / sarojānāṃ karṣann ali-mayam ayaskānta-maṇivatd kṣaṇād antaḥ-śalyaṃ tapati patir adyāpi na rucām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाताः पक्व-पलाण्डु-पाण्ड-मधुर-च्छाया-किरस् तारकाः प्राचीम् अङ्कुरयन्ति किंचन रुचो राजीव-जीवातवः । लूतातन्तु-वितान-वर्तुलम् इतो बिम्बं दधच् चुम्बति प्रातः प्रोषित-रोचिर् अम्बर-तलाद् अस्ताचलं चन्द्रमाः

jātāḥ pakva-palāṇḍu-pāṇḍa-madhura-cchāyā-kiras tārakāḥ prācīm aṅkurayanti kiṃcana ruco rājīva-jīvātavaḥ / lūtātantu-vitāna-vartulam ito bimbaṃ dadhac cumbati prātaḥ proṣita-rocir ambara-talād astācalaṃ candramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राची-विभ्रम-कर्णिका-कमलिनी-संवर्तिकाः संप्रति द्वे तिस्रो रमणीयम् अम्बर-मणेर् द्याम् उच्चरन्ते रुचः । सूक्ष्मोच्छ्वासम् अपीदम् उत्सुकतया संभूय कोषाद् बहिर् निष्क्रामद्-भ्रमरौघ-संभ्रम-भराद् अम्भोजम् उज्जृम्भते

prācī-vibhrama-karṇikā-kamalinī-saṃvartikāḥ saṃprati dve tisro ramaṇīyam ambara-maṇer dyām uccarante rucaḥ / sūkṣmocchvāsam apīdam utsukatayā saṃbhūya koṣād bahir niṣkrāmad-bhramaraugha-saṃbhrama-bharād ambhojam ujjṛmbhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक-द्वि-प्रभृति-क्रमेण गणनाम् एषाम् इवास्तं यतां कुर्वाणा समकोचय-दृश-शतान्य् अम्भोज-संवर्तिकाः । भूयो ऽपि क्रमशः प्रसारयति ताः संप्रत्य् अमून् उद्यतः संख्यातुं सकुतूहलेव नलिनी भानोः सहस्रं करान्

eka-dvi-prabhṛti-krameṇa gaṇanām eṣām ivāstaṃ yatāṃ kurvāṇā samakocaya-dṛśa-śatāny ambhoja-saṃvartikāḥ / bhūyo 'pi kramaśaḥ prasārayati tāḥ saṃpraty amūn udyataḥ saṃkhyātuṃ sakutūhaleva nalinī bhānoḥ sahasraṃ karān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीत्वा भृशं कमल-कुड्मल-शुक्ति-कोषा दोषातनी-तिमिर-वृष्टिम् अथ स्फुटन्तः । निर्यन्-मधुव्रत-कदम्ब-मिषाद् वमन्ति बिभ्रन्ति कारण-गुणान् इव मौक्तिकानि

pītvā bhṛśaṃ kamala-kuḍmala-śukti-koṣā doṣātanī-timira-vṛṣṭim atha sphuṭantaḥ / niryan-madhuvrata-kadamba-miṣād vamanti bibhranti kāraṇa-guṇān iva mauktikāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमी मुरारेः (अरा। २।११) । ताराणां तगर-त्विषां परिकरः संख्येय-शेषः स्थितः स्पर्धन्ते ऽस्त-रुचः प्रदीपक-शिखाः सार्धं हरिद्राङ्कुरैः । तत्र स्तम्भित-पारद-द्रव-जडो जातः प्रगे चन्द्रमाः पौरस्त्यं च पुराण-सीधु-मधुर-च्छायं नभो वर्तते

amī murāreḥ (a.rā. 2.11) | tārāṇāṃ tagara-tviṣāṃ parikaraḥ saṃkhyeya-śeṣaḥ sthitaḥ spardhante 'sta-rucaḥ pradīpaka-śikhāḥ sārdhaṃ haridrāṅkuraiḥ / tatra stambhita-pārada-drava-jaḍo jātaḥ prage candramāḥ paurastyaṃ ca purāṇa-sīdhu-madhura-cchāyaṃ nabho vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वित्रैर् व्योम्नि पुराणमौक्तिकमणिच्छायैः स्थितं तारकैर् ज्योत्स्नापानभरालसेन वपुषा सुप्ताश् चकोराङ्गनाः । यातो ऽस्ताचलचूलम् उद्वसमधुच्छत्रच्छविश् चन्द्रमाः प्राची बालबिडाललोचनरुचां याता च पात्रं ककुप्

dvitrair vyomni purāṇamauktikamaṇicchāyaiḥ sthitaṃ tārakair jyotsnāpānabharālasena vapuṣā suptāś cakorāṅganāḥ / yāto 'stācalacūlam udvasamadhucchatracchaviś candramāḥ prācī bālabiḍālalocanarucāṃ yātā ca pātraṃ kakup

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीणान्य् एव तमांसि किं तु दधति प्रौढिं न सम्यग् दृशो वासः संवृतम् एव किं तु जहति प्राणेश्वरं ना७बलाः । पारावारगतैश् च कोकमिथुनैर् आनन्दतो गद्गदं साकूतं रुतम् एव किं तु बहलं झात्कृत्य नो७ड्डीयते

kṣīṇāny eva tamāṃsi kiṃ tu dadhati prauḍhiṃ na samyag dṛśo vāsaḥ saṃvṛtam eva kiṃ tu jahati prāṇeśvaraṃ nā7balāḥ / pārāvāragataiś ca kokamithunair ānandato gadgadaṃ sākūtaṃ rutam eva kiṃ tu bahalaṃ jhātkṛtya no7ḍḍīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् । (स्क्म्सौक। ११८१, वसुकल्पस्य) परिस्फुरत तारकाश् चरत चौर-चक्राण्य् अलं प्रसर्पत तमांसि रे समय एष युष्मादृशाम् । न यावद् उदयाचलोद्धत-रजाः समाक्रामति प्रभा-पटल-पाटली-कृत-नभो ऽन्तरालो रविः

kasyacit | (Skmsa.u.ka. 1181, vasukalpasya) parisphurata tārakāś carata caura-cakrāṇy alaṃ prasarpata tamāṃsi re samaya eṣa yuṣmādṛśām / na yāvad udayācaloddhata-rajāḥ samākrāmati prabhā-paṭala-pāṭalī-kṛta-nabho 'ntarālo raviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रातः कोप-विलोहितेन रविणा ध्वस्तं तमः सर्वतो भृङ्गाः पद्म-पुटेषु वर्ण-सदृशास् तस्येति कृष्टाः करैः । हा कष्टं तिमिर-त्विषो वयम् अपि व्यक्तं हता इत्य् अमी काकाः संप्रति घोषयन्ति सभयाः काकेति नाम्नात्मनः

prātaḥ kopa-vilohitena raviṇā dhvastaṃ tamaḥ sarvato bhṛṅgāḥ padma-puṭeṣu varṇa-sadṛśās tasyeti kṛṣṭāḥ karaiḥ / hā kaṣṭaṃ timira-tviṣo vayam api vyaktaṃ hatā ity amī kākāḥ saṃprati ghoṣayanti sabhayāḥ kāketi nāmnātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्यार्चनः सुचिर् अमीक्षण-पङ्कजेन काश्मीर-पिण्ड-परिपाटल-मण्डल-श्रीः । ध्वान्तं हरन्न् अमर-नायक-पालितायां देवो ऽभ्युदेति दिशि वासर-बीज-कोषः

śakyārcanaḥ sucir amīkṣaṇa-paṅkajena kāśmīra-piṇḍa-paripāṭala-maṇḍala-śrīḥ / dhvāntaṃ harann amara-nāyaka-pālitāyāṃ devo 'bhyudeti diśi vāsara-bīja-koṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णुहरेः कुन्तल इवा७वशिष्टः स्मरस्य चन्दनसरोनिमग्नस्य । प्रतिभाति यत्र हरिणः स हरिणलक्ष्मा गतो ऽस्तमयम्

viṣṇuhareḥ kuntala ivā7vaśiṣṭaḥ smarasya candanasaronimagnasya / pratibhāti yatra hariṇaḥ sa hariṇalakṣmā gato 'stamayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णु-हरेः । (स्क्म्सौक। ११८७) कुन्तल इवावशिष्टः स्मरस्य चन्दन-सरो-निमग्नस्य ।* प्रतिभाति यत्र हरिणः स हरिण-लक्ष्मा गतो ऽस्त-मयम् ॥ विद्स्र्क् ३०।१३ *(९६९) ॥* दक्षस्य -- पत्यौ याते कलानां व्रजति गति-वशाद् अस्तम् इन्दौ क्रमेण क्रन्दन्ती पत्रि-रावैर् विगलित-तिमिर-स्तोम-धम्मिल्ल-भारा । प्रभ्रंशि-स्थूल-मुक्ताफल-निकर-परिस्पर्धिताराश्रु-बिन्दुः प्रोन्मीलत्-पूर्व-संध्याहुत-भुजि रजनी पश्य देहं जुहोति

viṣṇu-hareḥ | (Skmsa.u.ka. 1187) kuntala ivāvaśiṣṭaḥ smarasya candana-saro-nimagnasya /* pratibhāti yatra hariṇaḥ sa hariṇa-lakṣmā gato 'sta-mayam // VidSrk 30.13 *(969) //* dakṣasya -- patyau yāte kalānāṃ vrajati gati-vaśād astam indau krameṇa krandantī patri-rāvair vigalita-timira-stoma-dhammilla-bhārā / prabhraṃśi-sthūla-muktāphala-nikara-parispardhitārāśru-binduḥ pronmīlat-pūrva-saṃdhyāhuta-bhuji rajanī paśya dehaṃ juhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् । (स्म्व्सूमु। ८२।३, स्क्म्सौक। ११८२, योगेश्वरस्य) सो ऽहं सुदूरम् अगमं द्विज-राज-रूढिं गाढ-प्रसक्तिर् अभवं बत वारुणीतः । इत्य् आकलय्य नियतं शशभृत् समस्तम् अस्ताद् ददौ झगिति झम्प-मयं पयोधौ

kasyacit | (Smvsū.mu. 82.3, Skmsa.u.ka. 1182, yogeśvarasya) so 'haṃ sudūram agamaṃ dvija-rāja-rūḍhiṃ gāḍha-prasaktir abhavaṃ bata vāruṇītaḥ / ity ākalayya niyataṃ śaśabhṛt samastam astād dadau jhagiti jhampa-mayaṃ payodhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरसिंहस्य -- स्तोक-स्तोकम् अभूमिर् अम्बर-तले ताराभिर् अस्तं गतं गच्छन्त्य् अस्त-गिरेः शिरस् तद्-अनु च च्छाया-दरिद्रः शशी । प्रत्यासन्नतरोदय-स्थ-तरणेर् बिम्बारुणिम्ना ततो मञ्जिष्ठा-रस-लोहिनी दिग् अपि च प्राची समुन्मीलति

narasiṃhasya -- stoka-stokam abhūmir ambara-tale tārābhir astaṃ gataṃ gacchanty asta-gireḥ śiras tad-anu ca cchāyā-daridraḥ śaśī / pratyāsannatarodaya-stha-taraṇer bimbāruṇimnā tato mañjiṣṭhā-rasa-lohinī dig api ca prācī samunmīlati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्मीधरस्य -- मुषित-मुषितालोकास् तारास् तुषार-कण-त्विषः सवितुर् अपि च प्राची-मूले मिलन्ति मरीचयः । श्रयति शिथिल-च्छायाभोगस् तटीम् अपराम्बुधेर् जरठ-लवली-लावण्याच्छ-च्छविर् मृग-लाञ्छनः

lakṣmīdharasya -- muṣita-muṣitālokās tārās tuṣāra-kaṇa-tviṣaḥ savitur api ca prācī-mūle milanti marīcayaḥ / śrayati śithila-cchāyābhogas taṭīm aparāmbudher jaraṭha-lavalī-lāvaṇyāccha-cchavir mṛga-lāñchanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्वस्य । (स्क्म्सौक। ४२८) व्रजत्य् अपर-वारिधिं रजत-पिण्ड-पाण्डुः शशी नमन्ति जल-बुद्बुध-द्युति-सपङ्क्तयस् तारकाः । कुरुण्टक-विपाण्डुरं दधति धाम दीपाङ्कुराश्ः चकोर-नयनारुणा भवति दिच् च सौत्रामणी

śarvasya | (Skmsa.u.ka. 428) vrajaty apara-vāridhiṃ rajata-piṇḍa-pāṇḍuḥ śaśī namanti jala-budbudha-dyuti-sapaṅktayas tārakāḥ / kuruṇṭaka-vipāṇḍuraṃ dadhati dhāma dīpāṅkurāśḥ cakora-nayanāruṇā bhavati dic ca sautrāmaṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजशेखरस्य -- लब्ध्वा बोधं दिवस-करिणः कीर्ण-नक्षत्र-मालं दीर्घाद् अस्माद् गगन-शयनाद् उज्जिहानस्य दर्पात् । सज्जद्-दानोदक-तनु-मलो जर्जराभीषु-रज्जुर् भ्रश्यत्य् एष प्रशिथिल इव श्रोत्र-शङ्खः शशाङ्कः

rājaśekharasya -- labdhvā bodhaṃ divasa-kariṇaḥ kīrṇa-nakṣatra-mālaṃ dīrghād asmād gagana-śayanād ujjihānasya darpāt / sajjad-dānodaka-tanu-malo jarjarābhīṣu-rajjur bhraśyaty eṣa praśithila iva śrotra-śaṅkhaḥ śaśāṅkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजो-राशौ भुवन-जलधेः प्लाविताशा-तटान्तं भानौ कुम्भोद्भव इव पिबत्य् अन्धकारोत्कराम्भः । सद्यो माद्यन्-मकर-कमठ-स्थूल-मत्स्या इवैते यान्त्य् अन्तस्थाः कुलशिखरिणो व्यक्ति-वर्त्म क्रमेण

tejo-rāśau bhuvana-jaladheḥ plāvitāśā-taṭāntaṃ bhānau kumbhodbhava iva pibaty andhakārotkarāmbhaḥ / sadyo mādyan-makara-kamaṭha-sthūla-matsyā ivaite yānty antasthāḥ kulaśikhariṇo vyakti-vartma krameṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् । (स्क्म्सौक। ११८८, शिख-स्वामिनः) आमुद्रन्तस् तम इव सरः-सीम्नि संभूय पङ्कं तारा-सार्थैर् इव पति-शुचा फेनकैः श्लिष्ट-पादाः । भ्रान्त्यादष्ट-स्फुट-बिसलता-चुञ्चुभिश् चञ्चु-चक्रैश् चक्रा बन्दीकृत-विरह-कृच्-चन्द्रलेखा इवैते

kasyacit | (Skmsa.u.ka. 1188, śikha-svāminaḥ) āmudrantas tama iva saraḥ-sīmni saṃbhūya paṅkaṃ tārā-sārthair iva pati-śucā phenakaiḥ śliṣṭa-pādāḥ / bhrāntyādaṣṭa-sphuṭa-bisalatā-cuñcubhiś cañcu-cakraiś cakrā bandīkṛta-viraha-kṛc-candralekhā ivaite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भट्ट-शिव-स्वामिनः (कप्फिणाभ्युदय १५।३७) कृत-पाद-निगूहनोवसीदन्न् अधिक-श्याम-कलङ्क-पङ्क-लेखः । गगनोदधि-पश्चिमान्त-लग्नो विधुर् उत्तान इवास्ति कूर्म-राजः

bhaṭṭa-śiva-svāminaḥ (kapphiṇābhyudaya 15.37) kṛta-pāda-nigūhanovasīdann adhika-śyāma-kalaṅka-paṅka-lekhaḥ / gaganodadhi-paścimānta-lagno vidhur uttāna ivāsti kūrma-rājaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतानन्दस्य । (स्क्म्सौक। ४२७) अयम् उदयति मुद्रा-भञ्जनः पद्मिनीनाम् उदय-गिरि-वनाली-बाल-मन्दार-पुष्पम् । विरह-विधुर-कोक-द्वन्द्व-बन्धुर् विभिन्दन् कुपितकपि-कपोल-क्रोड-ताम्रस्-तमांसि

śatānandasya | (Skmsa.u.ka. 427) ayam udayati mudrā-bhañjanaḥ padminīnām udaya-giri-vanālī-bāla-mandāra-puṣpam / viraha-vidhura-koka-dvandva-bandhur vibhindan kupitakapi-kapola-kroḍa-tāmras-tamāṃsi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगेश्वरस्य । (स्क्सकआ। १।१००, स्द्साद। उन्देर् ९।६, स्क्म्सौक। ११८६) रथ्या-कार्पटिकैः पटच्-चर-शत-स्यूतोरु-कन्थाबल- प्रत्यादिष्ट-हिमागमार्ति-विशद-प्रस्निग्ध-कण्ठोदरैः । गीयन्ते नगरेषु नागर-जन-प्रत्यूष-निद्रानुदो राधा-माधवयोः परस्पर-रहः-प्रस्तावना-गीतयः

yogeśvarasya | (Sksa.ka.ā. 1.100, Sdsā.da. under 9.6, Skmsa.u.ka. 1186) rathyā-kārpaṭikaiḥ paṭac-cara-śata-syūtoru-kanthābala- pratyādiṣṭa-himāgamārti-viśada-prasnigdha-kaṇṭhodaraiḥ / gīyante nagareṣu nāgara-jana-pratyūṣa-nidrānudo rādhā-mādhavayoḥ paraspara-rahaḥ-prastāvanā-gītayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.